9. Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā
206.
M1.383V1.393P2.79 Me sutan ti dvedhāvitakkasuttaṃ .Tattha dvidhā katvā dvidhā katvāti dve dve bhāge katvā .
Kāmavitakkoti kāmapaṭisaṃyutto vitakko .
Byāpādavitakkoti byāpādapaṭisaṃyutto vitakko .
Vihiṃsāvitakkoti vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko .
Ekaṃ bhāgan ti ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷāriko vā sukhumo vā sabbo pāyaṃ vitakko akusalapakkhikoyevāti tayopi kāmabyāpādavihiṃsāvitakke ekaṃ koṭṭhāsamakāsiṃ .
Kāmehi nissaṭo nekkhammapaṭisaṃyutto vitakko nekkhammavitakko nāma , so yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati .
Abyāpādapaṭisaṃyutto vitakko abyāpādavitakko , so mettāpubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati .
Avihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko avihiṃsāvitakko , so karuṇāpubbabhāgato paṭṭhāya yāva paṭhamajjhānā vaṭṭati .
Dutiyaṃ bhāgan ti sabbopāyaṃ kusalapakkhikoyevāti dutiyaṃ koṭṭhāsamakāsiṃ .
Iminā bodhisattassa vitakkaniggahaṇakālo kathito .
Bodhisattassa hi chabbassāni padhānaṃ padahantassa nekkhammavitakkādayo puñjapuñjā mahānadiyaṃ oghā viya pavattiṃsu .
Satisammosena pana sahasā kāmavitakkādayo uppajjitvā kusalavāraṃ pacchinditvā sayaṃ akusalajavanavārā hutvā tiṭṭhanti .
Tato bodhisatto cintesi –
‘‘ mayhaṃ ime kāmavitakkādayo kusalavāraṃ pacchinditvā tiṭṭhanti , handāhaṃ ime vitakke dve bhāge katvā viharāmī ’’ ti kāmavitakkādayo akusalapakkhikāti ekaṃ bhāgaṃ karoti nekkhammavitakkādayo kusalapakkhikāti ekaṃ .
Atha puna cintesi –
‘‘ akusalapakkhato āgataṃ vitakkaṃ mantena kaṇhasappaṃ uppīḷetvā gaṇhanto viya amittaṃ gīvāya akkamanto viya ca niggahessāmi , nāssa vaḍḍhituṃ dassāmi .
Kusalapakkhato āgataṃ vitakkaṃ meghasamaye meghaṃ viya sukhette sālakalyāṇipotakaṃ viya ca sīghaṃ vaḍḍhessāmī ’’ ti .
So tathā katvā akusalavitakke niggaṇhi , kusalavitakke vaḍḍhesi .
Evaṃ iminā bodhisattassa vitakkaniggahaṇanakālo kathitoti veditabbo .
207. Idāni
V1.394P2.80 yathāssa te vitakkā uppajjiṃsu , yathā ca ne niggahesi , taṃ dassento tassa mayhaṃ , bhikkhavetiādimāha .Tattha appamattassāti satiyā
M1.384 avippavāse ṭhitassa .Ātāpinoti ātāpavīriyavantassa .
Pahitattassāti pesitacittassa .
Uppajjati kāmavitakkoti bodhisattassa chabbassāni padhānaṃ padahato rajjasukhaṃ vā ārabbha , pāsāde vā nāṭakāni vā orodhe vā kiñcideva vā sampattiṃ ārabbha kāmavitakko nāma na uppannapubbo .
Dukkarakārikāya panassa āhārūpacchedena adhimattakasimānaṃ pattassa etadahosi –
‘‘ na sakkā āhārūpacchedena visesaṃ nibbattetuṃ , yaṃnūnāhaṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āhāreyyan ’’ ti .
So uruvelaṃ piṇḍāya pāvisi .
Manussā –
‘‘ mahāpuriso pubbe āharitvā dinnampi na gaṇhi , addhāssa idāni manoratho matthakaṃ patto , tasmā sayameva āgato ’’ ti paṇītapaṇītaṃ āhāraṃ upahariṃsu .
Bodhisattassa attabhāvo nacirasseva pākatiko ahosi .
Jarājiṇṇattabhāvo hi sappāyabhojanaṃ labhitvāpi pākatiko na hoti .
Bodhisatto pana daharo .
Tenassa sappāyabhojanaṃ bhuñjato attabhāvo na cirasseva pākatiko jāto , vippasannāni indriyāni , parisuddho chavivaṇṇo , samuggatatārāgaṇaṃ viya nabhaṃ paripuṇṇadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇappaṭimaṇḍitasarīraṃ ahosi .
So taṃ oloketvā ‘‘ tāva kilanto nāma attabhāvo evaṃ paṭipākatiko jāto ’’ ti cintetvā attano paññāmahantatāya evaṃ parittakampi vitakkaṃ gahetvā kāmavitakkoti akāsi .
Paṇṇasālāya purato nisinno camarapasadagavayarohitamigādike magagaṇe manuññasaddaravane moravanakukkuṭādike pakkhigaṇe nīluppalakumudakamalādisañchannāni pallalāni nānākusumasañchannaviṭapā vanarājiyo maṇikkhandhanimmalajalapavāhañca nadiṃ nerañjaraṃ passati .
Tassa evaṃ hoti ‘‘ sobhanā vatime migajātā pakkhigaṇā pallalāni vanarājiyo nadī nerañjarā ’’ ti .
So tampi evaṃ parittakaṃ vitakkaṃ gahetvā kāmavitakkamakāsi , tenāha ‘‘ uppajjati kāmavitakko ’’ ti .
Attabyābādhāyapīti
P2.81 attadukkhāyapi .Esevanayo sabbattha .
Kiṃ pana mahāsattassa ubhayadukkhāya saṃvattanakavitakko nāma atthīti ?
Natthi .
Apariññāyaṃ ṭhitassa pana vitakko yāva ubhayabyābādhāya saṃvattatīti etāni tīṇi nāmāni labhati , tasmā evamāha .
Paññānirodhikoti
V1.395 anuppannāyaM1.385 lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na deti , lokiyapaññaṃ pana aṭṭhasamāpattipañcābhiññāvasena uppannampi samucchinditvā khipatīti paññānirodhiko .Vighātapakkhikoti dukkhakoṭṭhāsiko .
Asaṅkhataṃ nibbānaṃ nāma , taṃ paccakkhaṃ kātuṃ na detīti anibbānasaṃvattaniko .
Abbhatthaṃ gacchatīti khayaṃ natthibhāvaṃ gacchati .
Udakapupphuḷako viya nirujjhati .
Pajahamevāti pajahimeva .
Vinodamevāti nīharimeva .
Byantameva naṃ akāsin ti vigatantaṃ nissesaṃ parivaṭumaṃ paricchinnameva naṃ akāsiṃ .
208. Byāpādavitakkoti na bodhisattassa parūpaghātappaṭisaṃyutto nāma vitakko citte uppajjati , athassa ativassaaccuṇhaatisītādīni pana paṭicca cittavipariṇāmabhāvo hoti , taṃ sandhāya ‘‘ byāpādavitakko ’’ ti āha .
Vihiṃsāvitakkoti na mahāsattassa paresaṃ dukkhuppādanappaṭisaṃyutto vitakko uppajjati , citte pana uddhatākāro anekaggatākāro hoti , taṃ gahetvā vihiṃsāvitakkamakāsi .
Paṇṇasālādvāre nisinno hi sīhabyagghādike vāḷamige sūkarādayo khuddamige vihiṃsante passati .
Atha bodhisatto imasmimpi nāma akutobhaye araññe imesaṃ tiracchānagatānaṃ paccatthikā uppajjanti , balavanto dubbale khādanti , balavantakhāditā vattantīti kāruññaṃ uppādeti .
Aññepi biḷārādayo kukkuṭamūsikādīni khādante passati , gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭho manusse rājakammikehi upaddute vadhabandhādīni anubhavante attano kasivaṇijjādīni kammāni katvā jīvituṃ na labhantīti kāruññaṃ uppādeti , taṃ sandhāya ‘‘ uppajjati vihiṃsāvitakko ’’ ti āha .
Tathā tathāti tena tena ākārena .
Idaṃ vuttaṃ hoti – kāmavitakkādīsu yaṃ yaṃ vitakketi , yaṃ yaṃ vitakkaṃ pavatteti , tena tene cassākārena kāmavitakkādibhāvo cetaso
P2.82 na hi hotīti .Pahāsi nekkhammavitakkan ti nekkhammavitakkaṃ pajahati .
Bahulamakāsīti bahulaṃ karoti .
Tassa taṃ kāmavitakkāya cittan ti tassa taṃ cittaṃ kāmavitakkatthāya .
Yathā kāmavitakkasampayuttaṃ
M1.386 hoti , evamevaṃ namatīti attho .Sesapadesupi eseva nayo .
Idāni atthadīpikaṃ upamaṃ dassento seyyathāpītiādimāha .
Tattha kiṭṭhasambādheti sassasambādhe .
Ākoṭeyyāti ujukaṃ piṭṭhiyaṃ pahareyya .
Paṭikoṭeyyāti tiriyaṃ phāsukāsu pahareyya .
Sannirundheyyāti āvaritvā tiṭṭheyya .
Sannivāreyyāti ito cito ca gantuṃ na dadeyya
V1.396 .Tatonidānan ti tena kāraṇena , evaṃ arakkhitānaṃ gunnaṃ paresaṃ sassakhādanakāraṇenāti attho .
Bālo hi gopāloko evaṃ gāvo arakkhamāno ‘‘ ayaṃ amhākaṃ bhattavetanaṃ khādati , ujuṃ gāvo rakkhitumpi na sakkoti , kulehi saddhiṃ veraṃ gaṇhāpetī ’’ ti gosāmikānampi santikā vadhādīni pāpuṇāti , kiṭṭhasāmikānampi .
Paṇḍito pana imāni cattāri bhayāni sampassanto gāvo sādhukaṃ rakkhati , taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Ādīnavan ti upaddavaṃ .
Okāran ti lāmakaṃ , khandhesu vā otāraṃ .
Saṃkilesan ti kiliṭṭhabhāvaṃ .
Nekkhammeti nekkhammamhi .
Ānisaṃsan ti visuddhipakkhaṃ .
Vodānapakkhan ti idaṃ tasseva vevacanaṃ , kusalānaṃ dhammānaṃ nekkhammamhi visuddhipakkhaṃ addasanti attho .
209. Nekkhamman ti ca kāmehi nissaṭaṃ sabbakusalaṃ , ekadhamme saṅgayhamāne nibbānameva .
Tatridaṃ opammasaṃsandanaṃ – kiṭṭhasambādhaṃ viya hi rūpādiārammaṇaṃ , kūṭagāvo viya kūṭacittaṃ , paṇḍitagopālako viya bodhisatto , catubbidhabhayaṃ viya attaparūbhayabyābādhāya saṃvattanavitakko , paṇḍitagopālakassa catubbidhaṃ bhayaṃ disvā kiṭṭhasambādhe appamādena gorakkhaṇaṃ viya bodhisattassa chabbassāni padhānaṃ padahato attabyābādhādibhayaṃ disvā rūpādīsu ārammaṇesu yathā kāmavitakkādayo na uppajjanti , evaṃ cittarakkhaṇaṃ .
Paññāvuddhikotiādīsu anuppannāya lokiyalokuttarapaññāya uppādāya , uppannāya ca vuddhiyā saṃvattatīti
P2.83 paññāvuddhiko .Na dukkhakoṭṭhāsāya saṃvattatīti avighātapakkhiko .
Nibbānadhātusacchikiriyāya saṃvattatīti nibbānasaṃvattaniko .
Rattiṃ cepi naṃ , bhikkhave , anuvitakkeyyan ti sakalarattiṃ cepi taṃ vitakkaṃ pavatteyyaṃ .
Tatonidānan ti taṃmūlakaṃ .
Ohaññeyyāti ugghātīyeyya , uddhaccāya saṃvatteyyāti
M1.387 attho .Ārāti dūre .
Samādhimhāti upacārasamādhitopi appanāsamādhitopi .
So kho ahaṃ , bhikkhave , ajjhattameva cittan ti so ahaṃ , bhikkhave , mā me cittaṃ samādhimhā dūre hotūti ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi , gocarajjhatte ṭhapemīti attho .
Sannisādemīti tattheva ca naṃ sannisīdāpemi .
Ekodiṃ karomīti ekaggaṃ karomi .
Samādahāmīti sammā ādahāmi , suṭṭhu āropemīti attho .
Mā me cittaṃ ūhaññīti mā mayhaṃ cittaṃ ugghātīyittha , mā uddhaccāya saṃvattatūti attho .
210. Uppajjati abyāpādavitakko … pe … avihiṃsāvitakkoti ettha yo so imāya heṭṭhā
V1.397 vuttataruṇavipassanāya saddhiṃ uppannavitakko kāmapaccanīkaṭṭhena nekkhammavitakkoti vutto .Soyeva byāpādapaccanīkaṭṭhena abyāpādavitakkoti ca vihiṃsāpaccanīkaṭṭhena avihiṃsāvitakkoti ca vutto .
Ettāvatā bodhisattassa samāpattiṃ nissāya vipassanāpaṭṭhapanakālo kathito .
Yassa hi samādhipi taruṇo , vipassanāpi .
Tassa vipassanaṃ paṭṭhapetvā aticiraṃ nisinnassa kāyo kilamati , anto aggi viya uṭṭhahati , kacchehi sedā muccanti , matthakato usumavaṭṭi viya uṭṭhahati , cittaṃ haññati vihaññati vipphandati .
So puna samāpattiṃ samāpajjitvā taṃ paridametvā mudukaṃ katvā samassāsetvā puna vipassanaṃ paṭṭhapeti .
Tassa puna aticiraṃ nisinnassa tatheva hoti .
So puna samāpattiṃ samāpajjitvā tatheva karoti .
Vipassanāya hi bahūpakārā samāpatti .
Yathā yodhassa phalakakoṭṭhako nāma bahūpakāro hoti , so taṃ nissāya saṅgāmaṃ pavisati , tattha hatthīhipi assehipi yodhehipi saddhiṃ kammaṃ katvā āvudhesu vā khīṇesu bhuñjitukāmatādibhāve
P2.84 vā sati nivattitvā phalakakoṭṭhakaṃ pavisitvā āvudhānipi gaṇhāti , vissamatipi , bhuñjatipi , pānīyampi pivati , sannāhampi paṭisannayhati , taṃ taṃ katvā puna saṅgāmaṃ pavisati , tattha kammaṃ katvā puna uccārādipīḷito vā kenacideva vā karaṇīyena phalakakoṭṭhakaṃ pavisati .Tattha santhambhitvā puna
M1.388 saṅgāmaṃ pavisati , evaṃ yodhassa phalakakoṭṭhako viya vipassanāya bahūpakārā samāpatti .Samāpattiyā pana saṅgāmanittharaṇakayodhassa phalakakoṭṭhakatopi vipassanā bahūpakāratarā .
Kiñcāpi hi samāpattiṃ nissāya vipassanaṃ paṭṭhapeti , vipassanā pana thāmajātā samāpattimpi rakkhati .
Thāmajātaṃ karoti .
Yathā hi thale nāvampi nāvāya bhaṇḍampi sakaṭabhāraṃ karonti .
Udakaṃ patvā pana sakaṭampi sakaṭabhaṇḍampi yuttagoṇepi nāvābhāraṃ karonti .
Nāvā tiriyaṃ sotaṃ chinditvā sotthinā supaṭṭanaṃ gacchati , evamevaṃ kiñcāpi samāpattiṃ nissāya vipassanaṃ paṭṭhapeti , vipassanā
V1.398 pana thāmajātā samāpattimpi rakkhati , thāmajātaṃ karoti .Thalaṃ patvā sakaṭaṃ viya hi samāpatti .
Udakaṃ patvā nāvā viya vipassanā .
Iti bodhisattassa ettāvatā samāpattiṃ nissāya vipassanāpaṭṭhapanakālo kathitoti veditabbo .
Yaññadevātiādi kaṇhapakkhe vuttānusāreneva veditabbaṃ , idhāpi atthadīpikaṃ upamaṃ dassetuṃ seyyathāpītiādimāha .
Tattha gāmantasambhatesūti gāmantaṃ āhaṭesu .
Satikaraṇīyameva hotīti etā gāvoti satiuppādanamattameva kātabbaṃ hoti .
Ito cito ca gantvā ākoṭanādikiccaṃ natthi .
Ete dhammāti ete samathavipassanā dhammāti satuppādanamattameva kātabbaṃ hoti .
Iminā bodhisattassa samathavipassanānaṃ thāmajātakālo kathito .
Tadā kirassa samāpattiṃ appanatthāya nisinnassa aṭṭha samāpattiyo ekāvajjanena āpāthaṃ āgacchanti , vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinno satta anupassanā ekappahāreneva āruḷho hoti .
215. Seyyathāpīti idha kiṃ dasseti ?
Ayaṃ pāṭiyekko anusandhi , sattānañhi hitūpacāraṃ attano satthubhāvasampadañca
P2.85 dassento bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhi .Tattha araññeti aṭaviyaṃ .
Pavaneti vanasaṇḍe .
Atthato hi idaṃ dvayaṃ ekameva , paṭhamassa pana dutiyaṃ vevacanaṃ .
Ayogakkhemakāmoti catūhi yogehi khemaṃ nibbhayaṭṭhānaṃ anicchanto bhayameva icchanto
M1.389 .Sovatthikoti suvatthibhāvāvaho .
Pītigamanīyoti tuṭṭhiṃ gamanīyo .
‘‘ Pītagamanīyo ’’ ti vā pāṭho .
Pidaheyyāti sākhādīhi thakeyya .
Vivareyyāti visadamukhaṃ katvā vivaṭaṃ kareyya .
Kummaggan ti udakavanapabbatādīhi sanniruddhaṃ amaggaṃ .
Odaheyya okacaran ti tesaṃ oke caramānaṃ viya ekaṃ dīpakamigaṃ ekasmiṃ ṭhāne ṭhapeyya .
Okacārikan ti dīgharajjuyā bandhitaṃyeva migiṃ .
Migaluddako hi araññaṃ migānaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘ idha vasanti , iminā maggena nikkhamanti , ettha caranti , ettha pivanti , iminā maggena pavisantī ’’ ti sallakkhetvā maggaṃ pidhāya kummaggaṃ vivaritvā okacarañca okacārikañca ṭhapetvā sayaṃ paṭicchannaṭṭhāne sattiṃ gahetvā tiṭṭhati .
Atha sāyanhasamaye migā akutobhaye araññe caritvā pānīyaṃ pivitvā migapotakehi saddhiṃ kīḷamānā vasanaṭṭhānasantikaṃ āgantvā okacarañca okacārikañca disvā
V1.399 ‘‘ sahāyakā no āgatā bhavissantī ’’ ti nirāsaṅkā pavisanti , te maggaṃ pihitaṃ disvā ‘‘ nāyaṃ maggo , ayaṃ maggo bhavissatī ’’ ti kummaggaṃ paṭipajjanti .Migaluddako na tāva kiñci karoti , paviṭṭhesu pana sabbapacchimaṃ saṇikaṃ paharati .
So uttasati , tato sabbe uttasitvā ‘‘ bhayaṃ uppannan ’’ ti purato olokentā udakena vā vanena vā pabbatena vā sanniruddhaṃ maggaṃ disvā ubhohi passehi aṅgulisaṅkhalikaṃ viya gahanavanaṃ pavisituṃ asakkontā paviṭṭhamaggeneva nikkhamituṃ ārabhanti .
Luddako tesaṃ nivattanabhāvaṃ ñatvā ādito paṭṭhāya tiṃsampi cattālīsampi mige ghāteti .
Idaṃ sandhāya evañhi so , bhikkhave , mahāmigasaṅgho aparena samayena anayabyasanaṃ āpajjeyyāti vuttaṃ .
‘‘ Nandīrāgassetaṃ adhivacanaṃ , avijjāyetaṃ adhivacanan ’’ ti ettha yasmā ime sattā avijjāya aññāṇā hutvā nandīrāgena ābandhitvā rūpārammaṇādīni upanītā vaṭṭadukkhasattiyā
P2.86 ghātaṃ labhanti .Tasmā bhagavā okacaraṃ nandīrāgoti , okacārikaṃ avijjāti katvā dassesi .
Migaluddako hi ekadāpi tesaṃ sākhābhaṅgena sarīraṃ puñchitvā manussagandhaṃ apanetvā okacaraṃ ekasmiṃ ṭhāne ṭhapetvā okacārikaṃ saha rajjuyā vissajjetvā attānaṃ paṭicchādetvā sattiṃ ādāya okacarassa santike tiṭṭhati , okacārikā migagaṇassa caraṇaṭṭhānābhimukhī gacchati
M1.390 .Taṃ disvā migā sīsāni ukkhipitvā tiṭṭhanti , sāpi sīsaṃ ukkhipitvā tiṭṭhati , te ‘‘ amhākaṃ samajātikā ayan ’’ ti gocaraṃ gaṇhanti .
Sāpi tiṇāni khādantī viya saṇikaṃ upagacchati .
Āraññiko yūthapatimigo tassā vātaṃ labhitvā sakabhariyaṃ vissajjetvā tadabhimukho hoti .
Sattānañhi navanavameva piyaṃ hoti .
Okacārikā āraññikassa migassa accāsannabhāvaṃ adatvā tadabhimukhīva pacchato paṭikkamitvā okacarassa santikaṃ gacchati , yattha yatthassā rajju laggati , tattha tattha khurena paharitvā moceti , āraññiko migo okacaraṃ disvā okacārikāya sammatto hutvā okacare usūyaṃ katvā piṭṭhiṃ nāmetvā sīsaṃ kampento tiṭṭhati , tasmiṃ khaṇe sattiṃ jivhāya lehantopi ‘‘ kiṃ etan ’’ ti na jānāti , okacaropi
V1.400 sacassa uparibhāgena taṃ migaṃ paharituṃ sukhaṃ hoti , piṭṭhiṃ nāmeti .Sacassa heṭṭhābhāgena paharituṃ sukhaṃ hoti , hadayaṃ unnāmeti .
Atha luddako āraññikaṃ migaṃ sattiyā paharitvā tattheva ghātetvā maṃsaṃ ādāya gacchati .
Evameva yathā so migo okacārikāya sammatto okacare usūyaṃ katvā sattiṃ jivhāya lehantopi kiñci na jānāti , tathā ime sattā avijjāya sammattā andhabhūtā kiñci ajānantā rūpādīsu nandīrāgaṃ upagamma vaṭṭadukkhasattiyā vadhaṃ labhantīti bhagavā okacaraṃ nandīrāgoti , okacārikaṃ avijjāti katvā dassesi .
Iti kho , bhikkhave , vivaṭo mayā khemo maggoti iti kho , bhikkhave , mayā imesaṃ sattānaṃ hitacaraṇena sammāsambodhiṃ patvā ahaṃ buddhosmīti tuṇhībhūtena anisīditvā dhammacakkappavattanato paṭṭhāya dhammaṃ desentena vivaṭo khemo ariyo aṭṭhaṅgiko maggo , pihito kummaggo
P2.87 , aññātakoṇḍaññādīnaṃ bhabbapuggalānaṃ ūhato okacaro nandīrāgo dvedhā chetvā pātito , nāsitā okacārikā avijjā sabbena sabbaṃ samugghātitāti attano hitūpacāraṃ dassesi .Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Dvedhāvitakkasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .