Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
118. Evaṃ cha ajjhattikabāhirāyatanavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni bojjhaṅgavasena vibhajituṃ puna caparan ti ādimāha .
Tattha bojjhaṅgesūti bujjhanakasattassa aṅgesu .
Santan ti paṭilābhavasena saṃvijjamānaṃ .
Satisambojjhaṅgan ti satisaṅkhātaṃ sambojjhaṅgaṃ .
Ettha hi sambujjhati āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhi , yāya vā so satiādikāya sattadhammasāmaggiyā
V1.300 sambujjhati kilesaniddāto uṭṭhāti , saccāni vā paṭivijjhati , sā dhammasāmaggī sambodhi .Tassa sambodhissa , tassā vā sambodhiyā aṅganti sambojjhaṅgaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ satisaṅkhātaṃ sambojjhaṅgan ’’ ti .
Sesasambojjhaṅgesupi imināva nayena vacanattho veditabbo .
Asantan ti
M1.294 appaṭilābhavasena avijjamānaṃ .Yathā ca anuppannassātiādīsu pana satisambojjhaṅgassa tāva –
‘‘ atthi , bhikkhave , satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā satisambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā satisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.183) evaṃ uppādo hoti
P1.290 .Tattha satiyeva satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā .
Yonisomanasikāro vuttalakkhaṇoyeva , taṃ tattha bahulaṃ pavattayato satisambojjhaṅgo uppajjati .
Apica cattāro dhammā satisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti satisampajaññaṃ muṭṭhassatipuggalaparivajjanatā upaṭṭhitassatipuggalasevanatā tadadhimuttatāti .
Abhikkantādīsu hi sattasu ṭhānesu satisampajaññena bhattanikkhittakākasadise muṭṭhassatipuggale parivajjanena tissadattattheraabhayattherasadise upaṭṭhitassatipuggale sevanena ṭhānanisajjādīsu satisamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatāya ca satisambojjhaṅgo uppajjati .
Evaṃ catūhi kāraṇehi uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti .
Dhammavicayasambojjhaṅgassa pana –
‘‘ atthi , bhikkhave , kusalākusalā dhammā … pe … kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232) evaṃ uppādo hoti .
Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paripucchakatā vatthuvisadakiriyā indriyasamattapaṭipādanā duppaññapuggalaparivajjanā paññavantapuggalasevanā gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā tadadhimuttatāti .
Tattha paripucchakatāti khandhadhātuāyatanaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgasamathavipassanānaṃ atthasannissitaparipucchābahulatā .
Vatthuvisadakiriyāti
V1.301 ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ .Yadā hissa kesanakhalomā atidīghā honti , sarīraṃ vā ussannadosañceva sedamalamakkhitañca , tadā ajjhattikaṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ
M1.295 .Yadā pana cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti , senāsanaṃ vā uklāpaṃ , tadā bāhiraṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ .
Tasmā kesādicchedāpanena uddhaṃvirecanaadhovirecanādīhi sarīrasallahukabhāvakaraṇena
P1.291 ucchādananhāpanena ca ajjhattikaṃ vatthu visadaṃ kātabbaṃ .Sūcikammadhovanarajanaparibhaṇḍakaraṇādīhi bāhiraṃ vatthu visadaṃ kātabbaṃ .
Etasmiñhi ajjhattikabāhire vatthusmiṃ avisade uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi aparisuddhaṃ hoti , aparisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya .
Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti , parisuddhāni dīpakapallakavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya .
Tena vuttaṃ –
‘‘ vatthuvisadakiriyā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattatī ’’ ti .
Indriyasamattapaṭipādanā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ .
Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti , itarāni mandāni .
Tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ , satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ , samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ , paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti .
Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ , tathā amanasikārena hāpetabbaṃ .
Vakkalittherassa vatthu cettha nidassanaṃ .
Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti , atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti , na itarāni itarakiccabhedaṃ .
Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ .
Tatrāpi soṇattherassa vatthu dassetabbaṃ .
Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā .
Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānaṃ ca samataṃ pasaṃsanti .
Balavasaddho hi mandapañño mudhāpasanno hoti , avatthusmiṃ pasīdati .
Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati .
Bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti .
Cittuppādamatteneva kusalaṃ hotīti atidhāvitvā dānādīni akaronto niraye uppajjati .
Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati
V1.302 .Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ adhibhavati .
Balavavīriyaṃ mandasamādhiṃ vīriyassa uddhaccapakkhattā
M1.296 uddhaccaṃ adhibhavatiP1.292 .Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati .
Vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati .
Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ .
Ubhayasamatāya hi appanā hoti .
Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati .
Evaṃ saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati .
Samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati , evañhi so appanaṃ pāpuṇāti .
Vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati , evañhi so lakkhaṇappaṭivedhaṃ pāpuṇāti .
Ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva .
Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati .
Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato , kosajjapakkhikena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati .
Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā .
Tenāha –
‘‘ sati ca pana sabbatthikā vuttā bhagavatā .
Kiṃ kāraṇā ?
Cittañhi sati paṭisaraṇaṃ , ārakkhapaccupaṭṭhānā ca sati , na ca vinā satiyā cittassa paggahaniggaho hotī ’’ ti .
Duppaññapuggalaparivajjanā nāma khandhādibhede anogāḷhapaññānaṃ dummedhapuggalānaṃ ārakāva parivajjanaṃ .
Paññavantapuggalasevanā nāma samapaññāsalakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā .
Gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā nāma gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā .
Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu dhammavicayasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittatā .
Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti .
Vīriyasambojjhaṅgassa –
‘‘ atthi , bhikkhave , ārabbhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu , tattha yoniso manasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232) evaṃ uppādo hoti .
Apica
V1.303M1.297 ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāyaP1.293 saṃvattanti apāyabhayapaccavekkhaṇatā ānisaṃsadassāvitā gamanavīthipaccavekkhaṇatā piṇḍapātāpacāyanatā dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā satthumahattapaccavekkhaṇatā jātimahattapaccavekkhaṇatā sabrahmacārimahattapaccavekkhaṇatā kusītapuggalaparivajjanatā āraddhavīriyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti .Tattha nirayesu pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāya mahādukkhaṃ anubhavanakālepi , tiracchānayoniyaṃ jālakkhipakumīnādīhi gahitakālepi , pājanakaṇṭakādippahāratunnassa pana sakaṭavāhanādikālepi , pettivisaye anekānipi vassasahassāni ekaṃ buddhantarampi khuppipāsāhi āturitakālepi , kālakañjikaasuresu saṭṭhihatthaasītihatthappamāṇena aṭṭhicammamatteneva attabhāvena vātātapādidukkhānubhavanakālepi na sakkā vīriyasambojjhaṅgaṃ uppādetuṃ .
Ayameva te bhikkhu kālo vīriyakaraṇāyāti evaṃ apāyabhayaṃ paccavekkhantassāpi vīriyasambojjhaṅgo uppajjati .
‘‘ Na sakkā kusītena navalokuttaradhammaṃ laddhuṃ , āraddhavīriyeneva sakkā ayamānisaṃso vīriyassā ’’ ti evaṃ ānisaṃsadassāvinopi uppajjati .
‘‘ Sabbabuddhapaccekabuddhamahāsāvakehi te gatamaggo gantabbo , so ca na sakkā kusītena gantun ’’ ti evaṃ gamanavīthiṃ paccavekkhantassāpi uppajjati .
‘‘ Ye taṃ piṇḍapātādīhi upaṭṭhahanti , ime te manussā neva ñātakā , na dāsakammakarā , nāpi ‘ taṃ nissāya jīvissāmā ’ ti te paṇītāni piṇḍapātādīni denti , atha kho attano kārānaṃ mahapphalataṃ paccāsīsamānā denti , satthārāpi ‘ ayaṃ ime paccaye paribhuñjitvā kāyadaḷhībahulo sukhaṃ viharissatī ’ ti na evaṃ sampassatā tuyhaṃ paccayā anuññātā , atha kho ‘ ayaṃ ime paribhuñjamāno samaṇadhammaṃ katvā vaṭṭadukkhato muccissatī ’ ti te paccayā anuññātā , so dāni tvaṃ kusīto viharanto na taṃ piṇḍaṃ apacāyissasi , āraddhavīriyasseva hi piṇḍapātāpacāyanaṃ nāma hotī ’’ ti evaṃ piṇḍapātāpacāyanaṃ paccavekkhantassāpi uppajjati mahāmittattherassa
P1.294 viya .Thero
M1.298 kira kassakaleṇe nāma paṭivasati .Tassa ca gocaragāme ekā mahāupāsikā theraṃ
V1.304 puttaṃ katvā paṭijaggati .Sā ekadivasaṃ araññaṃ gacchantī dhītaraṃ āha –
‘‘ amma asukasmiṃ ṭhāne purāṇataṇḍulā , asukasmiṃ khīraṃ , asukasmiṃ sappi , asukasmiṃ phāṇitaṃ , tava bhātikassa ayyamittassa āgatakāle bhattaṃ pacitvā khīrasappiphāṇitehi saddhiṃ dehi , tvaṃ ca bhuñjeyyāsi , ahaṃ pana hiyyo pakkaṃ pārivāsikabhattaṃ kañjikena bhuttāmhī ’’ ti .
Divā kiṃ bhuñjissasi ammāti ?
Sākapaṇṇaṃ pakkhipitvā kaṇataṇḍulehi ambilayāguṃ pacitvā ṭhapehi ammāti .
Thero cīvaraṃ pārupitvā pattaṃ nīharantova taṃ saddaṃ sutvā attānaṃ ovadi –
‘‘ mahāupāsikā kira kañjiyena pārivāsikabhattaṃ bhuñji , divāpi kaṇapaṇṇambilayāguṃ bhuñjissati , tuyhaṃ atthāya pana purāṇataṇḍulādīni ācikkhati , taṃ nissāya kho panesā neva khettaṃ na vatthuṃ na bhattaṃ na vatthaṃ paccāsīsati , tisso pana sampattiyo patthayamānā deti , tvaṃ etissā tā sampattiyo dātuṃ sakkhissasi na sakkhissasīti , ayaṃ kho pana piṇḍapāto tayā sarāgena sadosena samohena na sakkā gaṇhitunti pattaṃ thavikāya pakkhipitvā gaṇṭhikaṃ muñcitvā nivattitvā kassakaleṇameva gantvā pattaṃ heṭṭhāmañce cīvaraṃ cīvaravaṃse ṭhapetvā arahattaṃ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī ’’ ti vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā nisīdi .
Dīgharattaṃ appamatto hutvā nivutthabhikkhu vipassanaṃ vaḍḍhetvā purebhattameva arahattaṃ patvā vikasitaṃ viya padumaṃ mahākhīṇāsavo sitaṃ karontova nikkhami .
Leṇadvāre rukkhamhi adhivatthā devatā –
‘‘ Namo te purisājañña , namo te purisuttama ;
Yassa te āsavā khīṇā , dakkhiṇeyyosi mārisā ’’ ti .
–
Evaṃ udānaṃ udānetvā ‘‘ bhante , piṇḍāya paviṭṭhānaṃ tumhādisānaṃ arahantānaṃ bhikkhaṃ datvā mahallakitthiyo dukkhā muccissantī ’’ ti āha .
Thero
P1.295 uṭṭhahitvā dvāraṃ vivaritvā kālaṃ olokento pātoyevāti ñatvā pattacīvaramādāya gāmaṃ pāvisi .Dārikāpi bhattaṃ sampādetvā ‘‘ idāni me bhātā āgamissati
V1.305 , idāni āgamissatī ’’ ti dvāraṃ olokayamānā nisīdi .Sā there gharadvāraṃ sampatte pattaṃ gahetvā sappiphāṇitayojitassa khīrapiṇḍapātassa pūretvā hatthe ṭhapesi .
Thero ‘‘ sukhaṃ hotū ’’ ti anumodanaṃ katvā pakkāmi .
Sāpi taṃ olokayamānāva
M1.299 aṭṭhāsi .Therassa hi tadā ativiya parisuddho chavivaṇṇo ahosi , vippasannāni indriyāni , mukhaṃ bandhanā pamuttatālapakkaṃ viya ativiya virocittha .
Mahāupāsikā araññā āgantvā ‘‘ kiṃ amma , bhātiko te āgato ’’ ti pucchi .
Sā sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi .
Sā upāsikā ‘‘ ajja me puttassa pabbajitakiccaṃ matthakaṃ pattan ’’ ti ñatvā ‘‘ abhiramati te amma bhātā buddhasāsane na ukkaṇṭhatī ’’ ti āha .
‘‘ Mahantaṃ kho panetaṃ satthu dāyajjaṃ , yadidaṃ sattaariyadhanaṃ nāma , taṃ na sakkā kusītena gahetuṃ .
Yathā hi vippaṭipannaṃ puttaṃ mātāpitaro ‘ ayaṃ amhākaṃ aputto ’ ti paribāhiraṃ karonti , so tesaṃ accayena dāyajjaṃ na labhati , evaṃ kusītopi idaṃ ariyadhanadāyajjaṃ na labhati , āraddhavīriyova labhatī ’’ ti dāyajjamahattataṃ paccavekkhatopi uppajjati .
‘‘ Mahā kho pana te satthā , satthuno hi mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇakālepi abhinikkhamanepi abhisambodhiyampi dhammacakkappavattanayamakapāṭihāriyadevorohaṇa-āyusaṅkhāravossajjanesupi parinibbānakālepi dasasahassilokadhātu kampittha , yuttaṃ nu te evarūpassa satthuno sāsane ‘ pabbajitvā kusītena bhavitun ’’’ ti evaṃ satthumahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati .
Jātiyāpi –
‘‘ tvaṃ idāni na lāmakajātiko , asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā āgato , ukkākarājavaṃse jātosi , suddhodhanamahārājassa mahāmāyādeviyā ca nattā , rāhulabhaddassa kaniṭṭho , tayā nāma evarūpena jinaputtena hutvā na yuttaṃ kusītena viharitun ’’ ti evaṃ jātimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati .
‘‘ Sāriputtamoggallānā ceva asīti ca mahāsāvakā vīriyeneva lokuttaradhammaṃ paṭivijjhiṃsu , tvaṃ etesaṃ sabrahmacārīnaṃ
P1.296 maggaṃ paṭipajjissasi na paṭipajjissasī ’’ ti evaṃ sabrahmacārimahattaṃ paccavekkhatopi uppajjati .Kucchiṃ pūretvā ṭhitaajagarasadise vissaṭṭhakāyikacetasikavīriye kusītapuggale parivajjantassāpi , āraddhavīriye pahitatte puggale sevantassāpi , ṭhānanisajjādīsu vīriyuppādanatthaṃ
V1.306 ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati .Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti .
Pītisambojjhaṅgassa –
‘‘ atthi , bhikkhave , pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa
M1.300 uppādāya , uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232) evaṃ uppādo hoti .Tattha pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma , tassa uppādakamanasikāro yonisomanasikāro nāma .
Apica ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti buddhānussati dhammasaṅghasīlacāgadevatānussati upasamānussati lūkhapuggalaparivajjanatā siniddhapuggalasevanatā pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti .
Buddhaguṇe anussarantassāpi hi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjati .
Dhammasaṅghaguṇe anussarantassāpi , dīgharattaṃ akhaṇḍaṃ katvā rakkhitaṃ catupārisuddhisīlaṃ paccavekkhantassāpi , gihino dasasīlapañcasīlaṃ paccavekkhantassāpi , dubbhikkhabhayādīsu paṇītaṃ bhojanaṃ sabrahmacārīnaṃ datvā ‘‘ evaṃ nāma adamhā ’’ ti cāgaṃ paccavekkhantassāpi , gihinopi evarūpe kāle sīlavantānaṃ dinnadānaṃ paccavekkhantassāpi , yehi guṇehi samannāgatā devatā devattaṃ pattā , tathārūpānaṃ guṇānaṃ attani atthitaṃ paccavekkhantassāpi ,‘‘ samāpattiyā vikkhambhitā kilesā saṭṭhipi , sattatipi vassāni na samudācarantī ’’ ti paccavekkhantassāpi , cetiyadassanabodhidassanatheradassanesu asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve buddhādīsu
P1.297 pasādasinehābhāvena gadrabhapiṭṭhe rajasadise lūkhapuggale parivajjantassāpi , buddhādīsu pasādabahule muducitte siniddhapuggale sevantassāpi , ratanattayaguṇaparidīpake pasādanīye suttante paccavekkhantassāpi , ṭhānanisajjādīsu pītiuppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati .Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti .
Passaddhisambojjhaṅgassa
V1.307 –‘‘ atthi , bhikkhave , kāyapassaddhi cittapassaddhi , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti evaṃ uppādo hoti .
Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti paṇītabhojanasevanatā utusukhasevanatā iriyāpathasukhasevanatā majjhattapayogatā
M1.301 sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā passaddhakāyapuggalasevanatā tadadhimuttatāti .Paṇītañhi siniddhaṃ sappāyabhojanaṃ bhuñjantassāpi , sītuṇhesu utūsu ṭhānādīsu iriyāpathesu sappāyaṃ utuṃ ca iriyāpathaṃ ca sevantassāpi passaddhi uppajjati .
Yo pana mahāpurisajātiko sabbautuiriyāpathakkhamova hoti , na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Yassa sabhāgavisabhāgatā atthi , tasseva visabhāge utuiriyāpathe vajjetvā sabhāge sevantassāpi uppajjati .
Majjhattapayogo vuccati attano ca parassa ca kammassakatāpaccavekkhaṇā , iminā majjhattapayogena uppajjati .
Yo leḍḍudaṇḍādīhi paraṃ viheṭhayamānova vicarati .
Evarūpaṃ sāraddhakāyaṃ puggalaṃ parivajjantassāpi , saṃyatapādapāṇiṃ passaddhakāyaṃ puggalaṃ sevantassāpi , ṭhānanisajjādīsu passaddhiuppādanatthāya ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati .
Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti .
Samādhisambojjhaṅgassa –
‘‘ atthi , bhikkhave , samathanimittaṃ abyagganimittaṃ , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa
P1.298 uppādāya , uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti ( saṃ . ni .5.232) evaṃ uppādo hoti .Tattha samathova samathanimittaṃ , avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittanti .
Apica ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti vatthuvisadakiriyatā indriyasamattapaṭipādanatā nimittakusalatā samaye cittassa paggahaṇatā samaye cittassa niggahaṇatā
V1.308 samaye sampahaṃsanatā samaye ajjhupekkhanatā asamāhitapuggalaparivajjanatā samāhitapuggalasevanatā jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā tadadhimuttatāti .Tattha vatthuvisadakiriyatā ca indriyasamattapaṭipādanatā ca vuttanayeneva veditabbā .
Nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā .
Samaye cittassa paggahaṇatāti yasmiṃ samaye atisithilavīriyatādīhi līnaṃ cittaṃ hoti , tasmiṃ samaye dhammavicayavīriyasambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa paggahaṇaṃ .
Samaye cittassa niggahaṇatāti yasmiṃ samaye accāraddhavīriyatādīhi
M1.302 uddhataṃ cittaṃ hoti , tasmiṃ samaye passaddhisamādhiupekkhāsambojjhaṅgasamuṭṭhāpanena tassa niggahaṇaṃ .Samaye sampahaṃsanatāti yasmiṃ samaye cittaṃ paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ hoti , tasmiṃ samaye aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti .
Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri , apāyadukkhaṃ pañcamaṃ , atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ , paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti .
Ratanattayaguṇānussaraṇena ca pasādaṃ janeti .
Ayaṃ vuccati ‘‘ samaye sampahaṃsanatā ’’ ti .
Samaye ajjhupekkhanatā nāma yasmiṃ samaye sammāpaṭipattiṃ āgamma alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ cittaṃ hoti , tadāssa paggahaniggahasampahaṃsanesu na byāpāraṃ āpajjati sārathi viya samappavattesu .
Assesu .
Ayaṃ vuccati ‘‘ samaye ajjhupekkhanatā ’’ ti .
Asamāhitapuggalaparivajjanatā nāma upacāraṃ vā appanaṃ vā appattānaṃ vikkhittacittānaṃ puggalānaṃ ārakā parivajjanaṃ .
Samāhitapuggalasevanatā nāma upacārena vā appanāya vā samāhitacittānaṃ
P1.299 sevanā bhajanā payirupāsanā .Tadadhimuttatā nāma ṭhānanisajjādīsu samādhiuppādanatthaṃyeva ninnapoṇapabbhāracittatā .
Evañhi paṭipajjato esa uppajjati .
Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti .
Upekkhāsambojjhaṅgassa –
‘‘ atthi , bhikkhave , upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā , tattha yonisomanasikārabahulīkāro , ayamāhāro anuppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya , uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī ’’ ti
V1.309 ( saṃ . ni .5.232) evaṃ uppādo hoti .Tattha upekkhāyeva upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā nāma .
Apica pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā tadadhimuttatāti .
Tattha dvīhākārehi sattamajjhattataṃ samuṭṭhāpeti –
‘‘ tvaṃ attano kammena āgantvā attano kammena gamissasi , esopi attano kammena āgantvā
M1.303 attano kammena gamissati , tvaṃ kaṃ kelāyasī ’’ ti evaṃ kammassakatāpaccavekkhaṇena ca ,‘‘ paramatthato sattoyeva natthi , so tvaṃ kaṃ kelāyasī ’’ ti evaṃ nissattapaccavekkhaṇena ca .Dvīhevākārehi saṅkhāramajjhattataṃ samuṭṭhāpeti –
‘‘ idaṃ cīvaraṃ anupubbena vaṇṇavikāraṃ ceva jiṇṇabhāvaṃ ca upagantvā pādapuñchanacoḷakaṃ hutvā yaṭṭhikoṭiyā chaḍḍanīyaṃ bhavissati , sace panassa sāmiko bhaveyya , nāssa evaṃ vinassituṃ dadeyyā ’’ ti evaṃ asāmikabhāvaṃ paccavekkhaṇena ,‘‘ anaddhaniyaṃ idaṃ tāvakālikan ’’ ti evaṃ tāvakālikatāpaccavekkhaṇena ca .
Yathā ca cīvare , evaṃ pattādīsupi yojanā kātabbā .
Sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatāti ettha yo puggalo gihi vā attano puttadhītādike , pabbajito vā attano antevāsikasamānupajjhāyakādike mamāyati , sahattheneva nesaṃ kesacchedanasūcikammacīvaradhovanarajanapattapacanādīni karoti , muhuttampi apassanto ‘‘ asuko sāmaṇero kuhiṃ , asuko daharo kuhin ’’ ti bhantamigo viya ito cito ca āloketi
P1.300 , aññena kesacchedanādīnaṃ atthāya ‘‘ muhuttaṃ tāva asukaṃ pesethā ’’ ti yācīyamānopi ‘‘ amhepi taṃ attano kammaṃ na kārema , tumhe taṃ gahetvā kilamessathā ’’ ti na deti .Ayaṃ sattakelāyano nāma .
Yo pana pattacīvarathālakakattarayaṭṭhiādīni mamāyati , aññassa hatthena parāmasitumpi na deti , tāvakālikaṃ yācito ‘‘ mayampi idaṃ mamāyantā na paribhuñjāma , tumhākaṃ kiṃ dassāmā ’’ ti vadati .
Ayaṃ saṅkhārakelāyano nāma .
Yo pana tesu dvīsupi vatthūsu majjhatto udāsino .
Ayaṃ sattasaṅkhāramajjhatto nāma .
Iti ayaṃ upekkhāsambojjhaṅgo evarūpaṃ sattasaṅkhārakelāyanaṃ puggalaṃ ārakā parivajjantassāpi , sattasaṅkhāramajjhattapuggalaṃ sevantassāpi , ṭhānanisajjādīsu
V1.310 taduppādanatthaṃ ninnapoṇapabbhāracittassāpi uppajjati .Evaṃ uppannassa panassa arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotīti pajānāti .
Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ attano vā satta sambojjhaṅge pariggaṇhitvā , parassa vā , kālena vā attano , kālena vā parassa bojjhaṅge pariggaṇhitvā
M1.304 dhammesu dhammānupassī viharati .Samudayavayā panettha bojjhaṅgānaṃ nibbattinirodhavasena veditabbā .
Ito paraṃ vuttanayameva .
Kevalañhi idha bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā bojjhaṅgapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ .
Sesaṃ tādisamevāti .
Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .