Pathavīvāravaṇṇanā
Evaṃ puthujjanaṃ niddisitvā idāni tassa pathavīādīsu vatthūsu sabbasakkāyadhammajanitaṃ maññanaṃ dassento , pathaviṃ pathavitotiādimāha .
Tattha lakkhaṇapathavī sasambhārapathavī ārammaṇapathavī sammutipathavīti catubbidhā pathavī .
Tāsu ‘‘ katamā ca , āvuso , ajjhattikā pathavīdhātu ?
Yaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ kakkhaḷaṃ kharigatan ’’ tiādīsu ( vibha .173) vuttā lakkhaṇapathavī .
‘‘ Pathaviṃ khaṇeyya vā khaṇāpeyya vā ’’ tiādīsu ( pāci .85) vuttā sasambhārapathavī .
Ye ca kesādayo vīsati koṭṭhāsā , ayolohādayo ca bāhirā .
Sā hi vaṇṇādīhi sambhārehi saddhiṃ pathavīti sasambhārapathavī .
‘‘ Pathavīkasiṇameko sañjānātī ’’ tiādīsu ( dī . ni .3.360) āgatā pana ārammaṇapathavī , nimittapathavītipi vuccati .
Pathavīkasiṇajjhānalābhī devaloke nibbatto āgamanavasena pathavīdevatāti nāmaṃ labhati .
Ayaṃ sammutipathavīti veditabbā .
Sā sabbāpi idha labbhati .
Tāsu yaṃkañci pathaviṃ ayaṃ puthujjano pathavito sañjānāti , pathavīti sañjānāti , pathavībhāgena sañjānāti , lokavohāraṃ gahetvā saññāvipallāsena sañjānāti pathavīti .
Evaṃ pathavībhāgaṃ amuñcantoyeva vā etaṃ ‘‘ sattoti vā sattassā ’’ ti vā ādinā nayena sañjānāti .
Kasmā evaṃ sañjānātīti na
M1.27 vattabbaṃ .Ummattako viya hi puthujjano .
So yaṃkiñci yena kenaci ākārena gaṇhāti .
Ariyānaṃ adassāvitādibhedameva vā ettha kāraṇaṃ .
Yaṃ vā parato ‘‘ apariññātaṃ tassā ’’ ti vadantena bhagavatāva vuttaṃ .
Pathaviṃ pathavito saññatvāti so taṃ pathaviṃ evaṃ viparītasaññāya sañjānitvā ,‘‘ saññānidānā
V1.29 hi papañcasaṅkhā ’’ ti ( su . ni .880) vacanato aparabhāge thāmapattehi taṇhāmānadiṭṭhipapañcehi idha maññanānāmena vuttehi maññati kappeti vikappeti , nānappakārato aññathā gaṇhāti .Tena vuttaṃ ‘‘ pathaviṃ maññatī ’’ ti .
Evaṃ
P1.26 maññato cassa tā maññanā oḷārikanayena dassetuṃ ‘‘ yā ayaṃ kesā lomā ’’ tiādinā nayena vīsatibhedā ajjhattikā pathavī vuttā .Yā cāyaṃ vibhaṅge ‘‘ tattha katamā bāhirā pathavīdhātu ?
Yaṃ bāhiraṃ kakkhaḷaṃ kharigataṃ kakkhaḷattaṃ kakkhaḷabhāvo bahiddhā anupādinnaṃ .
Seyyathidaṃ , ayo lohaṃ tipu sīsaṃ sajjhaṃ muttā maṇi veḷuriyaṃ saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitaṅko masāragallaṃ tiṇaṃ kaṭṭhaṃ sakkharā kaṭhalaṃ bhūmi pāsāṇo pabbato ’’ ti ( vibha .173) evaṃ bāhirā pathavī vuttā .
Yā ca ajjhattārammaṇattike nimittapathavī , taṃ gahetvā ayamatthayojanā vuccati .
Pathaviṃ maññatīti tīhi maññanāhi ahaṃ pathavīti maññati , mama pathavīti maññati , paro pathavīti maññati , parassa pathavīti maññati , atha vā ajjhattikaṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati , mānamaññanāya maññati , diṭṭhimaññanāya maññati .
Kathaṃ ?
Ayañhi kesādīsu chandarāgaṃ janeti kese assādeti abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati .
Lome , nakhe , dante , tacaṃ , aññataraṃ vā pana rajjanīyavatthuṃ .
Evaṃ ajjhattikaṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati .
Iti me kesā siyuṃ anāgatamaddhānaṃ .
Iti lomātiādinā vā pana nayena tattha nandiṃ samannāneti .
‘‘ Imināhaṃ sīlena vā … pe … brahmacariyena vā evaṃ siniddhamudusukhumanīlakeso bhavissāmī ’’ tiādinā vā pana nayena appaṭiladdhānaṃ paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati .
Evampi ajjhattikaṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati .
Tathā attano kesādīnaṃ sampattiṃ vā vipattiṃ vā nissāya mānaṃ janeti ,‘‘ seyyohamasmīti vā sadisohamasmīti vā hīnohamasmīti vā ’’ ti .
Evaṃ ajjhattikaṃ
M1.28 pathaviṃ mānamaññanāya maññati .‘‘ Taṃ jīvaṃ taṃ sarīran ’’ ti ( ma . ni .2.187) āgatanayena pana kesaṃ ‘‘ jīvo ’’ ti abhinivisati .
Esa nayo lomādīsu .
Evaṃ ajjhattikaṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati .
Atha vā ‘‘ yā ceva kho panāvuso , ajjhattikā pathavīdhātu , yā ca bāhirā pathavīdhātu , pathavīdhāturevesā
V1.30 , taṃ netaṃ mamā ’’ ti ( ma . ni .1.302) imissā pavattiyāP1.27 paccanīkanayena kesādibhedaṃ pathaviṃ etaṃ mama esohamasmi eso me attāti abhinivisati .Evampi ajjhattikaṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati .
Evaṃ tāva ajjhattikaṃ pathaviṃ tīhi maññanāhi maññati .
Yathā ca ajjhattikaṃ evaṃ bāhirampi .
Kathaṃ ?
‘‘ Ayañhi ayalohādīsu chandarāgaṃ janeti .
Ayalohādīni assādeti abhinandati abhivadati ajjhosāya tiṭṭhati .
Mama ayo mama lohantiādinā nayena ayādīni mamāyati rakkhati gopayati , evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati .
Iti me ayalohādayo siyuṃ anāgatamaddhānanti vā panettha nandiṃ samannāneti , imināhaṃ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā evaṃ sampannaayalohādiupakaraṇo bhavissāmī ’’ ti appaṭiladdhassa paṭilābhāya cittaṃ paṇidahati .
Evampi bāhiraṃ pathaviṃ taṇhāmaññanāya maññati .
Tathā attano ayalohādīnaṃ sampattiṃ vā vipattiṃ vā nissāya mānaṃ janeti ‘‘ imināhaṃ seyyosmīti vā , sadisosmīti vā hīnosmīti vā ’’ ti ( vibha .832) evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ mānamaññanāya maññati .
Aye jīvasaññī hutvā pana ayaṃ ‘‘ jīvo ’’ ti abhinivisati .
Esa nayo lohādīsu .
Evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati .
Atha vā ‘‘ idhekacco pathavīkasiṇaṃ attato samanupassati .
Yaṃ pathavīkasiṇaṃ , so ahaṃ .
Yo ahaṃ , taṃ pathavīkasiṇanti pathavīkasiṇañca attañca advayaṃ samanupassatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.131) paṭisambhidāyaṃ vuttanayeneva nimittapathaviṃ ‘‘ attā ’’ ti abhinivisati .
Evaṃ bāhiraṃ pathaviṃ diṭṭhimaññanāya maññati .
Evampi bāhiraṃ pathaviṃ tīhi maññanāhi maññati .
Evaṃ tāva ‘‘ pathaviṃ maññatī ’’ ti ettha tissopi maññanā veditabbā .
Ito paraṃ saṅkhepeneva kathayissāma .
Pathaviyā
M1.29 maññatīti ettha pathaviyāti bhummavacanametaṃ .Tasmā ahaṃ pathaviyāti maññati , mayhaṃ
V1.31 kiñcanaṃ palibodho pathaviyāti maññati , paro pathaviyāti maññati , parassa kiñcanaṃ palibodho pathaviyāti maññatīti ayamettha attho .Atha vā yvāyaṃ ‘‘ kathaṃ rūpasmiṃ attānaṃ samanupassati ?
Idhekacco vedanaṃ … saññaṃ … saṅkhāre … viññāṇaṃ attato samanupassati , tassa evaṃ hoti , ayaṃ kho me attā , so kho pana me attā imasmiṃ rūpeti evaṃ rūpasmiṃ vā attānaṃ
P1.28 samanupassatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.131) etassa atthanayo vutto , eteneva nayena vedanādidhamme attato gahetvā tato ajjhattikabāhirāsu pathavīsu yaṃkiñci pathaviṃ tassokāsabhāvena parikappetvā so kho pana me ayaṃ attā imissā pathaviyāti maññanto pathaviyā maññati , ayamassa diṭṭhimaññanā .Tasmiṃyeva panassa attani sinehaṃ tabbatthukañca mānaṃ uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā .
Yadā pana teneva nayena so kho panassa attā pathaviyāti maññati , tadā diṭṭhimaññanā eva yujjati .
Itarāyopi pana icchanti .
Pathavito maññatīti ettha pana pathavitoti nissakkavacanaṃ .
Tasmā saupakaraṇassa attano vā parassa vā yathāvuttappabhedato pathavito uppattiṃ vā niggamanaṃ vā pathavito vā añño attāti maññamāno pathavito maññatīti veditabbo , ayamassa diṭṭhimaññanā .
Tasmiṃyeva panassa diṭṭhimaññanāya maññite vatthusmiṃ sinehaṃ mānañca uppādayato taṇhāmānamaññanāpi veditabbā .
Apare āhu pathavīkasiṇaṃ parittaṃ bhāvetvā tato aññaṃ appamāṇaṃ attānaṃ gahetvā pathavito bahiddhāpi me attāti maññamāno pathavito maññatīti .
Pathaviṃ meti maññatīti ettha pana kevalañhi mahāpathaviṃ taṇhāvasena mamāyatīti iminā nayena pavattā ekā taṇhāmaññanā eva labbhatīti veditabbā .
Sā cāyaṃ mama kesā , mama lomā , mama ayo , mama lohanti evaṃ yathāvuttappabhedāya sabbāyapi ajjhattikabāhirāya pathaviyā yojetabbāti .
Pathaviṃ
M1.30 abhinandatīti vuttappakārameva pathaviṃ taṇhādīhi abhinandati , assādeti , parāmasatiV1.32 cāti vuttaṃ hoti .‘‘ Pathaviṃ maññatī ’’ ti eteneva etasmiṃ atthe siddhe kasmā etaṃ vuttanti ce .
Avicāritametaṃ porāṇehi .
Ayaṃ pana attano mati , desanāvilāsato vā ādīnavadassanato vā .
Yassā hi dhammadhātuyā suppaṭividdhattā nānānayavicitradesanāvilāsasampanno , ayaṃ sā bhagavatā suppaṭividdhā .
Tasmā pubbe maññanāvasena kilesuppattiṃ dassetvā idāni abhinandanāvasena dassento desanāvilāsato vā idamāha
P1.29 .Yo vā pathaviṃ maññati , pathaviyā maññati , pathavito maññati , pathaviṃ meti maññati , so yasmā na sakkoti pathavīnissitaṃ taṇhaṃ vā diṭṭhiṃ vā pahātuṃ , tasmā pathaviṃ abhinandatiyeva .
Yo ca pathaviṃ abhinandati , dukkhaṃ so abhinandati , dukkhañca ādīnavoti ādīnavadassanatopi idamāha .
Vuttañcetaṃ bhagavatā ‘‘ yo , bhikkhave , pathavīdhātuṃ abhinandati , dukkhaṃ so abhinandati , yo dukkhaṃ abhinandati , aparimutto so dukkhasmāti vadāmī ’’ ti .
Evaṃ pathavīvatthukaṃ maññanaṃ abhinandanañca vatvā idāni yena kāraṇena so maññati , abhinandati ca , taṃ kāraṇaṃ āvikaronto āha taṃ kissa hetu , apariññātaṃ tassāti vadāmīti .
Tassattho , so puthujjano taṃ pathaviṃ kissa hetu maññati , kena kāraṇena maññati , abhinandatīti ce .
Apariññātaṃ tassāti vadāmīti , yasmā taṃ vatthu tassa apariññātaṃ , tasmāti vuttaṃ hoti .
Yo hi pathaviṃ parijānāti , so tīhi pariññāhi parijānāti ñātapariññāya tīraṇapariññāya pahānapariññāyāti .
Tattha katamā ñātapariññā .
Pathavīdhātuṃ parijānāti , ayaṃ pathavīdhātu ajjhattikā , ayaṃ bāhirā , idamassā lakkhaṇaṃ , imāni rasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti , ayaṃ ñātapariññā .
Katamā tīraṇapariññā ?
Evaṃ ñātaṃ katvā pathavīdhātuṃ tīreti aniccato dukkhato rogatoti dvācattālīsāya ākārehi , ayaṃ tīraṇapariññā .
Katamā pahānapariññā ?
Evaṃ tīrayitvā aggamaggena pathavīdhātuyā chandarāgaṃ pajahati , ayaṃ pahānapariññā .
Nāmarūpavavatthānaṃ
M1.31 vā ñātapariññā .Kalāpasammasanādianulomapariyosānā tīraṇapariññā .
Ariyamagge ñāṇaṃ pahānapariññāti .
Yo pathaviṃ parijānāti , so imāhi tīhi pariññāhi parijānāti , assa ca puthujjanassa tā pariññāyo natthi , tasmā apariññātattā
V1.33 pathaviṃ maññati ca abhinandati cāti .Tenāha bhagavā – idha , bhikkhave , assutavā puthujjano … pe … pathaviṃ maññati , pathaviyā maññati , pathavito maññati , pathaviṃ meti maññati , pathaviṃ abhinandati .
Taṃ kissa hetu ?
Apariññātaṃ tassāti vadāmī ’’ ti .
Pathavīvāravaṇṇanā niṭṭhitā .