8. Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā
199. Evaṃ
M1.377V1.387P2.73 me sutan ti madhupiṇḍikasuttaṃ .Tattha mahāvanan ti himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ aropimaṃ jātivanaṃ , na yathā vesāliyaṃ ropitāropitamissakaṃ .
Divāvihārāyāti divā paṭisallānatthāya .
Beluvalaṭṭhikāyāti taruṇabeluvarukkhassa .
Daṇḍapāṇīti na jarādubbalatāya daṇḍahattho .
Ayañhi taruṇo paṭhamavaye ṭhito , daṇḍacittatāya pana suvaṇṇadaṇḍaṃ gahetvā vicarati , tasmā daṇḍapāṇīti vutto .
Jaṅghāvihāran ti jaṅghākilamathavinodanatthaṃ jaṅghācāraṃ .
Anucaṅkamamāno anuvicaramānoti ārāmadassana-vanadassana-pabbatadassanādīnaṃ atthāya ito cito ca vicaramāno .
Adhiccanikkhamano kiresa kadāci deva nikkhamitvā evaṃ vicarati .
Daṇḍamolubbhāti daṇḍaṃ olumbhitvā gopālakadārako viya daṇḍaṃ purato ṭhapetvā daṇḍamatthake dve hatthe patiṭṭhāpetvā piṭṭhipāṇiṃ hanukena uppīḷetvā ekamantaṃ aṭṭhāsi .
200. Kiṃvādīti kiṃdiṭṭhiko .
Kimakkhāyīti kiṃ katheti .
Ayaṃ rājā bhagavantaṃ avanditvā paṭisanthāramattakameva katvā pañhaṃ pucchati .
Tampi na aññātukāmatāya , acittīkārena pucchati .
Kasmā ?
Devadattassa pakkhiko kiresa .
Devadatto attano santikaṃ āgacchamāne tathāgate bhindati .
So kira evaṃ vadeti ‘‘ samaṇo gotamo amhākaṃ kulena saddhiṃ verī , na no kulassa vuddhiṃ icchati .
Bhaginīpi me cakkavattiparibhogā , taṃ pahāya ‘ nassatesā ’ ti nikkhamitvā pabbaji .
Bhāgineyyopi me cakkavattibījanti ñatvā amhākaṃ kulassa vaḍḍhiyā atussanto ‘ nassatetan ’ ti tampi daharakāleyeva pabbājesi .
Ahaṃ pana tena vinā vattituṃ asakkonto anupabbajito .
Evaṃ pabbajitampi maṃ pabbajitadivasato paṭṭhāya na ujukehi akkhīhi oloketi .
Parisamajjhe bhāsantopi mahāpharasunā paharanto viya āpāyiko devadattotiādīni bhāsatī ’’ ti .
Evaṃ ayampi rājā devadattena bhinno , tasmā evamakāsi .
Atha
P2.74 bhagavā yathā ayaṃ rājā mayā pañhe pucchite na kathetīti vattuṃ na labhati , yathāV1.388 ca bhāsitassa atthaṃ na jānāti , evamassaM1.378 kathessāmīti tassānucchavikaṃ kathento yathāvādī khotiādimāha .Tattha na kenaci loke viggayha tiṭṭhatīti loke kenaci saddhiṃ viggāhikakathaṃ na karoti na vivadati .
Tathāgato hi lokena saddhiṃ na vivadati ;
loko pana tathāgatena saddhiṃ aniccanti vutte niccanti vadamāno , dukkhaṃ , anattā , asubhanti vutte subhanti vadamāno vivadati .
Tenevāha ‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , lokena vivadāmi , lokova kho , bhikkhave , mayā vivadati , tathā na , bhikkhave , dhammavādī kenaci lokasmiṃ vivadati , adhammavādīva kho , bhikkhave , vivadatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.94).
Yathāti yena kāraṇena .
Kāmehīti vatthukāmehipi kilesakāmehipi .
Taṃ brāhmaṇan ti taṃ khīṇāsavaṃ brāhmaṇaṃ .
Akathaṃkathin ti nibbicikicchaṃ .
Chinnakukkuccan ti vippaṭisārakukkuccassa ceva hatthapādakukkuccassa ca chinnattā chinnakukkuccaṃ .
Bhavābhaveti punappunabbhave , hīnapaṇīte vā bhave , paṇīto hi bhavo vuddhippatto abhavoti vuccati .
Saññāti kilesasaññā .
Kilesāyeva vā idha saññānāmena vuttā , tasmā yena kāraṇena kāmehi visaṃyuttaṃ viharantaṃ taṃ loke ninnāvādiṃ khīṇāsavabrāhmaṇaṃ kilesasaññā nānusenti , tañca kāraṇaṃ ahaṃ vadāmīti ayamettha attho .
Iti bhagavā attano khīṇāsavabhāvaṃ dīpeti .
Nillāḷetvāti nīharitvā kīḷāpetvā .
Tivisākhan ti tisākhaṃ .
Nalāṭikan ti valibhaṅgaṃ nalāṭe tisso rājiyo dassento valibhaṅgaṃ vuṭṭhāpetvāti attho .
Daṇḍamolubbhāti daṇḍaṃ uppīḷetvā .
‘‘ Daṇḍamālubbhā ’’ tipi pāṭho , gahetvā pakkāmīti attho .
201. Aññataroti nāmena apākaṭo eko bhikkhu .
So kira anusandhikusalo , bhagavatā yathā daṇḍapāṇī na jānāti , tathā mayā kathitanti vutte kinti nu kho bhagavatā aviññeyyaṃ katvā pañho kathitoti anusandhiṃ gahetvā dasabalaṃ yācitvā imaṃ pañhaṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karissāmīti uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dasanakhasamujjalaṃ
P2.75 añjaliṃ paggayha kiṃvādī pana , bhante bhagavātiādimāha .Yatonidānan ti
M1.379 bhāvanapuṃsakaṃ etaṃ , yena kāraṇena yasmiṃ kāraṇe satīti attho .Papañcasaññāsaṅkhāti ettha saṅkhāti koṭṭhāso .
Papañcasaññāti taṇhāmānadiṭṭhipapañcasampayuttā saññā
V1.389 , saññānāmena vā papañcāyeva vuttā .Tasmā papañcakoṭṭhāsāti ayamettha attho .
Samudācarantīti pavattanti .
Ettha ce natthi abhinanditabban ti yasmiṃ dvādasāyatanasaṅkhāte kāraṇe sati papañcasaññāsaṅkhā samudācaranti , ettha ekāyatanampi ce abhinanditabbaṃ abhivaditabbaṃ ajjhositabbaṃ natthīti attho .
Tattha abhininditabban ti ahaṃ mamanti abhinanditabbaṃ .
Abhivaditabban ti ahaṃ mamāti vattabbaṃ .
Ajjhositabban ti ajjhositvā gilitvā pariniṭṭhapetvā gahetabbayuttaṃ .
Etenettha taṇhādīnaṃyeva appavattiṃ katheti .
Esevantoti ayaṃ abhinandanādīnaṃ natthibhāvova rāgānusayādīnaṃ anto .
Eseva nayo sabbattha .
Daṇḍādānā dīsu pana yāya cetanāya daṇḍaṃ ādiyati , sā daṇḍādānaṃ .
Yāya satthaṃ ādiyati parāmasati , sā satthādānaṃ .
Matthakappattaṃ kalahaṃ .
Nānāgāhamattaṃ viggahaṃ .
Nānāvādamattaṃ vivādaṃ .
Tuvaṃ tuvan ti evaṃ pavattaṃ tuvaṃ tuvaṃ .
Piyasuññakaraṇaṃ pesuññaṃ .
Ayathāsabhāvaṃ musāvādaṃ karoti , sā musāvādoti veditabbā .
Ettheteti ettha dvādasasu āyatanesu ete kilesā .
Kilesā hi uppajjamānāpi dvādasāyatanāni nissāya uppajjanti , nirujjhamānāpi dvādasasu āyatanesuyeva nirujjhanti .
Evaṃ yatthuppannā , tattheva niruddhā honti .
Svāyamattho samudayasaccapañhena dīpetabbo –
‘‘ Sā kho panesā taṇhā kattha uppajjamānā uppajjati , kattha nivisamānā nivisatī ’’ ti vatvā –
‘‘ yaṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ , etthesā taṇhā uppajjamānā uppajjati , ettha nivisamānā nivisati .
Kiñca loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ ?
Cakkhu loke piyarūpaṃ sātarūpan ’’ tiādinā ( vibha .203) nayena dvādasasuyeva āyatanesu tassā uppatti ca nirodho ca vutto .
Yatheva ca taṇhā dvādasasu āyatanesu uppajjitvā
P2.76 nibbānaṃ āgamma niruddhāpi āyatanesu puna samudācārassa abhāvato āyatanesuyeva niruddhāti vuttā , evamimepi pāpakā akusalā dhammā āyatanesu nirujjhantīti veditabbā .Atha vā yvāyaṃ abhinandanādīnaṃ abhāvova rāgānusayādīnaṃ
M1.380 antoti vutto .Etthete rāgānusayādīnaṃ antoti laddhavohāre nibbāne pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti .
Yañhi yattha natthi , taṃ tattha niruddhaṃ nāma hoti , svāyamattho nirodhapañhena dīpetabbo .
Vuttañhetaṃ ‘‘ dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa
V1.390 vitakkavicārā vacīsaṅkhārā paṭippassaddhā hontī ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.83). 202. Satthu ceva saṃvaṇṇitoti satthārā ca pasaṃsito .
Viññūnan ti idampi karaṇatthe sāmivacanaṃ , paṇḍitehi sabrahmacārīhi ca sambhāvitoti attho .
Pahotīti sakkoti .
203. Atikkammeva mūlaṃ atikkamma khandhan ti sāro nāma mūle vā khandhe vā bhaveyya , tampi atikkamitvāti attho .
Evaṃsampadan ti evaṃsampattikaṃ , īdisanti attho .
Atisitvāti atikkamitvā .
Jānaṃ jānātīti jānitabbameva jānāti .
Passaṃ passatīti passitabbameva passati .
Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti , passantopi na passati , na evaṃ bhagavā .
Bhagavā pana jānanto jānātiyeva , passanto passatiyeva .
Svāyaṃ dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūto .
Viditakaraṇaṭṭhena ñāṇabhūto .
Aviparītasabhāvaṭṭhena pariyattidhammappavattanato vā hadayena cintetvā vācāya nicchāritadhammamayoti dhammabhūto .
Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūto .
Atha vā cakkhu viya bhūtoti cakkhubhūtoti evametesu padesu attho veditabbo .
Svāyaṃ dhammassa vattanato vattā .
Pavattāpanato pavattā .
Atthaṃ nīharitvā dassanasamatthatāya atthassa ninnetā .
Amatādhigamāya paṭipattiṃ dadātīti amatassa dātā .
Agaruṃ katvāti punappunaṃ āyācāpentopi hi garuṃ karoti nāma , attano sāvakapāramīñāṇe ṭhatvā sinerūpādato vālukaṃ uddharamāno viya dubbiññeyyaṃ katvā kathentopi garuṃ karotiyeva nāma .
Evaṃ akatvā amhe punappunaṃ ayācāpetvā suviññeyyampi no katvā kathehīti vuttaṃ hoti .
204. Yaṃ
P2.77 kho no āvusoti ettha kiñcāpi ‘‘ yaṃ kho vo ’’ ti vattabbaṃ siyā , te pana bhikkhū attanā saddhiṃ saṅgaṇhanto ‘‘ yaṃ kho no ’’ ti āha .Yasmā vā uddesova tesaṃ uddiṭṭhova .
Bhagavā pana therassāpi tesampi
M1.381 bhagavāva .Tasmā bhagavāti padaṃ sandhāyapi evamāha , yaṃ kho amhākaṃ bhagavā tumhākaṃ saṃkhittena uddesaṃ uddisitvāti attho .
Cakkhuñcāvusotiādīsu ayamattho , āvuso , nissayabhāvena cakkhupasādañca ārammaṇabhāvena
V1.391 catusamuṭṭhānikarūpe ca paṭicca cakkhuviññāṇaṃ nāma uppajjati .Tiṇṇaṃ saṅgati phassoti tesaṃ tiṇṇaṃ saṅgatiyā phasso nāma uppajjati .
Taṃ phassaṃ paṭicca sahajātādivasena phassapaccayā vedanā uppajjati .
Tāya vedanāya yaṃ ārammaṇaṃ vedeti , tadeva saññā sañjānāti , yaṃ saññā sañjānāti , tadeva ārammaṇaṃ vitakko vitakketi .
Yaṃ vitakko vitakketi , tadevārammaṇaṃ papañco papañceti .
Tatonidānan ti etehi cakkhurūpādīhi kāraṇehi .
Purisaṃ papañcasaññāsaṅkhā samudācarantīti taṃ apariññātakāraṇaṃ purisaṃ papañcakoṭṭhāsā abhibhavanti , tassa pavattantīti attho .
Tattha phassavedanāsaññā cakkhuviññāṇena sahajātā honti .
Vitakko cakkhuviññāṇānantarādīsu savitakkacittesu daṭṭhabbo .
Papañcasaṅkhā javanena sahajātā honti .
Yadi evaṃ kasmā atītānāgataggahaṇaṃ katanti ?
Tathā uppajjanato .
Yatheva hi etarahi cakkhudvāriko papañco cakkhuñca rūpe ca phassavedanāsaññāvitakke ca paṭicca uppanno , evamevaṃ atītānāgatesupi cakkhuviññeyyesu rūpesu tassuppattiṃ dassento evamāha .
Sotañcāvusotiādīsupi eseva nayo .
Chaṭṭhadvāre pana manan ti bhavaṅgacittaṃ .
Dhammeti tebhūmakadhammārammaṇaṃ .
Manoviññāṇan ti āvajjanaṃ vā javanaṃ vā .
Āvajjane gahite phassavedanāsaññāvitakkā āvajjanasahajātā honti .
Papañco javanasahajāto .
Javane gahite sahāvajjanakaṃ bhavaṅga mano nāma hoti , tato phassādayo sabbepi javanena sahajātāva .
Manodvāre pana yasmā atītādibhedaṃ sabbampi ārammaṇaṃ hoti , tasmā atītānāgatapaccuppannesūti idaṃ yuttameva .
Idāni
P2.78 vaṭṭaṃ dassento so vatāvusoti desanaṃ ārabhi .Phassapaññattiṃ paññapessatīti phasso nāma eko dhammo uppajjatīti evaṃ phassapaññattiṃ paññapessati , dassessatīti attho .
Esa nayo sabbattha .
Evaṃ imasmiṃ sati idaṃ hotīti dvādasāyatanavasena sakalaṃ vaṭṭaṃ dassetvā idāni dvādasāyatanapaṭikkhepavasena vivaṭṭaṃ dassento so vatāvuso cakkhusmiṃ
M1.382 asatīti desanaṃ ārabhi .Tattha vuttanayeneva attho veditabbo .
Evaṃ pañhaṃ vissajjetvā idāni sāvakena pañho kathitoti mā nikkaṅkhā ahuvattha , ayaṃ
V1.392 bhagavā sabbaññutañāṇatulaṃ gahetvā nisinno , icchamānā tameva upasaṅkamitvā nikkaṅkhā hothāti uyyojento ākaṅkhamānā ca panātiādimāha . 205. Imehi ākārehīti imehi kāraṇehi papañcuppattiyā pāṭiyekkakāraṇehi ceva vaṭṭavivaṭṭakāraṇehi ca .
Imehi padehīti imehi akkharasampiṇḍanehi .
Byañjanehīti pāṭiyekkaakkharehi .
Paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato .
Catūhi vā kāraṇehi paṇḍito dhātukusalo āyatanakusalo paccayākārakusalo kāraṇākāraṇakusaloti .
Mahāpaññoti mahante atthe mahante dhamme mahantā niruttiyo mahantāni paṭibhānāni pariggahaṇasamatthāya mahāpaññāya samannāgato .
Yathā taṃ mahākaccānenāti yathā mahākaccānena byākataṃ , taṃ sandhāya tan ti vuttaṃ .
Yathā mahākaccānena byākataṃ , ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyenti attho .
Madhupiṇḍikan ti mahantaṃ guḷapūvaṃ baddhasattuguḷakaṃ vā .
Asecanakan ti asecitabbakaṃ .
Sappiphāṇitamadhusakkarādīsu idaṃ nāmettha mandaṃ idaṃ bahukanti na vattabbaṃ samayojitarasaṃ .
Cetasoti cintakajātiko .
Dabbajātikoti paṇḍitasabhāvo .
Ko nāmo ayan ti idaṃ thero atibhaddako ayaṃ dhammapariyāyo , dasabalassa sabbaññutaññāṇenevassa nāmaṃ gaṇhāpessāmīti cintetvā āha .
Tasmāti yasmā madhupiṇḍiko viya madhuro , tasmā madhupiṇḍikapariyāyotveva naṃ dhārehīti vadati .
Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti .
Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
Madhupiṇḍikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .