Vacīkammantavārādivaṇṇanā
36. Esa nayo sabbattha .
Ayaṃ pana viseso , vacīkammantavāre tāva aparisuddhavacīkammantāti aparisuddhena musāvādādinā vacīkammantena samannāgatā .
Te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti ?
Te musāvādena parassa atthaṃ bhañjitvā , pisuṇavācāya mittabhedaṃ katvā pharusavācāya paresaṃ parisamajjhe mammāni tuditvā niratthakavācāya parasattānaṃ kammante nāsetvā
V1.122 ‘‘ mayaṃ ayuttamakamhā , sace no te jāneyyuṃ , yesaṃ aparajjhimhā , idāni anubandhitvā anayabyasanaṃ pāpeyyun ’’ ti araññaṃ pavisitvā gacchantare vā gumbantare vā nisīdanti .Te ‘‘ appamattakampi tiṇasaddaṃ vā paṇṇasaddaṃ vā sutvā idānimhā naṭṭhā ’’ ti tasanti vittasanti āgantvā parehi parivāritā viya baddhā vadhitā viya ca honti .
Evaṃ taṃ bhayabheravaṃ
P1.115 attani samāropanaṭṭhena avhāyanti , pakkosanti .Manokammantavāre aparisuddhamanokammantāti aparisuddhena abhijjhādinā manokammantena samannāgatā .
Te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti ?
Te paresaṃ rakkhitagopitesu bhaṇḍesu abhijjhāvisamalobhaṃ uppādetvā parassa kujjhitvā parasatte micchādassanaṃ gāhāpetvā mayaṃ ayuttamakamhā … pe … attani samāropanaṭṭhena avhāyanti pakkosanti .
Ājīvavāre
M1.119 aparisuddhājīvāti aparisuddhena vejjakammadūtakammavaḍḍhipayogādinā ekavīsatianesanabhedena ājīvena samannāgatā .Te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti ?
Te evaṃ jīvikaṃ kappetvā suṇanti –
‘‘ sāsanasodhakā kira tepiṭakā bhikkhū sāsanaṃ sodhetuṃ nikkhantā , ajja vā sve vā idhāgamissantī ’’ ti araññaṃ pavisitvā gacchantare vā … pe … tasanti vittasanti .
Te hi āgantvā parivāretvā gahitā viya odātavatthanivāsitā viya ca hontīti .
Sesaṃ tādisameva .
37. Ito paraṃ abhijjhālūtiādīsu kiñcāpi abhijjhābyāpādā manokammantena saṅgahitā tathāpi nīvaraṇavasena puna vuttāti veditabbā .
Tattha abhijjhālūti parabhaṇḍādiabhijjhāyanasīlā .
Kāmesu tibbasārāgāti vatthukāmesu bahalakilesarāgā , te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti ?
Te avavatthitārammaṇā honti , tesaṃ avavatthitārammaṇānaṃ araññe viharantānaṃ divā diṭṭhaṃ rattiṃ bhayabheravaṃ hutvā upaṭṭhāti –
‘‘ te ākulacittā appamattakenapi tasanti vittasanti , rajjuṃ vā lataṃ vā disvā sappasaññino honti , khāṇuṃ disvā yakkhasaññino , thalaṃ vā pabbataṃ vā disvā hatthisaññino sappādīhi anayabyasanaṃ āpāditā viya hontī ’’ ti .
Sesaṃ tādisameva .
38. Byāpannacittāti
V1.123 pakatibhāvavijahanena vipannacittā .Kilesānugatañhi cittaṃ pakatibhāvaṃ vijahati , purāṇabhattabyañjanaṃ viya pūtikaṃ hoti .
Paduṭṭhamanasaṅkappāti paduṭṭhacittasaṅkappā , abhadrakena paresaṃ anatthajanakena cittasaṅkappena samannāgatāti vuttaṃ hoti .
Te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti ?
Bhayabheravāvhāyanaṃ
P1.116 ito pabhuti abhijjhāluvāre vuttanayeneva veditabbaṃ .Yattha pana viseso bhavissati , tattha vakkhāma .
Na kho panāhaṃ byāpannacittoti ettha pana mettacitto ahaṃ hitacittoti dasseti , īdisā hi bodhisattā honti .
Evaṃ sabbattha vuttadosapaṭipakkhavasena bodhisattassa guṇā vaṇṇetabbā .
39. Thinamiddhapariyuṭṭhitāti cittagelaññabhūtena thinena sesanāmakāyagelaññabhūtena middhena ca pariyuṭṭhitā , abhibhūtā gahitāti vuttaṃ hoti .
Te niddābahulā honti .
40. Uddhatāti
M1.120 uddhaccapakatikā vipphandamānacittā , uddhaccena hi ekārammaṇe cittaṃ vipphandati dhajayaṭṭhiyaṃ vātena paṭākā viya .Avūpasantacittāti anibbutacittā , idha kukkuccaṃ gahetuṃ vaṭṭati .
41. Kaṅkhī vicikicchīti ettha ekamevidaṃ pañcamaṃ nīvaraṇaṃ .
Kiṃ nu kho idanti ārammaṇaṃ kaṅkhanato kaṅkhā , idamevidanti nicchetuṃ asamatthabhāvato vicikicchāti vuccati , tena samannāgatā samaṇabrāhmaṇā ‘‘ kaṅkhī vicikicchī ’’ ti vuttā .
42. Attukkaṃsanakā paravambhīti ye attānaṃ ukkaṃsenti ukkhipanti , ucce ṭhāne ṭhapenti , parañca vambhenti garahanti nindanti , nīce ṭhāne ṭhapenti , tesametaṃ adhivacanaṃ .
Te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti ?
Te parehi ‘‘ asuko ca kira asuko ca attānaṃ ukkaṃsenti , amhe garahanti , dāse viya karonti , gaṇhatha ne ’’ ti anubaddhā palāyitvā araññaṃ pavisitvā gacchantare vā gumbantare vāti kāyakammantasadisaṃ vitthāretabbaṃ .
43. Chambhīti kāyathambhanalomahaṃsanakarena thambhena samannāgatā .
Bhīrukajātikāti bhīrukapakatikā , gāmadārakā viya bhayabahulā asūrā kātarāti vuttaṃ hoti .
44. Lābhasakkārasilokan ti
V1.124 ettha labbhatīti lābho , catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ .Sakkāroti sundarakāro , paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā ca abhisaṅkharitvā katā sakkārāti vuccanti .
Yā ca parehi attano gāravakiriyā pupphādīhi vā pūjā .
Silokoti vaṇṇabhaṇanaṃ etaṃ
P1.117 , lābhañca sakkārañca silokañca lābhasakkārasilokaṃ .Nikāmayamānāti patthayamānā .
Bhayabheravāvhāyanaṃ abhijjhāluvārasadisameva .
Tadatthadīpakaṃ panettha piyagāmikavatthuṃ kathenti –
Eko kira piyagāmiko nāma bhikkhu samādinnadhutaṅgānaṃ bhikkhūnaṃ lābhaṃ disvā ‘‘ ahampi dhutaṅgaṃ samādiyitvā lābhaṃ uppādemī ’’ ti cintetvā sosānikaṅgaṃ samādāya susāne vasati .
Athekadivasaṃ eko kammamutto jaraggavo divā gocare caritvā rattiṃ tasmiṃ susāne pupphagumbe sīsaṃ katvā romanthayamāno aṭṭhāsi .
Piyagāmiko rattiṃ caṅkamanā nikkhanto
M1.121 tassa hanusaddaṃ sutvā cintesi ‘‘ addhā maṃ lābhagiddho esa susāne vasatīti ñatvā devarājā viheṭhetuṃ āgato ’’ ti , so jaraggavassa purato añjaliṃ paggahetvā ‘‘ sappurisa devarāja ajja me ekarattiṃ khama , sve paṭṭhāya na evaṃ karissāmī ’’ ti namassamāno sabbarattiṃ yācanto aṭṭhāsi .Tato sūriye uṭṭhite taṃ disvā kattarayaṭṭhiyā paharitvā palāpesi ‘‘ sabbarattiṃ maṃ bhiṃsāpesī ’’ ti .
45. Kusītāti kosajjānugatā .
Hīnavīriyāti hīnā vīriyena virahitā viyuttā , nibbīriyāti vuttaṃ hoti .
Tattha kusītā kāyikavīriyārambhavirahitā honti , hīnavīriyā cetasikavīriyārambhavirahitā .
Te ārammaṇavavatthānamattampi kātuṃ na sakkonti .
Tesaṃ avavatthitārammaṇānanti sabbaṃ pubbasadisameva .
46. Muṭṭhassatīti naṭṭhassatī .
Asampajānāti paññārahitā , imassa ca paṭipakkhe ‘‘ upaṭṭhitassatīhamasmī ’’ ti vacanato satibhājaniyamevetaṃ .
Paññā panettha satidubbalyadīpanatthaṃ vuttā .
Duvidhā hi sati paññāsampayuttā paññāvippayuttā ca .
Tattha paññāsampayuttā balavatī , vippayuttā dubbalā , tasmā yadāpi tesaṃ sati hoti , tadāpi asampajānantā muṭṭhassatīyeva te , dubbalāya satiyā satikiccābhāvatoti etamatthaṃ dīpetuṃ ‘‘ asampajānā ’’ ti vuttaṃ .
Te evaṃ
V1.125 muṭṭhassatī asampajānā ārammaṇavavatthānamattampi kātuṃ na sakkontīti sabbaṃ pubbasadisameva . 47. Asamāhitāti upacārappanāsamādhivirahitā .
Vibbhantacittāti ubbhantacittā .
Samādhivirahena laddhokāsena uddhaccena tesaṃ samādhivirahānaṃ cittaṃ nānārammaṇesu
P1.118 paribbhamati , vanamakkaṭo viya vanasākhāsu uddhaccena ekārammaṇe vipphandati .Pubbe vuttanayenena te evaṃ asamāhitā vibbhantacittā ārammaṇavavatthānamattampi kātuṃ na sakkontīti sabbaṃ pubbasadisameva .
48. Duppaññāti nippaññānametaṃ adhivacanaṃ .
Paññā pana duṭṭhā nāma natthi .
Eḷamūgāti elamukhā , kha-kārassa ga-kāro kato .
Lālamukhāti vuttaṃ hoti .
Duppaññānañhi kathentānaṃ lālā mukhato galati , lālā ca elāti
M1.122 vuccati .Yathāha ‘‘ passelamūgaṃ uragaṃ dujjivhan ’’ ti .
Tasmā te ‘‘ eḷamūgā ’’ ti vuccanti .
‘‘ Elamukhā ’’ tipi pāṭho .
‘‘ Elamugā ’’ ti keci paṭhanti , apare ‘‘ elamukā ’’ tipi , sabbattha ‘‘ elamukhā ’’ ti attho .
Te kathaṃ bhayabheravaṃ avhāyanti ?
Te duppaññā eḷamūgā ārammaṇavavatthānamattampi kātuṃ na sakkonti .
Tesaṃ avavatthitārammaṇānaṃ araññe viharantānaṃ divā diṭṭhaṃ rattiṃ bhayabheravaṃ hutvā upaṭṭhāti ‘‘ te ākulacittā appamattakenapi tasanti vittasanti , rajjuṃ vā lataṃ vā disvā sappasaññino honti , khāṇuṃ disvā yakkhasaññino , thalaṃ vā pabbataṃ vā disvā hatthisaññino sappādīhi anayavyasanaṃ āpāditā viya hontī ’’ ti .
Evaṃ taṃ bhayabheravaṃ attani samāropanaṭṭhena avhāyanti pakkosanti .
Paññāsampannohamasmīti ettha paññāsampannoti paññāya sampanno samannāgato , no ca kho vipassanāpaññāya , na maggapaññāya , apica kho pana imesu soḷasasu ṭhānesu ārammaṇavavatthānapaññāyāti attho .
Sesaṃ sabbattha vuttanayamevāti .
Vacīkammantavārādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Soḷasaṭṭhānārammaṇapariggaho niṭṭhito .