Āyatanapabbavaṇṇanā
117. Evaṃ
V1.298 pañcakkhandhavasena dhammānupassanaṃ vibhajitvā idāni āyatanavasena vibhajituṃ puna caparan tiādimāha .Tattha chasu ajjhattikabāhiresu āyatanesūti cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo manoti imesu chasu ajjhattikesu rūpaṃ saddo gandho raso phoṭṭhabbo dhammāti imesu chasu
M1.292 bāhiresu .Cakkhuṃ ca pajānātīti cakkhupasādaṃ yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti .
Rūpe ca pajānātīti bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti .
Yañca tadubhayaṃ paṭicca uppajjati saṃyojanan ti yañca taṃ cakkhuṃ ceva rūpe cāti ubhayaṃ paṭicca kāmarāgasaṃyojanaṃ paṭigha-māna-diṭṭhi-vicikicchā-sīlabbataparāmāsa-bhavarāga-issā-macchariyāvijjāsaṃyojananti dasavidhaṃ saṃyojanaṃ uppajjati , tañca yāthāvasarasalakkhaṇavasena pajānāti .
Kathaṃ
P1.288 panetaṃ uppajjatīti ?Cakkhudvāre tāva āpāthagataṃ iṭṭhārammaṇaṃ kāmassādavasena assādayato abhinandato kāmarāgasaṃyojanaṃ uppajjati .
Aniṭṭhārammaṇe kujjhato paṭighasaṃyojanaṃ uppajjati .
‘‘ Ṭhapetvā maṃ na koci añño etaṃ ārammaṇaṃ vibhāvetuṃ samattho atthī ’’ ti maññato mānasaṃyojanaṃ uppajjati .
‘‘ Etaṃ rūpārammaṇaṃ niccaṃ dhuvan ’’ ti gaṇhato diṭṭhisaṃyojanaṃ uppajjati .
‘‘ Etaṃ rūpārammaṇaṃ satto nu kho , sattassa nu kho ’’ ti vicikicchato vicikicchāsaṃyojanaṃ uppajjati .
‘‘ Sampattibhave vata no idaṃ sulabhaṃ jātan ’’ ti bhavaṃ patthentassa bhavarāgasaṃyojanaṃ uppajjati .
‘‘ Āyatimpi evarūpaṃ sīlabbataṃ samādiyitvā sakkā laddhun ’’ ti sīlabbataṃ samādiyantassa sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ uppajjati .
‘‘ Aho vata etaṃ rūpārammaṇaṃ aññe na labheyyun ’’ ti usūyato issāsaṃyojanaṃ uppajjati .
Attanā laddhaṃ rūpārammaṇaṃ aññassa maccharāyato macchariyasaṃyojanaṃ uppajjati .
Sabbeheva sahajātaaññāṇavasena avijjāsaṃyojanaṃ uppajjati .
Yathā ca anuppannassāti yena kāraṇena asamudācāravasena anuppannassa tassa dasavidhassāpi saṃyojanassa uppādo hoti , tañca kāraṇaṃ pajānāti .
Yathā ca uppannassāti appahīnaṭṭhena pana samudācāravasena vā uppannassa tassa dasavidhassāpi saṃyojanassa yena kāraṇena pahānaṃ hoti , tañca kāraṇaṃ pajānāti .
Yathā ca pahīnassāti tadaṅgavikkhambhanappahānavasena
V1.299 pahīnassāpi tassa dasavidhassa saṃyojanassa yena kāraṇena āyatiṃ anuppādo hoti , tañca pajānāti .Kena kāraṇena panassa āyatiṃ anuppādo hoti ?
Diṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsaissāmacchariyabhedassa tāva pañcavidhassa saṃyojanassa sotāpattimaggena
M1.293 āyatiṃ anuppādo hoti .Kāmarāgapaṭighasaṃyojanadvayassa oḷārikassa sakadāgāmimaggena , aṇusahagatassa anāgāmimaggena , mānabhavarāgāvijjāsaṃyojanattayassa arahattamaggena āyatiṃ anuppādo hoti .
Sotañca pajānāti sadde cātiādīsupi eseva nayo .
Apicettha āyatanakathā vitthārato
P1.289 visuddhimagge āyatananiddese vuttanayeneva veditabbā .Iti ajjhattaṃ vāti evaṃ ajjhattikāyatanapariggahaṇena attano vā dhammesu , bāhirāyatanapariggahaṇena parassa vā dhammesu , kālena vā attano , kālena vā parassa dhammesu dhammānupassī viharati .
Samudayavayā panettha ‘‘ avijjāsamudayā cakkhusamudayo ’’ ti rūpāyatanassa rūpakkhandhe , arūpāyatanesu manāyatanassa viññāṇakkhandhe , dhammāyatanassa sesakkhandhesu vuttanayena nīharitabbā .
Lokuttaradhammā na gahetabbā .
Ito paraṃ vuttanayameva .
Kevalañhi idha āyatanapariggāhikā sati dukkhasaccanti evaṃ yojanaṃ katvā āyatanapariggāhakassa bhikkhuno niyyānamukhaṃ veditabbaṃ .
Sesaṃ tādisamevāti .
Āyatanapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .