9. Sammādiṭṭhisuttavaṇṇanā
89. Evaṃ
V1.204 me sutan ti sammādiṭṭhisuttaṃ .Tattha ‘‘ sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti , āvuso , vuccati , kittāvatā nu kho , āvuso ’’ ti vā ‘‘ katamaṃ panāvuso
M1.200 , akusalan ’’ ti vā evaṃ yattakā therena pucchā vuttā , sabbā kathetukamyatā pucchā eva .Tattha yasmā jānantāpi sammādiṭṭhīti vadanti ajānantāpi bāhirakāpi sāsanikāpi anussavādivasenāpi attapaccakkhenāpi , tasmā taṃ bahūnaṃ vacanaṃ upādāya dvikkhattuṃ āmasanto ‘‘ sammādiṭṭhi sammādiṭṭhīti , āvuso , vuccatī ’’ ti āha .
Ayañhi ettha adhippāyo , aparehipi sammādiṭṭhīti vuccati , athāparehipi sammādiṭṭhīti vuccati , svāyaṃ evaṃ vuccamāno atthañca lakkhaṇañca upādāya kittāvatā nu kho , āvuso , ariyasāvako sammādiṭṭhi hotīti .
Tattha sammādiṭṭhīti sobhanāya pasatthāya ca diṭṭhiyā samannāgato .
Yadā pana dhammeyeva ayaṃ sammādiṭṭhisaddo vattati , tadāssa sobhanā pasatthā ca diṭṭhi sammādiṭṭhīti evamattho veditabbo .
Sā cāyaṃ sammādiṭṭhi duvidhā hoti lokiyā lokuttarāti .
Tattha kammassakatāñāṇaṃ saccānulomikañāṇañca lokiyā sammādiṭṭhi , saṅkhepato vā sabbāpi sāsavā paññā .
Ariyamaggaphalasampayuttā paññā lokuttarā sammādiṭṭhi .
Puggalo pana tividho hoti puthujjano sekkho asekkho ca .
Tattha puthujjano duvidho hoti bāhirako sāsaniko ca .
Tattha bāhirako kammavādī kammassakatādiṭṭhiyā sammādiṭṭhi hoti , no saccānulomikāya attadiṭṭhiparāmāsakattā .
Sāsaniko dvīhipi .
Sekkho niyatāya sammādiṭṭhiyā sammādiṭṭhi .
Asekkho asekkhāya .
Idha pana niyatāya niyyānikāya lokuttarakusalasammādiṭṭhiyā samannāgato ‘‘ sammādiṭṭhī ’’ ti adhippeto .
Tenevāha ‘‘ ujugatāssa diṭṭhi dhamme aveccappasādena samannāgato āgato imaṃ saddhamman ’’ ti , lokuttarakusalasammādiṭṭhiyeva hi antadvayamanupagamma ujubhāvena gatattā
P1.197 , kāyavaṅkādīni ca sabbavaṅkāni samucchinditvā gatattā ujugatā hoti , tāyevaV1.205 ca diṭṭhiyā samannāgato navappakārepi lokuttaradhamme aveccappasādena acalappasādena samannāgato hoti , sabbadiṭṭhigahanāni ca vinibbeṭhento sabbakilese pajahanto jātisaṃsārā nikkhamanto paṭipattiṃ pariniṭṭhapento ariyena maggena āgato imaṃ sambuddhappaveditaṃ amatogadhaṃ nibbānasaṅkhātaṃ saddhamman ti vuccati .Yato khoti kālaparicchedavacanametaṃ , yasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti .
Akusalañca pajānātīti dasākusalakammapathasaṅkhātaṃ akusalañca
M1.201 pajānāti , nirodhārammaṇāya pajānanāya kiccavasena ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti paṭivijjhanto akusalaṃ pajānāti .Akusalamūlañca pajānātīti tassa mūlapaccayabhūtaṃ akusalamūlañca pajānāti , teneva pakārena ‘‘ ayaṃ dukkhasamudayo ’’ ti paṭivijjhanto .
Esa nayo kusalañca kusalamūlañcāti etthāpi .
Yathā cettha , evaṃ ito paresu sabbavāresu kiccavaseneva vatthupajānanā veditabbā .
Ettāvatāpīti ettakena iminā akusalādippajānanenāpi .
Sammādiṭṭhi hotīti vuttappakārāya lokuttarasammādiṭṭhiyā samannāgato hoti .
Ujugatāssa … pe … imaṃ saddhamman ti ettāvatā saṃkhittadesanā niṭṭhitā hoti .
Desanāyeva cesā saṃkhittā , tesaṃ pana bhikkhūnaṃ vitthāravaseneva sammāmanasikārappaṭivedho veditabbo .
Dutiyavāre pana desanāpi vitthārena manasikārappaṭivedhopi vitthāreneva vuttoti veditabbo .
Tattha ‘‘ saṃkhittadesanāya dve heṭṭhimamaggā , vitthāradesanāya dve uparimamaggā kathitā ’’ ti bhikkhū āhaṃsu vitthāradesanāvasāne ‘‘ sabbaso rāgānusayaṃ pahāyā ’’ tiādivacanaṃ sampassamānā .
Thero panāha ‘‘ saṃkhittadesanāyapi cattāro maggā rāsito kathitā , vitthāradesanāyapī ’’ ti .
Yā cāyaṃ
P1.198 idha saṃkhittavitthāradesanāsu vicāraṇā āvikatā , sā sabbavāresu idha vuttanayeneva veditabbā .Apubbānuttānapadavaṇṇanāmattameva hi ito paraṃ karissāma .
Akusalakammapathavaṇṇanā
Tattha paṭhamavārassa tāva vitthāradesanāya ‘‘ pāṇātipāto kho , āvuso , akusalan ’’ tiādīsu akosallappavattiyā akusalaṃ veditabbaṃ , parato vattabbakusalappaṭipakkhato
V1.206 vā .Taṃ lakkhaṇato sāvajjadukkhavipākaṃ saṃkiliṭṭhaṃ vā .
Ayaṃ tāvettha sādhāraṇapadavaṇṇanā .
Asādhāraṇesu pana pāṇassa atipāto pāṇātipāto , pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti .
Pāṇoti cettha vohārato satto , paramatthato jīvitindriyaṃ .
Tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto .
So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo , mahāsarīre
M1.202 mahāsāvajjo .Kasmā ?
Payogamahantatāya .
Payogasamattepi vatthumahantatāya .
Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo , mahāguṇe mahāsāvajjo .
Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo , tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo .
Tassa pañca sambhārā honti pāṇo , pāṇasaññitā , vadhakacittaṃ , upakkamo , tena maraṇanti .
Cha payogā sāhatthiko , āṇattiko , nissaggiyo , thāvaro , vijjāmayo , iddhimayoti .
Imasmiṃ panettha vitthārīyamāne atipapañco hoti , tasmā naṃ na vitthārayāma , aññañca evarūpaṃ .
Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ ( pārā . aṭṭha .2.172) oloketvā gahetabbo .
Adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ , parassa haraṇaṃ theyyaṃ , corikāti vuttaṃ hoti .
Tattha adinnan ti parapariggahitaṃ , yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti .
Tasmiṃ pana parapariggahite parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ .
Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ
P1.199 , paṇīte mahāsāvajjaṃ .Kasmā ?
Vatthupaṇītatāya .
Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ .
Taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ .
Tassa pañca sambhārā honti parapariggahitaṃ , parapariggahitasaññitā , theyyacittaṃ , upakkamo , tena haraṇanti .
Cha payogā sāhatthikādayova .
Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro , pasayhāvahāro , paṭicchannāvahāro , parikappāvahāro , kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattāti ayamettha saṅkhepo .
Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ ( pārā . aṭṭha .1.92) vutto .
Kāmesumicchācāroti
V1.207 ettha pana kāmesūti methunasamācāresu .Micchācāroti ekantanindito lāmakācāro .
Lakkhaṇato pana asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro .
Tattha agamanīyaṭṭhānaṃ nāma purisānaṃ tāva māturakkhitā , piturakkhitā , mātāpiturakkhitā , bhāturakkhitā , bhaginirakkhitā , ñātirakkhitā , gottarakkhitā , dhammarakkhitā , sārakkhā , saparidaṇḍāti māturakkhitādayo dasa
M1.203 ;dhanakkītā , chandavāsinī , bhogavāsinī , paṭavāsinī , odapattakinī , obhaṭacumbaṭā , dāsī ca bhariyā ca , kammakārī ca bhariyā ca , dhajāhatā , muhuttikāti etā ca dhanakkītādayo dasāti vīsati itthiyo .
Itthīsu pana dvinnaṃ sārakkhāsaparidaṇḍānaṃ , dasannañca dhanakkītādīnanti dvādasannaṃ itthīnaṃ aññe purisā , idaṃ agamanīyaṭṭhānaṃ nāma .
So panesa micchācāro sīlādiguṇarahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo , sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo .
Tassa cattāro sambhārā agamanīyavatthu , tasmiṃ sevanacittaṃ , sevanapayogo , maggenamaggappaṭipattiadhivāsananti .
Eko payogo sāhatthiko eva .
Musāti
P1.200 visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjako vacīpayogo kāyapayogo vā .Visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādanakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo .
Aparo nayo musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu .
Vādoti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ .
Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo .
So yamatthaṃ bhañjati , tassa appatāya appasāvajjo , mahantatāya mahāsāvajjo .
Apica gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo , sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo .
Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ ajja gāme telaṃ nadīmaññe sandatī ’’ ti purāṇakathānayena pavatto appasāvajjo , adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo .
Tassa cattāro sambhārā honti atathaṃ vatthu , visaṃvādanacittaṃ , tajjo vāyāmo , parassa tadatthavijānananti .
Eko payogo sāhatthikova .
So kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā vācāya vā visaṃvādakakiriyākaraṇe
V1.208 daṭṭhabbo .Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti , ayaṃ kiriyāsamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati .
Pisuṇā vācātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati , tassa hadaye attano piyabhāvaṃ parassa ca suññabhāvaṃ karoti , sā pisuṇā vācā .
Yāya pana attānampi parampi pharusampi karoti , sā vācā sayampi pharusā neva kaṇṇasukhā na hadayasukhā vā , ayaṃ pharusā vācā .
Yena
M1.204 samphaṃ palapati niratthakaṃ , so samphappalāpo .Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇāvācādināmameva labhati , sā eva ca idha adhippetāti .
Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇā vācā .
Sā yassa bhedaṃ karoti , tassa appaguṇatāya appasāvajjā , mahāguṇatāya mahāsāvajjā .
Tassā cattāro sambhārā bhinditabbo paro ,‘‘ iti ime nānā bhavissanti vinā bhavissantī ’’ ti bhedapurekkhāratā vā ,‘‘ ahaṃ
P1.201 piyo bhavissāmi vissāsiko ’’ ti piyakamyatā vā , tajjo vāyāmo , tassa tadatthavijānananti .Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusā cetanā pharusā vācā .
Tassa āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātuvacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati , taṃ mātā nivattetuṃ asakkontī ‘‘ caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū ’’ ti akkosi .
Athassa tattheva araññe mahiṃsī uṭṭhāsi .
Dārako ‘‘ yaṃ mama mātā mukhena kathesi taṃ mā hotu , yaṃ cittena cintesi taṃ hotū ’’ ti saccakiriyamakāsi .
Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi .
Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti .
Mātāpitaro hi kadāci puttake evampi vadanti ‘‘ corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū ’’ ti , uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti .
Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti ‘‘ kiṃ ime ahirikā anottappino caranti niddhamatha ne ’’ ti .
Atha kho nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti .
Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti , evaṃ vacanasaṇhatāya apharusā vācāpi na hoti .
Na hi mārāpetukāmassa ‘‘ imaṃ sukhaṃ sayāpethā ’’ ti vacanaṃ apharusā vācā hoti .
Cittapharusatāya panesā pharusā vācāva .
Sā yaṃ
V1.209 sandhāya pavattitā , tassa appaguṇatāya appasāvajjā , mahāguṇatāya mahāsāvajjā .Tassā tayo sambhārā akkositabbo paro , kupitacittaṃ , akkosanāti .
Anatthaviññāpakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo .
So āsevanamandatāya appasāvajjo , āsevanamahantatāya mahāsāvajjo .
Tassa dve sambhārā bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā , tathārūpīkathākathananti .
Abhijjhāyatīti
M1.205 abhijjhā , parabhaṇḍābhimukhī hutvā tanninnatāya pavattatīti attho .Sā ‘‘ aho vata idaṃ mamassā ’’ ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā .
Adinnādānaṃ viya appasāvajjā ca mahāsāvajjā ca .
Tassā dve sambhārā parabhaṇḍaṃ , attano pariṇāmanañca .
Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti , yāva ‘‘ aho vatīdaṃ mamassā ’’ ti attano na pariṇāmeti .
Hitasukhaṃ byāpādayatīti byāpādo .
So paravināsāya manopadosalakkhaṇo
P1.202 , pharusā vācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca .Tassa dve sambhārā parasatto ca , tassa ca vināsacintā .
Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti , yāva ‘‘ aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā ’’ ti tassa vināsaṃ na cinteti .
Yathābhuccagahaṇābhāvena micchā passatīti micchādiṭṭhi .
Sā ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā .
Samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca .
Apica aniyatā appasāvajjā , niyatā mahāsāvajjā .
Tassā dve sambhārā vatthuno ca gahitākāraviparītatā , yathā ca taṃ gaṇhāti , tathābhāvena tassupaṭṭhānanti .
Imesaṃ pana dasannaṃ akusalakammapathānaṃ dhammato koṭṭhāsato ārammaṇato vedanāto mūlatoti pañcahākārehi vinicchayo veditabbo .
Tattha
V1.210 dhammatoti etesu hi paṭipāṭiyā satta , cetanādhammāva honti , abhijjhādayo tayo cetanāsampayuttā .Koṭṭhāsatoti paṭipāṭiyā satta , micchādiṭṭhi cāti ime aṭṭha kammapathā eva honti , no mūlāni .
Abhijjhābyāpādā kammapathā ceva mūlāni ca .
Abhijjhā hi mūlaṃ patvā lobho akusalamūlaṃ hoti .
Byāpādo doso akusalamūlaṃ .
Ārammaṇatoti pāṇātipāto jīvitindriyārammaṇato saṅkhārārammaṇo hoti .
Adinnādānaṃ sattārammaṇaṃ vā saṅkhārārammaṇaṃ vā .
Micchācāro phoṭṭhabbavasena saṅkhārārammaṇo .
Sattārammaṇotipi eke .
Musāvādo sattārammaṇo vā saṅkhārārammaṇo vā .
Tathā pisuṇā vācā .
Pharusā vācā sattārammaṇāva .
Samphappalāpo diṭṭhasutamutaviññātavasena sattārammaṇo
M1.206 vā saṅkhārārammaṇo vā , tathā abhijjhā .Byāpādo sattārammaṇova .
Micchādiṭṭhi tebhūmakadhammavasena saṅkhārārammaṇā .
Vedanātoti pāṇātipāto dukkhavedano hoti .
Kiñcāpi hi rājāno coraṃ disvā hasamānāpi ‘‘ gacchatha naṃ ghātethā ’’ ti vadanti , sanniṭṭhāpakacetanā pana nesaṃ dukkhasampayuttāva hoti .
Adinnādānaṃ tivedanaṃ .
Micchācāro sukhamajjhattavasena dvivedano , sanniṭṭhāpakacitte pana majjhattavedano na hoti .
Musāvādo tivedano , tathā pisuṇā vācā .
Pharusā vācā dukkhavedanāva .
Samphappalāpo tivedano
P1.203 .Abhijjhā sukhamajjhattavasena dvivedanā , tathā micchādiṭṭhi .
Byāpādo dukkhavedano .
Mūlatoti pāṇātipāto dosamohavasena dvimūlako hoti .
Adinnādānaṃ dosamohavasena vā lobhamohavasena vā .
Micchācāro lobhamohavasena .
Musāvādo dosamohavasena vā lobhamohavasena vā , tathā pisuṇā vācā samphappalāpo ca .
Pharusā vācā dosamohavasena .
Abhijjhā mohavasena ekamūlā , tathā byāpādo .
Micchādiṭṭhi lobhamohavasena dvimūlāti .
Lobho akusalamūlan tiādīsu lubbhatīti lobho .
Dussatīti doso .
Muyhatīti moho .
Tesu lobho sayañca akusalo sāvajjadukkhavipākaṭṭhena , imesañca pāṇātipātādīnaṃ akusalānaṃ
V1.211 kesañci sampayuttappabhāvakaṭṭhena kesañci upanissayapaccayaṭṭhena mūlanti akusalamūlaṃ .Vuttampi cetaṃ ‘‘ ratto kho āvuso rāgena abhibhūto pariyādinnacitto pāṇampi hanatī ’’ tiādi .
Dosamohānaṃ akusalamūlabhāvepi eseva nayo .
Akusalakammapathavaṇṇanā niṭṭhitā .