Khīṇāsavavāratatiyādinayavaṇṇanā
8. Evaṃ pathavīādīsu vatthūsu sekkhassa pavattiṃ dassetvā idāni khīṇāsavassa pavattiṃ dassento yopi so , bhikkhave , bhikkhu arahan tiādimāha .
Tattha yopīti pi-saddo sampiṇḍanattho .
Tena idha ubhayasabhāgatāpi labbhatīti dasseti .
Sekkho hi khīṇāsavena ariyapuggalattā sabhāgo , tena puggalasabhāgatā labbhati , ārammaṇasabhāgatā pana vuttanayā eva .
Arahan ti ārakakileso , dūrakileso pahīnakilesoti attho .
Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘ kathañca
V1.47 , bhikkhave , bhikkhu arahaṃ hoti ?Ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṃkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṃ jātijarāmaraṇiyā .
Evaṃ kho , bhikkhave , bhikkhu arahaṃ hotī ’’ ti .( Ma . ni .1.434) khīṇāsavoti cattāro āsavā kāmāsavo … pe … avijjāsavo , ime cattāro āsavā arahato khīṇā pahīnā samucchinnā paṭippassaddhā , abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā , tena vuccati khīṇāsavoti .
Vusitavāti garusaṃvāsepi ariyamaggasaṃvāsepi dasasu ariyavāsesupi vasi parivasi vuttho parivuttho , so vutthavāso ciṇṇacaraṇoti vusitavā katakaraṇīyoti puthujjanakalyāṇakaṃ upādāya satta sekkhā catūhi maggehi karaṇīyaṃ karonti nāma , khīṇāsavassa sabbakaraṇīyāni katāni pariyositāni , natthi tassa uttari karaṇīyaṃ dukkhakkhayādhigamāyāti katakaraṇīyo .
Vuttampi hetaṃ –
‘‘ Tassa
P1.43 sammā vimuttassa , santacittassa bhikkhuno ;Katassa paṭicayo natthi , karaṇīyaṃ na vijjatī ’’ ti .( theragā .642);
Ohitabhāroti tayo bhārā khandhabhāro kilesabhāro abhisaṅkhārabhāroti , tassime tayo bhārā ohitā oropitā nikkhittā
M1.45 pātitā , tena vuccati ohitabhāroti .Anuppattasadatthoti anuppatto sadatthaṃ , sakatthanti vuttaṃ hoti .
Kakārassāyaṃ dakāro kato , sadatthoti ca arahattaṃ veditabbaṃ .
Tañhi attupanibandhanaṭṭhena attānaṃ avijahanaṭṭhena attano paramatthaṭṭhena ca attano attho sakatthoti vuccati .
Parikkhīṇabhavasaṃyojanoti bhavasaṃyojanānīti dasa saṃyojanāni kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭighamānadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsabhavarāgaissāmacchariyasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanaṃ .
Imāni hi satte bhavesu saṃyojenti upanibandhanti , bhavaṃ vā bhavena saṃyojenti , tasmā ‘‘ bhavasaṃyojanānī ’’ ti vuccanti .
Imāni bhavasaṃyojanāni arahato parikkhīṇāni pahīnāni ñāṇagginā daḍḍhāni , tena vuccati ‘‘ parikkhīṇabhavasaṃyojano ’’ ti .
Sammadaññā vimuttoti ettha sammadaññāti sammā aññāya .
Kiṃ vuttaṃ hoti – khandhānaṃ khandhaṭṭhaṃ , āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ , dhātūnaṃ
V1.48 dhātuṭṭhaṃ , dukkhassa pīḷanaṭṭhaṃ , samudayassa pabhavaṭṭhaṃ , nirodhassa santaṭṭhaṃ , maggassa dassanaṭṭhaṃ , sabbe saṅkhārā aniccāti evamādiṃ vā bhedaṃ sammā yathābhūtaṃ aññāya jānitvā tīrayitvā tulayitvā vibhāvetvā vibhūtaṃ katvāti .Vimuttoti dve vimuttiyo cittassa ca vimutti nibbānañca .
Arahā sabbakilesehi vimuttacittattā cittavimuttiyāpi vimutto .
Nibbānaṃ adhimuttattā nibbānepi vimutto .
Tena vuccati ‘‘ sammadaññā vimutto ’’ ti .
Pariññātaṃ tassāti tassa arahato taṃ maññanāvatthu tīhi pariññāhi pariññātaṃ .
Tasmā so taṃ vatthuṃ na maññati , taṃ vā maññanaṃ na maññatīti vuttaṃ hoti , sesaṃ vuttanayameva .
Nibbānavāre
P1.44 pana khayā rāgassātiādayo tayo vārā vuttā .Te pathavīvārādīsupi vitthāretabbā .
Ayañca pariññātavāro nibbānavārepi vitthāretabbo .
Vitthārentena ca pariññātaṃ tassāti sabbapadehi yojetvā puna khayā rāgassa vītarāgattāti yojetabbaṃ .
Esa nayo itaresu .
Desanā pana ekattha vuttaṃ sabbattha vuttameva hotīti saṃkhittā .
Khayā rāgassa vītarāgattāti ettha ca yasmā bāhirako kāmesu vītarāgo , na khayā rāgassa vītarāgo .
Arahā pana khayā yeva , tasmā vuttaṃ
M1.46 ‘‘ khayā rāgassa vītarāgattā ’’ ti .Esa nayo dosamohesupi .
Yathā ca ‘‘ pariññātaṃ tassāti vadāmī ’’ ti vuttepi pariññātattā so taṃ vatthuṃ taṃ vā maññanaṃ na maññatīti attho hoti , evamidhāpi vītarāgattā so taṃ vatthuṃ taṃ vā maññanaṃ na maññatīti daṭṭhabbo .
Ettha ca pariññātaṃ tassāti ayaṃ vāro maggabhāvanāpāripūridassanatthaṃ vutto .
Itare pana phalasacchikiriyāpāripūridassanatthanti veditabbā .
Dvīhi vā kāraṇehi arahā na maññati vatthussa ca pariññātattā akusalamūlānañca samucchinnattā .
Tenassa pariññātavārena vatthuno vatthupariññaṃ dīpeti , itarehi akusalamūlasamucchedanti .
Tattha pacchimesu tīsu vāresu ayaṃ viseso veditabbo , tīsu hi vāresu rāge ādīnavaṃ disvā dukkhānupassī viharanto appaṇihitavimokkhena vimutto khayā rāgassa vītarāgo hoti .
Dose ādīnavaṃ disvā aniccānupassī
V1.49 viharanto animittavimokkhena vimutto khayā dosassa vītadoso hoti .Mohe ādīnavaṃ disvā anattānupassī viharanto suññatavimokkhena vimutto khayā mohassa vītamoho hotīti .
Evaṃ sante na eko tīhi vimokkhehi vimuccatīti dve vārā na vattabbā siyunti ce , taṃ na .
Kasmā ?
Aniyamitattā .
Aniyamena hi vuttaṃ ‘‘ yopi so , bhikkhave , bhikkhu arahan ’’ ti .
Na pana vuttaṃ appaṇihitavimokkhena vā vimutto , itarena vāti , tasmā yaṃ arahato yujjati , taṃ sabbaṃ vattabbamevāti .
Avisesena vā yo koci arahā samānepi rāgādikkhaye vipariṇāmadukkhassa pariññātattā khayā rāgassa vītarāgoti vuccati , dukkhadukkhassa pariññātattā khayā dosassa vītadosoti .
Saṅkhāradukkhassa pariññātattā khayā mohassa vītamohoti .
Iṭṭhārammaṇassa vā pariññātattā khayā rāgassa vītarāgo .
Aniṭṭhārammaṇassa pariññātattā khayā dosassa vītadoso .
Majjhattārammaṇassa pariññātattā
P1.45 khayā mohassa vītamoho .Sukhāya vā vedanāya rāgānusayassa samucchinnattā khayā rāgassa vītarāgo , itarāsu paṭighamohānusayānaṃ samucchinnattā
M1.47 vītadoso vītamoho cāti .Tasmā taṃ visesaṃ dassento āha ‘‘ khayā rāgassa vītarāgattā … pe … vītamohattā ’’ ti .
Khīṇāsavavasena tatiyacatutthapañcamachaṭṭhanayakathā niṭṭhitā .