6. Mahāsaccakasutavaṇṇanā

364. EvaṃV2.181M2.185 me sutan ti mahāsaccakasuttaṃ .

Tattha ekaṃ samayan ti ca tena kho pana samayenāti ca pubbaṇhasamayan ti ca tīhi padehi ekova samayo vutto .

Bhikkhūnañhi vattapaṭipattiṃP2.284 katvā mukhaṃ dhovitvā pattacīvaramādāya cetiyaṃ vanditvā kataraṃ gāmaṃ pavisissāmāti vitakkamāḷake ṭhitakālo nāma hoti .

Bhagavā evarūpe samaye rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā paṃsukūlacīvaraṃ ekaṃsaṃ pārupitvā gandhakuṭito nikkhamma bhikkhusaṅghaparivuto gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi .

Taṃ sandhāya ,–

‘‘ ekaṃ samayanti ca tena kho pana samayenāti ca pubbaṇhasamayan ’’ ti ca vuttaṃ .

Pavisitukāmoti piṇḍāya pavisissāmīti evaṃ katasanniṭṭhāno .

Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkamīti ?

Vādāropanajjhāsayena .

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ pubbepāhaṃ apaṇḍitatāya sakalaṃ vesāliparisaṃ gahetvā samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā parisamajjhe maṅku jāto .

Idāni tathā akatvā ekakova gantvā vādaṃ āropessāmi .

Yadi samaṇaṃ gotamaṃ parājetuṃ sakkhissāmi , attano laddhiṃ dīpetvā jayaṃ karissāmi .

Yadi samaṇassa gotamassa jayo bhavissati , andhakāre naccaṃ viya na koci jānissatī ’’ ti niddāpañhaṃ nāma gahetvā iminā vādajjhāsayena upasaṅkami .

Anukampaṃ upādāyāti saccakassa nigaṇṭhaputtassa anukampaṃ paṭicca .

Therassa kirassa evaṃ ahosi –

‘‘ bhagavati muhuttaṃ nisinne buddhadassanaṃ dhammassavanañca labhissati .

Tadassa dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattissatī ’’ ti .

Tasmā bhagavantaṃ yācitvā paṃsukūlacīvaraṃ catugguṇaṃ paññapetvā nisīdatu bhagavāti āha .

‘‘ Kāraṇaṃ ānando vadatī ’’ ti sallakkhetvā nisīdi bhagavā paññatte āsane .

Bhagavantaṃ etadavocāti yaṃ pana pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā ādāya āgato taṃ ṭhapetvā passena tāva pariharanto etaṃ santi , bho gotamātiādivacanaṃ avoca .

365. Phusanti hi te , bho gotamāti te samaṇabrāhmaṇā sarīre uppannaṃ sārīrikaṃ dukkhaṃ vedanaṃ phusanti labhanti , anubhavantīti attho .

Ūrukkhambhoti khambhakataūrubhāvo , ūruthaddhatātiV2.182 attho .

Vimhayatthavasena panettha bhavissatīti anāgatavacanaṃ kataṃ .

Kāyanvayaṃ hotīti kāyānugataṃM2.186 hoti kāyassa vasavatti .

KāyabhāvanātiP2.285 pana vipassanā vuccati , tāya cittavikkhepaṃ pāpuṇanto nāma natthi , iti nigaṇṭho asantaṃ abhūtaṃ yaṃ natthi , tadevāha .

Cittabhāvanā tipi samatho vuccati , samādhiyuttassa ca puggalassa ūrukkhambhādayo nāma natthi , iti nigaṇṭho idaṃ abhūtameva āha .

Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ –

‘‘ yatheva ‘ bhūtapubbanti vatvā ūrukkhambhopi nāma bhavissatī ’ tiādīni vadato anāgatarūpaṃ na sameti , tathā atthopi na sameti , asantaṃ abhūtaṃ yaṃ natthi , taṃ kathetī ’’ ti .

No kāyabhāvanan ti pañcātapatappanādiṃ attakilamathānuyogaṃ sandhāyāha .

Ayañhi tesaṃ kāyabhāvanā nāma .

Kiṃ pana so disvā evamāha ?

So kira divādivassa vihāraṃ āgacchati , tasmiṃ kho pana samaye bhikkhū pattacīvaraṃ paṭisāmetvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu paṭisallānaṃ upagacchanti .

So te paṭisallīne disvā cittabhāvanāmattaṃ ete anuyuñjanti , kāyabhāvanā panetesaṃ natthīti maññamāno evamāha .

366. Atha naṃ bhagavā anuyuñjanto kinti pana te , aggivessana , kāyabhāvanā sutāti āha .

So taṃ vitthārento seyyathidaṃ , nando vacchotiādimāha .

Tattha nandoti tassa nāmaṃ .

Vacchoti gottaṃ .

Kisoti nāmaṃ .

Saṃkiccoti gottaṃ .

Makkhaligosālo heṭṭhā āgatova .

Eteti ete tayo janā , te kira kiliṭṭhatapānaṃ matthakapattā ahesuṃ .

Uḷārāni uḷārānīti paṇītāni paṇītāni .

Gāhenti nāmāti balaṃ gaṇhāpenti nāma .

Brūhentīti vaḍḍhenti .

Medentīti jātamedaṃ karonti .

Purimaṃ pahāyāti purimaṃ dukkarakāraṃ pahāya .

Pacchā upacinantīti pacchā uḷārakhādanīyādīhi santappenti , vaḍḍhenti .

Ācayāpacayo hotīti vaḍḍhi ca avaḍḍhi ca hoti , iti imassa kāyassa kālena vaḍḍhi , kālena parihānīti vaḍḍhiparihānimattameva paññāyati , kāyabhāvanā pana na paññāyatīti dīpetvā cittabhāvanaṃ pucchanto ,‘‘ kinti pana te , aggivessana , cittabhāvanā sutā ’’ ti āha .

Na sampāyāsīti sampādetvā kathetuṃ nāsakkhi , yathā taṃ bālaputhujjano .

367. KutoM2.187P2.286 pana tvan ti yo tvaṃ evaṃ oḷārikaṃ dubbalaṃ kāyabhāvanaṃ na jānāsi ?

SoV2.183 tvaṃ kuto saṇhaṃ sukhumaṃ cittabhāvanaṃ jānissasīti .

Imasmiṃ pana ṭhāne codanālayatthero ,‘‘ abuddhavacanaṃ nāmetaṃ padan ’’ ti bījaniṃ ṭhapetvā pakkamituṃ ārabhi .

Atha naṃ mahāsīvatthero āha –

‘‘ dissati , bhikkhave , imassa cātumahābhūtikassa kāyassa ācayopi apacayopi ādānampi nikkhepanampī ’’ ti ( saṃ . ni .2.62).

Taṃ sutvā sallakkhesi –

‘‘ oḷārikaṃ kāyaṃ pariggaṇhantassa uppannavipassanā oḷārikāti vattuṃ vaṭṭatī ’’ ti .

368. Sukhasārāgīti sukhasārāgena samannāgato .

Sukhāya vedanāya nirodhā uppajjati dukkhā vedanāti na anantarāva uppajjati , sukhadukkhānañhi anantarapaccayatā paṭṭhāne ( paṭṭhā .1.2.45-46) paṭisiddhā .

Yasmā pana sukhe aniruddhe dukkhaṃ nuppajjati , tasmā idha evaṃ vuttaṃ .

Pariyādāya tiṭṭhatīti khepetvā gaṇhitvā tiṭṭhati .

Ubhatopakkhan ti sukhaṃ ekaṃ pakkhaṃ dukkhaṃ ekaṃ pakkhanti evaṃ ubhatopakkhaṃ hutvā .

369. Uppannāpi sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati , bhāvitattā kāyassa .

Uppannāpi dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati , bhāvitattā cittassāti ettha kāyabhāvanā vipassanā , cittabhāvanā samādhi .

Vipassanā ca sukhassa paccanīkā , dukkhassa āsannā .

Samādhi dukkhassa paccanīko , sukhassa āsanno .

Kathaṃ ?

Vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnassa hi addhāne gacchante gacchante tattha tattha aggiuṭṭhānaṃ viya hoti , kacchehi sedā muccanti , matthakato usumavaṭṭiuṭṭhānaṃ viya hotīti cittaṃ haññati vihaññati vipphandati .

Evaṃ tāva vipassanā sukhassa paccanīkā , dukkhassa āsannā .

Uppanne pana kāyike vā cetasike vā dukkhe taṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā samāpattiṃ samāpannassa samāpattikkhaṇe dukkhaṃ dūrāpagataṃ hoti , anappakaṃ sukhaṃ okkamati .

Evaṃ samādhi dukkhassa paccanīko , sukhassa āsanno .

Yathā vipassanā sukhassa paccanīkā , dukkhassa āsannā , na tathā samādhi .

Yathā samādhi dukkhassa paccanīko , sukhassa āsanno , na ca tathā vipassanāti .

Tena vuttaṃ –

‘‘ uppannāpi sukhāP2.287 vedanā cittaṃ na pariyādāyaM2.188 tiṭṭhati , bhāvitattā kāyassa .

Uppannāpi dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati , bhāvitattā cittassā ’’ ti .

370. ĀsajjaV2.184 upanīyāti guṇe ghaṭṭetvā ceva upanetvā ca .

Taṃ vata meti taṃ vata mama cittaṃ .

371. Kiñhi no siyā , aggivessanāti , aggivessana , kiṃ na bhavissati , bhavissateva , mā evaṃ saññī hohi , uppajjiyeva me sukhāpi dukkhāpi vedanā , uppannāya panassā ahaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhātuṃ na demi .

Idānissa tamatthaṃ pakāsetuṃ upari pasādāvahaṃ dhammadesanaṃ desetukāmo mūlato paṭṭhāya mahābhinikkhamanaṃ ārabhi .

Tattha idha me , aggivessana , pubbeva sambodhā … pe … tattheva nisīdiṃ , alamidaṃ padhānāyāti idaṃ sabbaṃ heṭṭhā pāsarāsisutte vuttanayeneva veditabbaṃ .

Ayaṃ pana viseso , tattha bodhipallaṅke nisajjā , idha dukkarakārikā .

374. Allakaṭṭhan ti allaṃ udumbarakaṭṭhaṃ .

Sasnehan ti sakhīraṃ .

Kāmehīti vatthukāmehi .

Avūpakaṭṭhāti anapagatā .

Kāmacchandotiādīsu kilesakāmova chandakaraṇavasena chando .

Sinehakaraṇavasena sneho .

Mucchākaraṇavasena mucchā .

Pipāsākaraṇavasena pipāsā .

Anudahanavasena pariḷāhoti veditabbo .

Opakkamikāti upakkamanibbattā .

Ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāyāti sabbaṃ lokuttaramaggavevacanameva .

Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – allaṃ sakhīraṃ udumbarakaṭṭhaṃ viya hi kilesakāmena vatthukāmato anissaṭapuggalā .

Udake pakkhittabhāvo viya kilesakāmena tintatā ;

manthanenāpi aggino anabhinibbattanaṃ viya kilesakāmena vatthukāmato anissaṭānaṃ opakkamikāhi vedanāhi lokuttaramaggassa anadhigamo .

Amanthanenāpi aggino anabhinibbattanaṃ viya tesaṃ puggalānaṃ vināpi opakkamikāhi vedanāhi lokuttaramaggassa anadhigamo .

Dutiyaupamāpi imināva nayena veditabbā .

Ayaṃ pana viseso , purimā saputtabhariyapabbajjāya upamā ;

pacchimā brāhmaṇadhammikapabbajjāya .

376. TatiyaupamāyaM2.189P2.288 koḷāpan ti chinnasinehaṃ nirāpaṃ .

Thale nikkhittan ti pabbatathale vā bhūmithale vā nikkhittaṃ .

Etthāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – sukkhakoḷāpakaṭṭhaṃ viya hi kilesakāmena vatthukāmato nissaṭapuggalā , ārakā udakā thale nikkhittabhāvo viya kilesakāmenaV2.185 atintatā .

Manthanenāpi aggino abhinibbattanaṃ viya kilesakāmena vatthukāmato nissaṭānaṃ abbhokāsikanesajjikādivasena opakkamikāhipi vedanāhi lokuttaramaggassa adhigamo .

Aññassa rukkhassa sukkhasākhāya saddhiṃ ghaṃsanamatteneva aggino abhinibbattanaṃ viya vināpi opakkamikāhi vedanāhi sukhāyeva paṭipadāya lokuttaramaggassa adhigamoti .

Ayaṃ upamā bhagavatā attano atthāya āhaṭā .

377. Idāni attano dukkarakārikaṃ dassento , tassa mayhan tiādimāha .

Kiṃ pana bhagavā dukkaraṃ akatvā buddho bhavituṃ na samatthoti ?

Katvāpi akatvāpi samatthova .

Atha kasmā akāsīti ?

Sadevakassa lokassa attano parakkamaṃ dassessāmi .

So ca maṃ vīriyanimmathanaguṇo hāsessatīti .

Pāsāde nisinnoyeva hi paveṇiāgataṃ rajjaṃ labhitvāpi khattiyo na tathāpamudito hoti , yathā balakāyaṃ gahetvā saṅgāme dve tayo sampahāre datvā amittamathanaṃ katvā pattarajjo .

Evaṃ pattarajjassa hi rajjasiriṃ anubhavantassa parisaṃ oloketvā attano parakkamaṃ anussaritvā ,‘‘ asukaṭṭhāne asukakammaṃ katvā asukañca asukañca amittaṃ evaṃ vijjhitvā evaṃ paharitvā imaṃ rajjasiriṃ pattosmī ’’ ti cintayato balavasomanassaṃ uppajjati .

Evamevaṃ bhagavāpi sadevakassa lokassa parakkamaṃ dassessāmi , so hi maṃ parakkamo ativiya hāsessati , somanassaṃ uppādessatīti dukkaramakāsi .

Apica pacchimaṃ janataṃ anukampamānopi akāsiyeva , pacchimā hi janatā sammāsambuddho kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvāpi padhānaṃ padahitvāva sabbaññutaññāṇaṃ patto , kimaṅgaṃ pana mayanti padhānavīriyaṃ kattabbaṃ maññissati ;

evaṃ sante khippameva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissatīti pacchimaṃ janataṃ anukampamāno akāsiyeva .

DantebhidantamādhāyātiP2.289 heṭṭhādante uparidantaṃ ṭhapetvā .

Cetasā cittan ti kusalacittena akusalacittaṃ .

Abhiniggaṇheyyan ti niggaṇheyyaṃ .

Abhinippīḷeyyan tiM2.190 nippīḷeyyaṃ .

Abhisantāpeyyan ti tāpetvā vīriyanimmathanaṃ kareyyaṃ .

Sāraddhoti sadaratho .

Padhānābhitunnassāti padhānena abhitunnassa , viddhassa satoti attho .

378. Appāṇakan tiV2.186 nirassāsakaṃ .

Kammāragaggariyāti kammārassa gaggaranāḷiyā .

Sīsavedanā hontīti kutoci nikkhamituṃ alabhamānehi vātehi samuṭṭhāpitā balavatiyo sīsavedanā honti .

Sīsaveṭhaṃ dadeyyāti sīsaveṭhanaṃ dadeyya .

Devatāti bodhisattassa caṅkamanakoṭiyaṃ paṇṇasālapariveṇasāmantā ca adhivatthā devatā .

Tadā kira bodhisattassa adhimatte kāyadāhe uppanne mucchā udapādi .

So caṅkameva nisinno hutvā papati .

Taṃ disvā devatā evamāhaṃsu –

‘‘ vihārotveva so arahato ’’ ti ,‘‘ arahanto nāma evarūpā honti matakasadisā ’’ ti laddhiyā vadanti .

Tattha yā devatā ‘‘ kālaṅkato ’’ ti āhaṃsu , tā gantvā suddhodanamahārājassa ārocesuṃ –

‘‘ tumhākaṃ putto kālaṅkato ’’ ti .

Mama putto buddho hutvā kālaṅkato , no ahutvāti ?

Buddho bhavituṃ nāsakkhi , padhānabhūmiyaṃyeva patitvā kālaṅkatoti .

Nāhaṃ saddahāmi , mama puttassa bodhiṃ apatvā kālaṅkiriyā nāma natthīti .

Aparabhāge sammāsambuddhassa dhammacakkaṃ pavattetvā anupubbena rājagahaṃ gantvā kapilavatthuṃ anuppattassa suddhodanamahārājā pattaṃ gahetvā pāsādaṃ āropetvā yāgukhajjakaṃ datvā antarābhattasamaye etamatthaṃ ārocesi – tumhākaṃ bhagavā padhānakaraṇakāle devatā āgantvā ,‘‘ putto te , mahārāja , kālaṅkato ’’ ti āhaṃsūti .

Kiṃ saddahasi mahārājāti ?

Na bhagavā saddahinti .

Idāni , mahārāja , supinappaṭiggahaṇato paṭṭhāya acchariyāni passanto kiṃ saddahissasi ?

Ahampi buddho jāto , tvampi buddhapitā jāto , pubbe pana mayhaṃ aparipakke ñāṇe bodhicariyaṃ carantassa dhammapālakumārakālepi sippaṃ uggahetuṃ gatassa ,‘‘ tumhākaṃ putto dhammapālakumāro kālaṅkato , idamassa aṭṭhī ’’ tiP2.290 eḷakaṭṭhiṃ āharitvā dassesuṃ , tadāpi tumhe ,‘‘ mama puttassa antarāmaraṇaṃ nāma natthi , nāhaṃ saddahāmī ’’ ti avocuttha , mahārājāti imissā aṭṭhuppattiyā bhagavā mahādhammapālajātakaṃ kathesi .

379. MāM2.191 kho tvaṃ mārisāti sampiyāyamānā āhaṃsu .

Devatānaṃ kirāyaṃ piyamanāpavohāro , yadidaṃ mārisāti .

Ajajjitan ti abhojanaṃ .

Halanti vadāmīti alanti vadāmi , alaṃ iminā evaṃ mā karittha , yāpessāmahanti evaṃ paṭisedhemīti attho .

380-1.

MaṅguracchavītiV2.187 maṅguramacchacchavi .

Etāva paraman ti tāsampi vedanānametaṃyeva paramaṃ , uttamaṃ pamāṇaṃ .

Pitu sakkassa kammante … pe … paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitāti rañño kira vappamaṅgaladivaso nāma hoti , tadā anekappakāraṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādenti .

Nagaravīthiyo sodhāpetvā puṇṇaghaṭe ṭhapāpetvā dhajapaṭākādayo ussāpetvā sakalanagaraṃ devavimānaṃ viya alaṅkaronti .

Sabbe dāsakammakarādayo ahatavatthanivatthā gandhamālādipaṭimaṇḍitā rājakule sannipatanti .

Rañño kammante naṅgalasatasahassaṃ yojīyati .

Tasmiṃ pana divase ekena ūnaṃ aṭṭhasataṃ yojenti .

Sabbanaṅgalāni saddhiṃ balibaddarasmiyottehi jāṇussoṇissa ratho viya rajataparikkhittāni honti .

Rañño ālambananaṅgalaṃ rattasuvaṇṇaparikkhittaṃ hoti .

Balibaddānaṃ siṅgānipi rasmipatodāpi suvaṇṇaparikkhittā honti .

Rājā mahāparivārena nikkhamanto puttaṃ gahetvā agamāsi .

Kammantaṭṭhāne eko jamburukkho bahalapattapalāso sandacchāyo ahosi .

Tassa heṭṭhā kumārassa sayanaṃ paññapetvā upari suvaṇṇatārakakhacitaṃ vitānaṃ bandhāpetvā sāṇipākārena parikkhipāpetvā ārakkhaṃ ṭhapetvā rājā sabbālaṅkāraṃ alaṅkaritvā amaccagaṇaparivuto naṅgalakaraṇaṭṭhānaṃ agamāsi .

Tattha rājā suvaṇṇanaṅgalaṃ gaṇhāti .

Amaccā ekenūnaaṭṭhasatarajatanaṅgalāni gahetvā ito cito ca kasanti .

Rājā pana orato pāraṃ gacchati , pārato vā oraṃ gacchati .

Etasmiṃ ṭhāne mahāsampatti hoti , bodhisattaṃ parivāretvā nisinnā dhātiyo rañño sampattiṃ passissāmāti antosāṇito bahi nikkhantā .

BodhisattoP2.291 ito cito ca olokento kañci adisvā vegena uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpāne pariggahetvā paṭhamajjhānaṃ nibbattesi .

Dhātiyo khajjabhojjantare vicaramānā thokaṃ cirāyiṃsu , sesarukkhānaṃM2.192 chāyā nivattā , tassa pana rukkhassa parimaṇḍalā hutvā aṭṭhāsi .

Dhātiyo ayyaputto ekakoti vegena sāṇiṃ ukkhipitvā anto pavisamānā bodhisattaṃ sayane pallaṅkena nisinnaṃ tañca pāṭihāriyaṃ disvā gantvā rañño ārocayiṃsu –

‘‘ kumāro deva , evaṃ nisinno aññesaṃ rukkhānaṃ chāyā nivattā , jamburukkhassa parimaṇḍalā ṭhitā ’’ ti .

Rājā vegenāgantvā pāṭihāriyaṃ disvā ,‘‘ idaṃ te , tāta , dutiyaṃ vandanan ’’ ti puttaṃ vandi .

Idametaṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ pitu sakkassa kammante … pe … paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharitā ’’ ti .

Siyā nu kho eso maggo bodhāyāti bhaveyya nu kho etaṃ ānāpānassatipaṭhamajjhānaṃ bujjhanatthāya maggoti .

Satānusāriviññāṇan tiV2.188 nayidaṃ bodhāya maggo bhavissati , ānāpānassatipaṭhamajjhānaṃ pana bhavissatīti evaṃ ekaṃ dve vāre uppannasatiyā anantaraṃ uppannaviññāṇaṃ satānusāriviññāṇaṃ nāma .

Yaṃ taṃ sukhan ti yaṃ taṃ ānāpānassatipaṭhamajjhānasukhaṃ .

382. Paccupaṭṭhitā hontīti paṇṇasālapariveṇasammajjanādivattakaraṇena upaṭṭhitā honti .

Bāhullikoti paccayabāhulliko .

Āvatto bāhullāyāti rasagiddho hutvā paṇītapiṇḍapātādīnaṃ atthāya āvatto .

Nibbijja pakkamiṃsūti ukkaṇṭhitvā dhammaniyāmeneva pakkantā bodhisattassa sambodhiṃ pattakāle kāyavivekassa okāsadānatthaṃ dhammatāya gatā .

Gacchantā ca aññaṭṭhānaṃ agantvā bārāṇasimeva agamaṃsu .

Bodhisatto tesu gatesu addhamāsaṃ kāyavivekaṃ labhitvā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisīditvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi .

383. Vivicceva kāmehītiādi bhayabherave vuttanayeneva veditabbaṃ .

387. Abhijānāmi kho panāhan ti ayaṃ pāṭiyekko anusandhi .

Nigaṇṭho kira cintesi –

‘‘ ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ ekaṃ pañhaṃ pucchiṃ .

Samaṇo gotamo ‘ aparāpi maṃ , aggivessana , aparāpi maṃ , aggivessanā ’ ti pariyosānaṃ adassento kathetiyeva .

Kupito nu kho ’’ ti ?

Atha bhagavā , aggivessanaP2.292 , tathāgate anekasatāya parisāya dhammaṃ desente kupitoM2.193 samaṇo gotamoti ekopi vattā natthi , paresaṃ bodhanatthāya paṭivijjhanatthāya eva tathāgato dhammaṃ desetīti dassento imaṃ dhammadesanaṃ ārabhi .

Tattha ārabbhāti sandhāya .

Yāvadevāti payojanavidhi paricchedaniyamanaṃ .

Idaṃ vuttaṃ hoti – paresaṃ viññāpanameva tathāgatassa dhammadesanāya payojanaṃ , tasmā na ekasseva deseti , yattakā viññātāro atthi , sabbesaṃ desetīti .

Tasmiṃyeva purimasmin ti iminā kiṃ dassetīti ?

Saccako kira cintesi –

‘‘ samaṇo gotamo abhirūpo pāsādiko suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ , jivhā mudukā , madhuraṃ vākkaraṇaṃ , parisaṃ rañjento maññe vicarati , anto panassa cittekaggatā natthī ’’ ti .

Atha bhagavā , aggivessana , na tathāgato parisaṃ rañjento vicarati , cakkavāḷapariyantāyapi parisāya tathāgato dhammaṃ deseti , asallīno anupalitto ettakaṃ ekavihārī , suññataphalasamāpattiṃ anuyuttoti dassetuṃ evamāha .

AjjhattamevātiV2.189 gocarajjhattameva .

Sannisādemīti sannisīdāpemi , tathāgato hi yasmiṃ khaṇe parisā sādhukāraṃ deti , tasmiṃ khaṇe pubbābhogena paricchinditvā phalasamāpattiṃ samāpajjati , sādhukārasaddassa nigghose avicchinneyeva samāpattito vuṭṭhāya ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dhammaṃ deseti , buddhānañhi bhavaṅgaparivāso lahuko hotīti assāsavāre passāsavāre samāpattiṃ samāpajjanti .

Yena sudaṃ niccakappan ti yena suññena phalasamādhinā niccakālaṃ viharāmi , tasmiṃ samādhinimitte cittaṃ saṇṭhapemi samādahāmīti dasseti .

Okappaniyametan ti saddahaniyametaṃ .

Evaṃ bhagavato ekaggacittataṃ sampaṭicchitvā idāni attano ovaṭṭikasāraṃ katvā ānītapañhaṃ pucchanto abhijānāti kho pana bhavaṃ gotamo divā supitāti āha .

Yathā hi sunakho nāma asambhinnakhīrapakkapāyasaṃ sappinā yojetvā udarapūraṃ bhojitopi gūthaṃ disvā akhāditvā gantuṃ na sakkā , akhādamānoP2.293 ghāyitvāpi gacchati , aghāyitvāva gatassa kirassa sīsaṃ rujjati ;

evamevaṃ imassapi satthā asambhinnakhīrapakkapāyasasadisaṃ abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva āsavakkhayā pasādanīyaṃ dhammadesanaṃ deseti .

Etassa pana evarūpaṃ dhammadesanaṃM2.194 sutvā satthari pasādamattampi na uppannaṃ , tasmā ovaṭṭikasāraṃ katvā ānītapañhaṃ apucchitvā gantuṃ asakkonto evamāha .

Tattha yasmā thinamiddhaṃ sabbakhīṇāsavānaṃ arahattamaggeneva pahīyati , kāyadaratho pana upādinnakepi hoti anupādinnakepi .

Tathā hi kamaluppalādīni ekasmiṃ kāle vikasanti , ekasmiṃ makulāni honti , sāyaṃ kesañci rukkhānampi pattāni patilīyanti , pāto vipphārikāni honti .

Evaṃ upādinnakassa kāyassa darathoyeva darathavasena bhavaṅgasotañca idha niddāti adhippetaṃ , taṃ khīṇāsavānampi hoti .

Taṃ sandhāya ,‘‘ abhijānāmahan ’’ tiādimāha .

Sammohavihārasmiṃ vadantīti sammohavihāroti vadanti .

389. Āsajja āsajjāti ghaṭṭetvā ghaṭṭetvā .

Upanītehīti upanetvā kathitehi .

Vacanappathehīti vacanehi .

Abhinanditvā anumoditvāti alanti cittena sampaṭicchanto abhinanditvā vācāyapi pasaṃsanto anumoditvā .

Bhagavatā imassa nigaṇṭhassa dve suttāni kathitāni .

Purimasuttaṃ eko bhāṇavāro , idaṃ diyaḍḍho , iti aḍḍhatiye bhāṇavāre sutvāpi ayaṃ nigaṇṭho neva abhisamayaṃ patto , na pabbajito , na saraṇesu patiṭṭhito .

Kasmā etassa bhagavāV2.190 dhammaṃ desesīti ?

Anāgate vāsanatthāya .

Passati hi bhagavā ,‘‘ imassa idāni upanissayo natthi , mayhaṃ pana parinibbānato samadhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ accayena tambapaṇṇidīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissati .

Tatrāyaṃ kulaghare nibbattitvā sampatte kāle pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā kāḷabuddharakkhito nāma mahākhīṇāsavo bhavissatī ’’ ti .

Idaṃ disvā anāgate vāsanatthāya dhammaṃ desesi .

Sopi tattheva tambapaṇṇidīpamhi sāsane patiṭṭhite devalokato cavitvā dakkhiṇagirivihārassa bhikkhācāragāme ekasmiṃ amaccakule nibbatto pabbajjāsamatthayobbane pabbajitvā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā gaṇaṃ pariharantoP2.294 mahābhikkhusaṅghaparivuto upajjhāyaṃ passituṃ agamāsi .

Athassa upajjhāyo saddhivihārikaṃ codessāmīti tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā āgatena tena saddhiṃ mukhaṃ datvā kathāmattampi na akāsi .

So paccūsasamaye vuṭṭhāya therassa santikaṃ gantvā ,–

‘‘ tumhe , bhante , mayi ganthakammaṃ katvā tumhākaṃ santikaṃ āgate mukhaṃ datvā kathāmattampi naM2.195 karittha , ko mayhaṃ doso ’’ ti pucchi .

Thero āha –

‘‘ tvaṃ , āvuso , buddharakkhita ettakeneva ‘ pabbajjākiccaṃ me matthakaṃ pattan ’ ti saññaṃ karosī ’’ ti .

Kiṃ karomi , bhanteti ?

Gaṇaṃ vinodetvā tvaṃ papañcaṃ chinditvā cetiyapabbatavihāraṃ gantvā samaṇadhammaṃ karohīti .

So upajjhāyassa ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā puññavā rājapūjito hutvā mahābhikkhusaṅghaparivāro cetiyapabbatavihāre vasi .

Tasmiñhi kāle tissamahārājā uposathakammaṃ karonto cetiyapabbate rājaleṇe vasati .

So therassa upaṭṭhākabhikkhuno saññaṃ adāsi –

‘‘ yadā mayhaṃ ayyo pañhaṃ vissajjeti , dhammaṃ vā katheti , tadā me saññaṃ dadeyyāthā ’’ ti .

Theropi ekasmiṃ dhammassavanadivase bhikkhusaṅghaparivāro kaṇṭakacetiyaṅgaṇaṃ āruyha cetiyaṃ vanditvā kāḷatimbarurukkhamūle aṭṭhāsi .

Atha naṃ eko piṇḍapātikatthero kāḷakārāmasuttante pañhaṃ pucchi .

Thero nanu , āvuso , ajja dhammassavanadivasoti āha .

Āma , bhante , dhammassavanadivasoti .

Tena hi pīṭhakaṃ ānetha , idheva nisinnā dhammassavanaṃ karissāmāti .

Athassa rukkhamūle āsanaṃ paññapetvā adaṃsu .

Thero pubbagāthā vatvā kāḷakārāmasuttaṃ ārabhi .

Sopissa upaṭṭhākadaharo raññoV2.191 saññaṃ dāpesi .

Rājā pubbagāthāsu aniṭṭhitāsuyeva pāpuṇi .

Patvā ca aññātakaveseneva parisante ṭhatvā tiyāmarattiṃ ṭhitakova dhammaṃ sutvā therassa , idamavoca bhagavāti vacanakāleP2.295 sādhukāraṃ adāsi .

Thero ñatvā , kadā āgatosi , mahārājāti pucchi .

Pubbagāthā osāraṇakāleyeva , bhanteti .

Dukkaraṃ te mahārāja , katanti .

Nayidaṃ , bhante , dukkaraṃ , yadi pana me ayyassa dhammakathaṃ āraddhakālato paṭṭhāya ekapadepi aññavihitabhāvo ahosi , tambapaṇṇidīpassa patodayaṭṭhinitudanamattepi ṭhāne sāmibhāvo nāma me mā hotūti sapathamakāsi .

Tasmiṃ pana sutte buddhaguṇā paridīpitā , tasmā rājā pucchi –

‘‘ ettakāva , bhante , buddhaguṇā , udāhu aññepi atthī ’’ ti .

Mayā kathitato , mahārāja , akathitameva bahu appamāṇanti .

Upamaṃ , bhante , karothāti .

Yathā , mahārājaM2.196 , karīsasahassamatte sālikkhette ekasālisīsato avasesasālīyeva bahū , evaṃ mayā kathitaguṇā appā , avasesā bahūti .

Aparampi , bhante , upamaṃ karothāti .

Yathā , mahārāja , mahāgaṅgāya oghapuṇṇāya sūcipāsaṃ sammukhaṃ kareyya , sūcipāsena gataudakaṃ appaṃ , sesaṃ bahu , evameva mayā kathitaguṇā appā , avasesā bahūti .

Aparampi , bhante , upamaṃ karothāti .

Idha , mahārāja , cātakasakuṇā nāma ākāse kīḷantā vicaranti .

Khuddakā sā sakuṇajāti , kiṃ nu kho tassa sakuṇassa ākāse pakkhapasāraṇaṭṭhānaṃ bahu , avaseso ākāso appoti ?

Kiṃ , bhante , vadatha , appo tassa pakkhapasāraṇokāso , avasesova bahūti .

Evameva , mahārāja , appakā mayā buddhaguṇā kathitā , avasesā bahū anantā appameyyāti .

Sukathitaṃ , bhante , anantā buddhaguṇā ananteneva ākāsena upamitā .

Pasannā mayaṃ ayyassa , anucchavikaṃ pana kātuṃ na sakkoma .

Ayaṃ me duggatapaṇṇākāro imasmiṃ tambapaṇṇidīpe imaṃ tiyojanasatikaṃ rajjaṃ ayyassa demāti .

Tumhehi , mahārāja , attano pasannākāro kato , mayaṃ pana amhākaṃ dinnaṃ rajjaṃ tumhākaṃyeva dema , dhammena samena rajjaṃ kārehi mahārājāti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahāsaccakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā