5. Cūḷayamakavaggo
1. Sāleyyakasuttavaṇṇanā
439. Evaṃ
V2.223M2.227 me sutan ti sāleyyakasuttaṃ .Tattha kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā .
Tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena kosalāti vuccati , tasmiṃ kosalesu janapade .
Porāṇā panāhu – yasmā pubbe mahāpanādaṃ rājakumāraṃ nānānāṭakāni disvā sitamattampi akarontaṃ sutvā rājā āha –
‘‘ yo mama puttaṃ hasāpeti , sabbālaṅkārena naṃ alaṅkaromī ’’ ti .
Tato naṅgalānipi chaḍḍetvā mahājanakāye sannipatite manussā sātirekāni sattavassāni nānākīḷikāyo dassetvā naṃ hasāpetuṃ nāsakkhiṃsu .
Tato
P2.327 sakko devanaṭaṃ pesesi .So dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesi .
Atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṃsu .
Te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā paṭisanthāraṃ karontā ,‘‘ kacci , bho , kusalaṃ , kacci , bho , kusalan ’’ ti āhaṃsu .
Tasmā taṃ ‘‘ kusalaṃ kusalan ’’ ti vacanaṃ upādāya so padeso kosalāti vuccatīti .
Cārikaṃ caramānoti aturitacārikaṃ caramāno .
Mahatā bhikkhusaṅghena saddhin ti sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vāti evaṃ aparicchinnena mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ .
Brāhmaṇagāmoti brāhmaṇānaṃ samosaraṇagāmopi brāhmaṇagāmoti vuccati brāhmaṇānaṃ bhogagāmopi .
Idha samosaraṇagāmo adhippeto .
Tadavasarīti taṃ avasari , sampattoti attho .
Vihāro panettha aniyāmito ;
tasmā tassa avidūre buddhānaṃ anucchaviko eko vanasaṇḍo bhavissati , satthā taṃ vanasaṇḍaṃ gatoti veditabbo .
Assosun ti suṇiṃsu upalabhiṃsu .
Sotadvārasampattavacananigghosānusārena jāniṃsu .
Khoti avadhāraṇatthe padapūraṇamatte vā nipāto .
Tattha
V2.224 avadhāraṇatthena assosuṃyevaM2.228 , na nesaṃ koci savanantarāyo ahosīti ayamattho veditabbo .Padapūraṇena byañjanasiliṭṭhatāmattameva .
Idāni yamatthaṃ assosuṃ , taṃ pakāsetuṃ samaṇo khalu , bho , gotamotiādi vuttaṃ .
Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo .
Khalūti anussavanatthe nipāto .
Bhoti tesaṃ aññamaññaṃ ālapanamattaṃ .
Gotamoti bhagavato gottavasena paridīpanaṃ .
Tasmā samaṇo khalu , bho , gotamoti ettha samaṇo kira , bho , gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo .
Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ .
Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvadīpanaṃ .
Kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva taṃ kulaṃ pahāya saddhāpabbajitoti vuttaṃ hoti .
Tato paraṃ vuttatthameva .
Taṃ kho panāti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ , tassa kho pana bhoto gotamassāti attho .
Kalyāṇoti
P2.328 kalyāṇaguṇasamannāgato , seṭṭhoti vuttaṃ hoti .Kittisaddoti kittiyeva , thutighoso vā .
Abbhuggatoti sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā uggato .
Kinti ?
‘‘ Itipi so bhagavā … pe … buddho bhagavā ’’ ti .
Tatrāyaṃ padasambandho – so bhagavā itipi arahaṃ , itipi sammāsambuddho … pe … itipi bhagavāti .
Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti .
Tattha ārakattā , arīnaṃ arānañca hatattā , paccayādīnaṃ arahattā , pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahanti veditabbotiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā sabbāneva etāni padāni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato tesaṃ vitthāro gahetabbo .
Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana ;
atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti .
Tathārūpānaṃ arahatan ti yathārūpo so bhavaṃ gotamo , evarūpānaṃ anekehipi kappakoṭisatasahassehi dullabhadassanānaṃ byāmappabhāparikkhittehi asītianubyañjanaratanapaṭimaṇḍitehi dvattiṃsmahāpurisalakkhaṇavarehi samākiṇṇamanoramasarīrānaṃ atappakadassanānaṃ atimadhuradhammanigghosānaṃ , yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddānaṃ arahataṃ .
Dassanaṃ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hoti .
Sace pana aṭṭhaṅgasamannāgatena brahmassarena dhammaṃ
V2.225M2.229 desentassa ekaṃ padampi sotuṃ labhissāma , sādhutaraṃyeva bhavissatīti evaṃ ajjhāsayaṃ katvā .Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti sabbakiccāni pahāya tuṭṭhamānasā āgamaṃsu .
Etadavocun ti duvidhā hi pucchā agārikapucchā anagārikapucchā ca .
Tattha ‘‘ kiṃ , bhante , kusalaṃ , kiṃ akusalan ’’ ti iminā nayena agārikapucchā āgatā .
‘‘ Ime kho , bhante , pañcupādānakkhandhā ’’ ti iminā nayena anagārikapucchā .
Ime pana attano anurūpaṃ agārikapucchaṃ pucchantā etaṃ ,‘‘ ko nu kho , bho gotama , hetu ko paccayo ’’ tiādivacanaṃ avocuṃ .
Tesaṃ bhagavā yathā na sakkonti sallakkhetuṃ , evaṃ
P2.329 saṃkhitteneva tāva pañhaṃ vissajjento , adhammacariyāvisamacariyāhetu kho gahapatayotiādimāha .Kasmā pana bhagavā yathā na sallakkhenti , evaṃ vissajjesīti ?
Paṇḍitamānikā hi te ;
āditova mātikaṃ aṭṭhapetvā yathā sallakkhenti , evaṃ atthe vitthārite , desanaṃ uttānikāti maññantā avajānanti , mayampi kathentā evameva katheyyāmāti vattāro bhavanti .
Tena nesaṃ bhagavā yathā na sakkonti sallakkhetuṃ , evaṃ saṃkhitteneva tāva pañhaṃ vissajjesi .
Tato sallakkhetuṃ asakkontehi vitthāradesanaṃ yācito vitthārena desetuṃ , tena hi gahapatayotiādimāha .
Tattha tena hīti kāraṇatthe nipāto .
Yasmā maṃ tumhe yācatha , tasmāti attho .
440. Tividhan ti tīhi koṭṭhāsehi .
Kāyenāti kāyadvārena .
Adhammacariyāvisamacariyāti adhammacariyasaṅkhātā visamacariyā .
Ayaṃ panettha padattho , adhammassa cariyā adhammacariyā , adhammakaraṇanti attho .
Visamā cariyā , visamassa vā kammassa cariyāti visamacariyā .
Adhammacariyā ca sā visamacariyā cāti adhammacariyāvisamacariyā .
Etenupāyena sabbesu kaṇhasukkapadesu attho veditabbo .
Luddoti kakkhaḷo .
Dāruṇoti sāhasiko .
Lohitapāṇīti paraṃ jīvitā voropentassa pāṇī lohitena lippanti .
Sacepi na lippanti , tathāvidho lohitapāṇītveva vuccati .
Hatappahate niviṭṭhoti hate ca parassa pahāradāne
M2.230 , pahate ca paramāraṇe niviṭṭho .Adayāpannoti nikkaruṇataṃ āpanno .
Yaṃ taṃ parassāti yaṃ taṃ parassa santakaṃ .
Paravittūpakaraṇan ti tasseva parassa vittūpakaraṇaṃ tuṭṭhijananaṃ
V2.226 parikkhārabhaṇḍakaṃ .Gāmagataṃ vāti antogāme vā ṭhapitaṃ .
Araññagataṃ vāti araññe rukkhaggapabbatamatthakādīsu vā ṭhapitaṃ .
Adinnan ti tehi parehi kāyena vā vācāya vā adinnaṃ .
Theyyasaṅkhātan ti ettha thenoti coro .
Thenassa bhāvo theyyaṃ , avaharaṇacittassetaṃ adhivacanaṃ .
Saṅkhā saṅkhātanti atthato ekaṃ , koṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ ,‘‘ saññānidānā hi papañcasaṅkhā ’’ tiādīsu viya .
Theyyañca taṃ saṅkhātañcāti theyyasaṅkhātaṃ , theyyacittasaṅkhāto eko cittakoṭṭhāsoti attho
P2.330 .Karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ , tasmā theyyasaṅkhātenāti atthato daṭṭhabbaṃ .
Māturakkhitātiādīsu yaṃ pitari naṭṭhe vā mate vā ghāsacchādanādīhi paṭijaggamānā , vayapattaṃ kulaghare dassāmīti mātā rakkhati , ayaṃ māturakkhitā nāma .
Etenupāyena piturakkhitā dayopi veditabbā .
Sabhāgakulāni pana kucchigatesupi gabbhesu katikaṃ karonti –
‘‘ sace mayhaṃ putto hoti , tuyhaṃ dhītā , aññattha gantuṃ na labhissati , mayhaṃ puttasseva hotū ’’ ti .
Evaṃ gabbhepi pariggahitā sassāmikā nāma .
‘‘ Yo itthannāmaṃ itthiṃ gacchati , tassa ettako daṇḍo ’’ ti evaṃ gāmaṃ vā gehaṃ vā vīthiṃ vā uddissa ṭhapitadaṇḍā , pana saparidaṇḍā nāma .
Antamaso mālāguṇaparikkhittāpīti yā sabbantimena paricchedena ,‘‘ esā me bhariyā bhavissatī ’’ ti saññāya tassā upari kenaci mālāguṇaṃ khipantena mālāguṇamattenāpi parikkhittā hoti .
Tathārūpāsu cārittaṃ āpajjitā hotīti evarūpāsu itthīsu sammādiṭṭhisutte vuttamicchācāralakkhaṇavasena vītikkamaṃ kattā hoti .
Sabhāgatoti sabhāyaṃ ṭhito .
Parisāgatoti parisāyaṃ ṭhito .
Ñātimajjhagatoti dāyādānaṃ majjhe ṭhito .
Pūgamajjhagatoti senīnaṃ majjhe ṭhito .
Rājakulamajjhagatoti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito
M2.231 .Abhinītoti pucchanatthāya nīto .
Sakkhipuṭṭhoti sakkhiṃ katvā pucchito .
Ehambho purisāti ālapanametaṃ .
Attahetu vā parahetu vāti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā .
Āmisakiñcikkhahetu vāti ettha āmisan ti lābho adhippeto .
Kiñcikkhan ti yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ .
Antamaso tittiravaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādimattakassapi lañjassa hetūti attho .
Sampajānamusā bhāsitā hotīti jānantoyeva musāvādaṃ kattā hoti .
Imesaṃ
V2.227 bhedāyāti yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ hoti , tesaṃ bhedāya .Amūsaṃ bhedāyāti yesaṃ amutrāti vuttānaṃ santike sutaṃ hoti , tesaṃ bhedāya .
Iti samaggānaṃ vā bhedakāti evaṃ samaggānaṃ vā dvinnaṃ sahāyakānaṃ bhedaṃ
P2.331 kattā .Bhinnānaṃ vā anuppadātāti suṭṭhu kataṃ tayā , taṃ pajahantena katipāheneva te mahantaṃ anatthaṃ kareyyāti evaṃ bhinnānaṃ puna asaṃsandanāya anuppadātā upatthambhetā kāraṇaṃ dassetāti attho .
Vaggo ārāmo abhiratiṭṭhānamassāti vaggārāmo .
Vaggaratoti vaggesu rato .
Vagge disvā vā sutvā vā nandatīti vagganandī .
Vaggakaraṇiṃ vācan ti yā vācā samaggepi satte vagge karoti bhindati , taṃ kalahakāraṇaṃ vācaṃ bhāsitā hoti .
Aṇḍakāti yathā sadose rukkhe aṇḍakāni uṭṭhahanti , evaṃ sadosatāya khuṃsanāvambhanādivacanehi aṇḍakā jātā .
Kakkasāti pūtikā .
Yathā nāma pūtikarukkho kakkaso hoti paggharitacuṇṇo , evaṃ kakkasā hoti , sotaṃ ghaṃsamānā viya pavisati .
Tena vuttaṃ ‘‘ kakkasā ’’ ti .
Parakaṭukāti paresaṃ kaṭukā amanāpā dosajananī .
Parābhisajjanīti kuṭilakaṇṭakasākhā viya mammesu vijjhitvā paresaṃ abhisajjanī gantukāmānampi gantuṃ adatvā lagganakārī .
Kodhasāmantāti kodhassa āsannā .
Asamādhisaṃvattanikāti appanāsamādhissa vā upacārasamādhissa vā asaṃvattanikā .
Iti sabbāneva tāni sadosavācāya vevacanāni .
Akālavādīti akālena vattā .
Abhūtavādīti yaṃ natthi , tassa vattā .
Anatthavādīti akāraṇanissitaṃ vattā .
Adhammavādīti asabhāvaṃ vattā
M2.232 .Avinayavādīti asaṃvaravinayapaṭisaṃyuttassa vattā .
Anidhānavati vācan ti hadayamañjūsāyaṃ nidhetuṃ ayuttaṃ vācaṃ bhāsitā hoti .
Akālenāti vattabbakālassa pubbe vā pacchā vā ayuttakāle vattā hoti .
Anapadesan ti suttāpadesavirahitaṃ .
Apariyantavatin ti aparicchedaṃ , suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhipitvā tassa upalabbhaṃ vā upamaṃ vā vatthuṃ vā āharitvā bāhirakathaṃyeva katheti .
Nikkhittaṃ nikkhittameva hoti .
‘‘ Suttaṃ nu kho katheti jātakaṃ nu kho , nassa antaṃ vā koṭiṃ vā passāmā ’’ ti vattabbataṃ āpajjati .
Yathā vaṭarukkhasākhānaṃ gatagataṭṭhāne pārohā otaranti , otiṇṇotiṇṇaṭṭhāne sampajjitvā puna vaḍḍhantiyeva
P2.332 .Evaṃ aḍḍhayojanampi yojanampi
V2.228 gacchantiyeva , gacchante gacchante pana mūlarukkho vinassati , paveṇijātakāva tiṭṭhanti .Evamayampi nigrodhadhammakathiko nāma hoti ;
nikkhittaṃ nikkhittamattameva katvā passeneva pariharanto gacchati .
Yo pana bahumpi bhaṇanto etadatthamidaṃ vuttanti āharitvā jānāpetuṃ sakkoti , tassa kathetuṃ vaṭṭati .
Anatthasaṃhitan ti na atthanissitaṃ .
Abhijjhātā hotīti abhijjhāya oloketā hoti .
Aho vatāti patthanatthe nipāto .
Abhijjhāya olokitamattakena cettha kammapathabhedo na hoti .
Yadā pana ,‘‘ aho vatidaṃ mama santakaṃ assa , ahamettha vasaṃ vatteyyan ’’ ti attano pariṇāmeti , tadā kammapathabhedo hoti , ayamidha adhippeto .
Byāpannacittoti vipannacitto pūtibhūtacitto .
Paduṭṭhamanasaṅkappoti dosena duṭṭhacittasaṅkappo .
Haññantūti ghātiyantū .
Vajjhantūti vadhaṃ pāpuṇantu .
Mā vā ahesun ti kiñcipi mā ahesuṃ .
Idhāpi kopamattakena kammapathabhedo na hoti .
Haññantūtiādicintaneneva hoti , tasmā evaṃ vuttaṃ .
Micchādiṭṭhikoti akusaladassano .
Viparītadassanoti vipallatthadassano .
Natthi dinnan ti dinnassa phalābhāvaṃ sandhāya vadati .
Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo .
Hutan ti paheṇakasakkāro adhippeto , tampi ubhayaṃ phalābhāvameva
M2.233 sandhāya paṭikkhipati .Sukatadukkaṭānan ti sukatadukkaṭānaṃ , kusalākusalānanti attho .
Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati , taṃ natthīti vadati .
Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi .
Natthi paro lokoti idha loke ṭhitassapi paraloko natthi , sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dasseti .
Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadati .
Natthi sattā opapātikāti cavitvā upapajjanakasattā nāma natthīti vadati .
Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ abhivisiṭṭhāya paññāya sayaṃ paccakkhaṃ katvā pavedenti , te natthīti sabbaññubuddhānaṃ abhāvaṃ
P2.333 dīpeti , ettāvatā dasavatthukā micchādiṭṭhi kathitā hoti . 441. Pāṇātipātaṃ
V2.229 pahāyātiādayo satta kammapathā cūḷahatthipade vitthāritā .Anabhijjhādayo uttānatthāyeva .
442. Sahabyataṃ upapajjeyyan ti sahabhāvaṃ upagaccheyyaṃ .
Brahmakāyikānaṃ devānan ti paṭhamajjhānabhūmidevānaṃ .
Ābhānaṃ devānan ti ābhā nāma visuṃ natthi , parittābhaappamāṇābhaābhassarānametaṃ adhivacanaṃ .
Parittābhānan tiādi pana ekato aggahetvā tesaṃyeva bhedato gahaṇaṃ .
Parittasubhānan tiādīsupi eseva nayo .
Iti bhagavā āsavakkhayaṃ dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi .
Idha ṭhatvā pana devalokā samānetabbā .
Tissannaṃ tāva jhānabhūmīnaṃ vasena nava brahmalokā , pañca suddhāvāsā catūhi ārūpehi saddhiṃ navāti aṭṭhārasa , vehapphalehi saddhiṃ ekūnavīsati , te asaññaṃ pakkhipitvā vīsati brahmalokā honti , evaṃ chahi kāmāvacarehi saddhiṃ chabbīsati devalokā nāma .
Tesaṃ sabbesampi bhagavatā dasakusalakammapathehi nibbatti dassitā .
Tattha chasu tāva kāmāvacaresu tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vipākeneva nibbatti hoti .
Uparidevalokānaṃ pana ime kammapathā upanissayavasena kathitā
M2.234 .Dasa kusalakammapathā hi sīlaṃ , sīlavato ca kasiṇaparikammaṃ ijjhatīti .
Sīle patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṃ katvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbattati ;
dutiyādīni bhāvetvā dutiyajjhānabhūmiādīsu nibbattati ;
rūpāvacarajjhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmiphale patiṭṭhito pañcasu suddhāvāsesu nibbattati ;
rūpāvacarajjhānaṃ pādakaṃ katvā arūpāvacarasamāpattiṃ nibbattetvā catūsu arūpesu nibbattati ;
rūpārūpajjhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti .
Asaññabhavo pana bāhirakānaṃ tāpasaparibbājakānaṃ āciṇṇoti idha na niddiṭṭho .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Sāleyyakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .