3. Opammavaggo
1. Kakacūpamasuttavaṇṇanā
222. Evaṃ
V2.1P2.95M2.1 me sutan ti kakacūpamasuttaṃ .Tattha moḷiyaphaggunoti moḷīti cūḷā vuccati .
Yathāha –
‘‘ Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ ,
Vehāyasaṃ ukkhipi sakyapuṅgavo ;
Ratanacaṅkoṭavarena vāsavo ,
Sahassanetto sirasā paṭiggahī ’’ ti .
Sā
V2.2 tassa gihikāle mahatī ahosi , tenassa moḷiyaphaggunoti saṅkhā udapādi .Pabbajitampi naṃ teneva nāmena sañjānanti .
Ativelan ti velaṃ atikkamitvā .
Tattha kālavelā , sīmavelā , sīlavelāti tividhā velā .
‘‘ Tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesī ’’ ti ( dhammapade vaggānamuddānaṃ , gāthānamuddānaṃ ; mahāva .1-3) ayaṃ kālavelā nāma .
‘‘ Ṭhitadhammo velaṃ nātivattatī ’’ ti ( cūḷava .384; udā .45; a . ni .8.19) ayaṃ sīmavelā nāma .
‘‘ Velāanatikkamo setughāto ’’ ti ( dha . sa .299-301) ca ,‘‘ velā cesā avītikkamanaṭṭhenā ’’ ti ca , ayaṃ sīlavelā nāma .
Taṃ tividhampi so atikkamiyeva .
Bhikkhuniyo hi ovadituṃ kālo nāma atthi , so atthaṅgatepi sūriye
M2.2 ovadanto taṃ kālavelampi atikkami .Bhikkhunīnaṃ ovāde pamāṇaṃ nāma atthi sīmā mariyādā .
So uttarichappañcavācāhi ovadanto taṃ sīmavelampi atikkami .
Kathento pana davasahagataṃ katvā duṭṭhullāpattipahonakaṃ katheti , evaṃ sīlavelampi atikkami .
Saṃsaṭṭhoti missībhūto samānasukhadukkho hutvā .
Sammukhāti purato .
Avaṇṇaṃ bhāsatīti tā pana pacanakoṭṭanādīni karontiyo disvā natthi imāsaṃ anāpatti nāma , imā bhikkhuniyo anācārā dubbacā pagabbhāti aguṇaṃ katheti .
Adhikaraṇampi karotīti imesaṃ bhikkhūnaṃ imā bhikkhuniyo diṭṭhakālato paṭṭhāya akkhīni dayhanti , imasmiṃ vihāre pupphapūjā vā āsanadhovanaparibhaṇḍakaraṇādīni vā imāsaṃ vasena vattanti .
Kuladhītaro etā lajjiniyo
P2.96 , tumhe imā idañcidañca vadatha , ayaṃ nāma tumhākaṃ āpatti hoti , vinayadharānaṃ santikaṃ āgantvā vinicchayaṃ me dethāti adhikaraṇaṃ ākaḍḍhati .Moḷiyaphaggunassa avaṇṇaṃ bhāsatīti natthi imassa bhikkhuno anāpatti nāma .
Niccakālaṃ imassa pariveṇadvāraṃ asuññaṃ bhikkhunīhīti aguṇaṃ katheti .
Adhikaraṇampi karontīti imesaṃ bhikkhūnaṃ moḷiyaphaggunattherassa diṭṭhakālato paṭṭhāya akkhīni dayhanti .
Imasmiṃ vihāre aññesaṃ vasanaṭṭhānaṃ oloketumpi na sakkā .
Vihāraṃ āgatabhikkhuniyo ovādaṃ vā paṭisanthāraṃ vā uddesapadaṃ vā therameva nissāya labhanti , kulaputtako lajjī kukkuccako , evarūpaṃ nāma tumhe idañcidañca vadatha , etha vinayadharānaṃ santike vinicchayaṃ dethāti adhikaraṇaṃ ākaḍḍhanti .
So
V2.3 bhikkhu bhagavantaṃ etadavocāti neva piyakamyatāya na bhedādhippāyena , atthakāmatāya avoca .Ekaṃ kirassa ahosi –
‘‘ imassa bhikkhussa evaṃ saṃsaṭṭhassa viharato ayaso uppajjissati .
So sāsanassāpi avaṇṇoyeva .
Aññena pana kathito ayaṃ na oramissati , bhagavatā dhammaṃ desetvā ovadito oramissatī ’’ ti tassa atthakāmatāya bhagavantaṃ etaṃ ,‘‘ āyasmā , bhante ’’ tiādivacanaṃ avoca .
223. Āmantehīti jānāpehi .
Āmantetīti pakkosati .
224. Saddhāti
M2.3 saddhāya .Tasmāti yasmā tvaṃ kulaputto ceva saddhāpabbajito ca , yasmā vā te etāhi saddhiṃ saṃsaṭṭhassa viharato ye tā akkosissanti vā , paharissanti vā , tesu domanassaṃ uppajjissati , saṃsagge pahīne nuppajjissati , tasmā .
Tatrāti tasmiṃ avaṇṇabhāsane .
Gehasitāti pañcakāmaguṇanissitā .
Chandāti taṇhāchandāpi paṭighachandāpi .
Vipariṇatan ti rattampi cittaṃ vipariṇataṃ .
Duṭṭhampi , mūḷhampi cittaṃ vipariṇataṃ .
Idha pana taṇhāchandavasena rattampi vaṭṭati , paṭighachandavasena duṭṭhampi vaṭṭati .
Hitānukampīti hitena anukampamāno hitena pharamāno .
Na dosantaroti na dosacitto bhavissāmi .
225. Atha kho bhagavāti kasmā ārabhi ?
Phaggunassa kira ettakaṃ ovādaṃ sutvāpi ,‘‘ bhikkhunisaṃsaggato oramissāmi
P2.97 viramissāmī ’’ ti cittampi na uppannaṃ , bhagavatā pana saddhiṃ paṭāṇī viya paṭiviruddho aṭṭhāsi , athassa bhagavato yathā nāma jighacchitassa bhojane , pipāsitassa pānīye , sītena phuṭṭhassa uṇhe dukkhitassa sukhe patthanā uppajjati .Evameva imaṃ dubbacaṃ bhikkhuṃ disvā paṭhamabodhiyaṃ subbacā bhikkhū āpāthaṃ āgamiṃsu .
Atha tesaṃ vaṇṇaṃ kathetukāmo hutvā imaṃ desanaṃ ārabhi .
Tattha ārādhayiṃsūti gaṇhiṃsu pūrayiṃsu .
Ekaṃ samayan ti ekasmiṃ samaye .
Ekāsanabhojanan ti ekaṃ purebhattabhojanaṃ .
Sūriyuggamanato hi yāva majjhanhikā sattakkhattuṃ bhuttabhojanampi idha ekāsanabhojananteva adhippetaṃ .
Appābādhatan ti nirābādhataṃ .
Appātaṅkatan ti niddukkhataṃ .
Lahuṭṭhānan ti sarīrassa sallahukaṃ uṭṭhānaṃ .
Balan ti kāyabalaṃ .
Phāsuvihāran ti kāyassa
V2.4 sukhavihāraṃ .Iminā kiṃ kathitaṃ ?
Divā vikālabhojanaṃ pajahāpitakālo kathito .
Bhaddālisutte pana rattiṃ vikālabhojanaṃ pajahāpitakālo kathito .
Imāni hi dve bhojanāni bhagavā na ekappahārena pajahāpesi .
Kasmā ?
Imāneva hi dve bhojanāni vaṭṭe sattānaṃ āciṇṇāni .
Santi kulaputtā sukhumālā , te ekato dvepi bhojanāni pajahantā kilamanti .
Tasmā ekato apajahāpetvā ekasmiṃ kāle divā vikālabhojanaṃ , ekasmiṃ rattiṃ vikālabhojananti visuṃ pajahāpesi .
Tesu idha divā vikālabhojanaṃ pajahāpitakālo kathito .
Tattha
M2.4 yasmā buddhā na bhayaṃ dassetvā tajjetvā pajahāpenti , ānisaṃsaṃ pana dassetvā pajahāpenti , evañhi sattā sukhena pajahanti .Tasmā ānisaṃsaṃ dassento ime pañca guṇe dassesi .
Anusāsanī karaṇīyāti punappunaṃ sāsane kattabbaṃ nāhosi .
‘‘ Idaṃ karotha , idaṃ mā karothā ’’ ti satuppādakaraṇīyamattameva ahosi .
Tāvattakeneva te kattabbaṃ akaṃsu , pahātabbaṃ pajahiṃsu , paṭhamabodhiyaṃ , bhikkhave , subbacā bhikkhū ahesuṃ assavā ovādapaṭikarāti .
Idāni nesaṃ subbacabhāvadīpikaṃ upamaṃ āharanto seyyathāpītiādimāha .
Tattha subhūmiyan ti samabhūmiyaṃ .
‘‘ Subhūmyaṃ sukhette vihatakhāṇuke bījāni patiṭṭhapeyyā ’’ ti
P2.98 ( dī . ni .2.438) ettha pana maṇḍabhūmi subhūmīti āgatā .Catumahāpatheti dvinnaṃ mahāmaggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhāne .
Ājaññarathoti vinītaassaratho .
Odhastapatodoti yathā rathaṃ abhiruhitvā ṭhitena sakkā hoti gaṇhituṃ , evaṃ ālambanaṃ nissāya tiriyato ṭhapitapatodo .
Yoggācariyoti assācariyo .
Sveva assadamme sāretīti assadammasārathi .
Yenicchakan ti yena yena maggena icchati .
Yadicchakan ti yaṃ yaṃ gatiṃ icchati .
Sāreyyāti ujukaṃ purato peseyya .
Paccāsāreyyāti paṭinivatteyya .
Evameva khoti yathā hi so yoggācariyo yena yena maggena gamanaṃ icchati , taṃ taṃ assā āruḷhāva honti .
Yāya yāya ca gatiyā icchati , sā sā gati gahitāva hoti .
Rathaṃ pesetvā assā neva vāretabbā na vijjhitabbā honti .
Kevalaṃ tesaṃ same bhūmibhāge khuresu nimittaṃ ṭhapetvā gamanameva passitabbaṃ hoti .
Evaṃ mayhampi tesu bhikkhūsu punappunaṃ vattabbaṃ nāhosi .
Idaṃ karotha idaṃ mā karothāti satuppādanamattameva kattabbaṃ hoti .
Tehipi tāvadeva kattabbaṃ katameva hoti , akattabbaṃ jahitameva .
Tasmāti yasmā subbacā yuttayānapaṭibhāgā
V2.5 hutvā satuppādanamatteneva pajahiṃsu , tasmā tumhepi pajahathāti attho .Elaṇḍehīti elaṇḍā kira sāladūsanā honti , tasmā evamāha .
Visodheyyāti elaṇḍe ceva aññā ca valliyo chinditvā bahi nīharaṇena sodheyya .
Sujātāti susaṇṭhitā .
Sammā parihareyyāti mariyādaṃ bandhitvā udakāsiñcanenapi kālenakālaṃ mūlamūle
M2.5 khaṇanenapi valligumbādicchedanenapi kipillapūṭakaharaṇenapi makkaṭakajālasukkhadaṇḍakaharaṇenapi sammā vaḍḍhetvā poseyya .Vuddhi ādīni vuttatthāneva .
226. Idāni akkhantiyā dosaṃ dassento bhūtapubban tiādimāha .
Tattha vedehikāti videharaṭṭhavāsikassa dhītā .
Atha vā vedoti paññā vuccati , vedena īhati iriyatīti vedehikā , paṇḍitāti attho .
Gahapatānīti gharasāminī .
Kittisaddoti kittighoso .
Soratāti soraccena samannāgatā .
Nivātāti nivātavutti .
Upasantāti nibbutā .
Dakkhāti
P2.99 bhattapacanasayanattharaṇadīpujjalanādikammesu chekā .Analasāti uṭṭhāhikā , susaṃvihitakammantāti suṭṭhu saṃvihitakammantā .
Ekā analasā hoti , yaṃ yaṃ pana bhājanaṃ gaṇhāti , taṃ taṃ bhindati vā chiddaṃ vā karoti , ayaṃ na tādisāti dasseti .
Divā uṭṭhāsīti pātova kattabbāni dhenuduhanādikammāni akatvā ussūre uṭṭhitā .
He je kāḷīti are kāḷi .
Kiṃ je divā uṭṭhāsīti kiṃ te kiñci aphāsukaṃ atthi , kiṃ divā uṭṭhāsīti ?
No vata re kiñcīti are yadi te na kiñci aphāsukaṃ atthi , neva sīsaṃ rujjhati , na piṭṭhi , atha kasmā pāpi dāsi divā uṭṭhāsīti kupitā anattamanā bhākuṭimakāsi .
Divātaraṃ uṭṭhāsīti punadivase ussūrataraṃ uṭṭhāsi .
Anattamanavācan ti are pāpi dāsi attano pamāṇaṃ na jānāsi ;
kiṃ aggiṃ sītoti maññasi , idāni taṃ sikkhāpessāmītiādīni vadamānā kupitavacanaṃ nicchāresi .
Paṭivisakānan ti sāmantagehavāsīnaṃ .
Ujjhāpesīti avajānāpesi .
Caṇḍīti asoratā kibbisā .
Iti yattakā guṇā , tato diguṇā dosā uppajjiṃsu .
Guṇā nāma saṇikaṃ saṇikaṃ āgacchanti ;
dosā ekadivaseneva patthaṭā honti .
Soratasoratoti ativiya sorato , sotāpanno
V2.6 nu kho , sakadāgāmī anāgāmī arahā nu khoti vattabbataṃ āpajjati .Phusantīti phusantā ghaṭṭentā āpāthaṃ āgacchanti .
Atha
M2.6 bhikkhu soratoti veditabboti atha adhivāsanakkhantiyaṃ ṭhito bhikkhu soratoti veditabbo .Yo cīvara … pe … parikkhārahetūti yo etāni cīvarādīni paṇītapaṇītāni labhanto pādaparikammapiṭṭhiparikammādīni ekavacaneneva karoti .
Alabhamānoti yathā pubbe labhati , evaṃ alabhanto .
Dhammaññeva sakkarontoti dhammaṃyeva sakkāraṃ sukatakāraṃ karonto .
Garuṃ karontoti garubhāriyaṃ karonto .
Mānentoti manena piyaṃ karonto .
Pūjentoti paccayapūjāya pūjento .
Apacāyamānoti dhammaṃyeva apacāyamāno apacitiṃ nīcavuttiṃ dassento .
227. Evaṃ akkhantiyā dosaṃ dassetvā idāni ye adhivāsenti , te evaṃ adhivāsentīti pañca vacanapathe dassento pañcime , bhikkhavetiādimāha .
Tattha kālenāti yuttapattakālena .
Bhūtenāti satā vijjamānena .
Saṇhenāti sammaṭṭhena
P2.100 .Atthasañhitenāti atthanissitena kāraṇanissitena .
Akālenātiādīni tesaṃyeva paṭipakkhavasena veditabbāni .
Mettacittāti uppannamettacittā hutvā .
Dosantarāti duṭṭhacittā , abbhantare uppannadosā hutvā .
Tatrāti tesu vacanapathesu .
Pharitvāti adhimuccitvā .
Tadārammaṇañcāti kathaṃ tadārammaṇaṃ sabbāvantaṃ lokaṃ karoti ?
Pañca vacanapathe gahetvā āgataṃ puggalaṃ mettacittassa ārammaṇaṃ katvā puna tasseva mettacittassa avasesasatte ārammaṇaṃ karonto sabbāvantaṃ lokaṃ tadārammaṇaṃ karoti nāma .
Tatrāyaṃ vacanattho .
Tadārammaṇañcāti tasseva mettacittassa ārammaṇaṃ katvā .
Sabbāvantan ti sabbasattavantaṃ .
Lokan ti sattalokaṃ .
Vipulenāti anekasattārammaṇena .
Mahaggatenāti mahaggatabhūmikena .
Appamāṇenāti subhāvitena .
Averenāti niddosena .
Abyābajjhenāti niddukkhena .
Pharitvā viharissāmāti evarūpena mettāsahagatena cetasā tañca puggalaṃ sabbañca lokaṃ tassa cittassa ārammaṇaṃ katvā adhimuccitvā viharissāma .
228. Idāni tadatthadīpikaṃ upamaṃ āharanto seyyathāpītiādimāha .
Tattha apathavin ti nippathaviṃ karissāmīti attho .
Tatra tatrāti
M2.7 tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne .Vikireyyāti pacchiyā paṃsuṃ uddharitvā
V2.7 bījāni viya vikireyya .Oṭṭhubheyyāti kheḷaṃ pāteyya .
Apathaviṃ kareyyāti evaṃ kāyena ca vācāya ca payogaṃ katvāpi sakkuṇeyya apathaviṃ kātunti ?
Gambhīrāti bahalattena dviyojanasatasahassāni cattāri ca nahutāni gambhīrā .
Appameyyāti tiriyaṃ pana aparicchinnā .
Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – pathavī viya hi mettacittaṃ daṭṭhabbaṃ .
Kudālapiṭakaṃ gahetvā āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo .
Yathā so kudālapiṭakena mahāpathaviṃ apathaviṃ kātuṃ na sakkoti , evaṃ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṃ kātuṃ na sakkhissatīti .
229. Dutiyaupamāyaṃ haliddin ti yaṃkiñci pītakavaṇṇaṃ .
Nīlan ti kaṃsanīlaṃ vā palāsanīlaṃ vā .
Arūpīti arūpo
P2.101 .Nanu ca , dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ vā dvinnaṃ rukkhānaṃ vā dvinnaṃ seyyānaṃ vā dvinnaṃ selānaṃ vā antaraṃ paricchinnākāsarūpanti āgataṃ , kasmā idha arūpīti vuttoti ?
Sanidassanabhāvapaṭikkhepato .
Tenevāha ‘‘ anidassano ’’ ti .
Tasmiñhi rūpaṃ likhituṃ , rūpapātubhāvaṃ dassetuṃ na sakkā , tasmā ‘‘ arūpī ’’ ti vutto .
Anidassanoti dassanassa cakkhuviññāṇassa anāpātho .
Upamāsaṃsandane panettha ākāso viya mettacittaṃ .
Tulikapañcamā cattāro raṅgajātā viya pañca vacanapathā , tulikapañcame raṅge gahetvā āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo .
Yathā so tulikapañcamehi raṅgehi ākāse rūpapātubhāvaṃ kātuṃ na sakkoti , evaṃ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṃ katvā dosuppattiṃ dassetuṃ na sakkhissatīti .
230. Tatiyaupamāyaṃ ādittan ti pajjalitaṃ .
Gambhīrā appameyyāti imissā gaṅgāya gambhīraṭṭhānaṃ gāvutampi atthi , aḍḍhayojanampi , yojanampi .
Puthulaṃ panassā evarūpaṃyeva , dīghato pana pañcayojanasatāni .
Sā kathaṃ gambhīrā appameyyāti ?
Etena payogena parivattetvā uddhane udakaṃ viya tāpetuṃ asakkuṇeyyato .
Ṭhitodakaṃ pana kenaci upāyena aṅgulamattaṃ vā aḍḍhaṅgulamattaṃ vā evaṃ tāpetuṃ sakkā bhaveyya , ayaṃ pana na
M2.8 sakkā , tasmā evaṃ vuttaṃ .Upamāsaṃsandane panettha gaṅgā viya mettacittaṃ , tiṇukkaṃ ādāya āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo .
Yathā so ādittāya tiṇukkāya gaṅgaṃ tāpetuṃ na sakkoti , evaṃ
V2.8 vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṃ kātuṃ na sakkhissatīti . 231. Catutthaupamāyaṃ biḷārabhastāti biḷāracammapasibbakā .
Sumadditāti suṭṭhu madditā .
Suparimadditāti anto ca bahi ca samantato suparimadditā .
Tūlinīti simbalitūlalatātūlasamānā .
Chinnasassarāti chinnasassarasaddā .
Chinnabhabbharāti chinnabhabbharasaddā .
Upamāsaṃsandane panettha biḷārabhastā viya mettacittaṃ , kaṭṭhakaṭhalaṃ ādāya āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo .
Yathā so kaṭṭhena vā kaṭhalena vā
P2.102 biḷārabhastaṃ sarasaraṃ bharabharaṃ saddaṃ kātuṃ na sakkoti , evaṃ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṃ katvā dosānugatabhāvaṃ kātuṃ na sakkhissatīti . 232. Ocarakāti avacarakā heṭṭhācarakā , nīcakammakārakāti attho .
Yo mano padūseyyāti yo bhikkhu vā bhikkhunī vā mano padūseyya , taṃ kakacena okantanaṃ nādhivāseyya .
Na me so tena sāsanakaroti so tena anadhivāsanena mayhaṃ ovādakaro na hoti .
Āpatti panettha natthi .
233. Aṇuṃ vā thūlaṃ vāti appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ vā .
Yaṃ tumhe nādhivāseyyāthāti yo tumhehi adhivāsetabbo na bhaveyyāti attho .
No hetaṃ , bhanteti , bhante , anadhivāsetabbaṃ nāma vacanapathaṃ na passāmāti adhippāyo .
Dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti iti bhagavā arahattena kūṭaṃ gaṇhanto yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhapesīti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Kakacūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .