3. Mahāgopālakasuttavaṇṇanā

346. EvaṃV2.156P2.258 me sutan ti mahāgopālakasuttaṃ .

Tattha tisso kathā ekanāḷikā , caturassā , nisinnavattikāti .

Tattha pāḷiṃ vatvā ekekapadassa atthakathanaṃ ekanāḷikā nāma .

Apaṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā , apaṇḍitaṃM2.160 bhikkhuṃ dassetvā , paṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā , paṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvāti catukkaṃ bandhitvā kathanaṃ caturassā nāma .

Apaṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ , apaṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ , paṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ , paṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamananti ayaṃ nisinnavattikā nāma .

Ayaṃ idha sabbācariyānaṃ āciṇṇā .

Ekādasahi , bhikkhave , aṅgehīti ekādasahi aguṇakoṭṭhāsehi .

Gogaṇan ti gomaṇḍalaṃ .

Pariharitun ti pariggahetvā vicarituṃ .

Phātiṃ kātun ti vaḍḍhiṃ āpādetuṃ .

Idhāti imasmiṃ loke .

Na rūpaññū hotīti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṃ na jānāti .

Gaṇanato na jānāti nāma attano gunnaṃ sataṃ vā sahassaṃ vāti saṅkhyaṃ na jānāti .

So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā gogaṇaṃ gaṇetvā , ajja ettikā na dissantīti dve tīṇi gāmantarāni vā aṭaviṃ vā vicaranto na pariyesati , aññesaṃ gāvīsu attano gogaṇaṃ paviṭṭhāsupi gogaṇaṃ gaṇetvā ,‘‘ imā ettikā gāvo na amhākan ’’ ti yaṭṭhiyā pothetvā na nīharati , tassa naṭṭhā gāviyo naṭṭhāva honti .

Paragāviyo gahetvā vicarantaṃ gosāmikā disvā ,‘‘ ayaṃ ettakaṃ kālaṃ amhākaṃ dhenuṃ gaṇhātī ’’ ti tajjetvā attano gāviyo gahetvā gacchanti .

Tassa gogaṇopi parihāyati , pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti .

Vaṇṇato na jānāti nāma –

‘‘ ettikā gāvo setā , ettikā rattā , ettikā kāḷā , ettikā kabarā ettikā nīlā ’’ ti na jānāti , so gāvīsu haṭāsu vā … pe … pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti .

Na lakkhaṇakusalo hotīti gāvīnaṃ sarīre kataṃ dhanusattisūlādibhedaṃ lakkhaṇaṃ na jānātiV2.157 , so gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā ajja asukalakkhaṇā ca asukalakkhaṇā ca gāvoP2.259 na dissanti … pe … pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti .

Na āsāṭikaṃ hāretāti gunnaṃ khāṇukaṇṭakādīhi pahaṭaṭṭhānesu vaṇo hoti .

Tattha nīlamakkhikā aṇḍakāni pātenti , tesaṃ āsāṭikāti nāma .

Tāni daṇḍena apanetvā bhesajjaṃ dātabbaṃ hoti .

BāloM2.161 gopālako tathā na karoti , tena vuttaṃ –

‘‘ na āsāṭikaṃ hāretā hotī ’’ ti .

Tassa gunnaṃ vaṇā vaḍḍhanti , gambhīrā honti , pāṇakā kucchiṃ pavisanti , gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ , na pānīyaṃ pātuṃ sakkonti .

Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati , goṇānaṃ javo hāyati , ubhayesaṃ jīvitantarāyo hoti .

Evamassa gogaṇopi parihāyati , pañcagorasatopi paribāhiro hoti .

Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti gunnaṃ vuttanayeneva sañjāto vaṇo bhesajjaṃ datvā vākena vā cīrakena vā bandhitvā paṭicchādetabbo hoti .

Bālo gopālako tathā na karoti , athassa gunnaṃ vaṇehi yūsā paggharanti , tā aññamaññaṃ nighaṃsenti , tena aññesampi vaṇā jāyanti .

Evaṃ gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ … pe … paribāhiro hoti .

Na dhūmaṃ kattā hotīti antovasse ḍaṃsamakasādīnaṃ ussannakāle gogaṇe vajaṃ paviṭṭhe tattha tattha dhūmo kātabbo hoti , apaṇḍito gopālako taṃ na karoti .

Gogaṇo sabbarattiṃ ḍaṃsādīhi upadduto niddaṃ alabhitvā punadivase araññe tattha tattha rukkhamūlādīsu nipajjitvā niddāyati , neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ … pe … pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti .

Na titthaṃ jānātīti titthaṃ samanti vā visamanti vā sagāhanti vā niggāhanti vā na jānāti , so atitthena gāviyo otāreti .

Tāsaṃ visamatitthe pāsāṇādīni akkamantīnaṃ pādā bhijjanti , sagāhaṃ gambhīraṃ titthaṃ otiṇṇā kumbhīlādayo gāhā gaṇhanti .

Ajja ettikā gāvo naṭṭhā , ajja ettikāti vattabbataṃ āpajjati .

Evamassa gogaṇopi parihāyati , pañcagorasatopi paribāhiro hoti .

NaV2.158 pītaṃ jānātīti pītampi apītampi na jānāti .

Gopālakena hi ‘‘ imāya gāviyā pītaṃ , imāya na pītaṃ , imāya pānīyatitthe okāso laddho , imāya naP2.260 laddho ’’ ti evaṃ pītāpītaṃ jānitabbaṃ hoti .

Ayaṃ pana divasabhāgaṃ araññe gogaṇaṃ rakkhitvā pānīyaṃ pāyessāmīti nadiṃ vāM2.162 taḷākaṃ vā gahetvā gacchati .

Tattha mahāusabhā ca anuusabhā ca balavagāviyo ca dubbalāni ceva mahallakāni ca gorūpāni siṅgehi vā phāsukāhi vā paharitvā attano okāsaṃ katvā ūruppamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā yathākāmaṃ pivanti .

Avasesā okāsaṃ alabhamānā tīre ṭhatvā kalalamissakaṃ udakaṃ pivanti , apītā eva vā honti .

Atha ne gopālako piṭṭhiyaṃ paharitvā puna araññaṃ paveseti , tattha apītagāviyo pipāsāya sukkhamānā yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ na sakkonti , tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati , goṇānaṃ javo hāyati … pe … paribāhiro hoti .

Na vīthiṃ jānātīti ‘‘ ayaṃ maggo samo khemo , ayaṃ visamo sāsaṅko sappaṭibhayo ’’ ti na jānāti .

So samaṃ khemaṃ maggaṃ vajjetvā gogaṇaṃ itaraṃ maggaṃ paṭipādeti , tattha gāvo sīhabyagghādīnaṃ gandhena coraparissayena vā abhibhūtā bhantamigasappaṭibhāgā gīvaṃ ukkhipitvā tiṭṭhanti , neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādanti , na pānīyaṃ pivanti , tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati … pe … paribāhiro hoti .

Na gocarakusalo hotīti gopālakena hi gocarakusalena bhavitabbaṃ , pañcāhikavāro vā sattāhikavāro vā jānitabbo , ekadisāya gogaṇaṃ cāretvā punadivase tattha na cāretabbo .

Mahatā hi gogaṇena ciṇṇaṭṭhānaṃ bheritalaṃ viya suddhaṃ hoti nittiṇaṃ , udakampi āluḷīyati .

Tasmā pañcame vā sattame vā divase puna tattha cāretuṃ vaṭṭati , ettakena hi tiṇampi paṭiviruhati , udakampi pasīdati .

Ayaṃ pana imaṃ pañcāhikavāraṃ vā sattāhikavāraṃ vā na jānāti , divase divase rakkhitaṭṭhāneyeva rakkhati .

Athassa gogaṇo haritatiṇaṃ na labhati , sukkhatiṇaṃ khādanto kalalamissakaṃ udakaṃ pivati , tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati … pe … paribāhiro hoti .

Anavasesadohī ca hotīti paṇḍitagopālakena yāva vacchakassa maṃsalohitaṃ saṇṭhāti , tāvaV2.159 ekaṃ dve thane ṭhapetvā sāvasesadohinā bhavitabbaṃ .

Ayaṃ vacchakassa kiñci anavasesetvā duhati , khīrapako vaccho khīrapipāsāya sukkhati , saṇṭhātuṃP2.261 asakkonto kampamānoM2.163 mātu purato patitvā kālaṅkaroti .

Mātā puttakaṃ disvā ,‘‘ mayhaṃ puttako attano mātukhīraṃ pātumpi na labhatī ’’ ti puttasokena na yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ , na pānīyaṃ pātuṃ sakkoti , thanesu khīraṃ chijjati .

Evamassa gogaṇopi parihāyati , pañcagorasatopi paribāhiro hoti .

Gunnaṃ pituṭṭhānaṃ karontīti gopitaro .

Gāvo pariṇayanti yathāruciṃ gahetvā gacchantīti gopariṇāyakā .

Na atirekapūjāyāti paṇḍito hi gopālako evarūpe usabhe atirekapūjāya pūjeti , paṇītaṃ gobhattaṃ deti , gandhapañcaṅgulikehi maṇḍeti , mālaṃ pilandheti , siṅge suvaṇṇarajatakosake ca dhāreti , rattiṃ dīpaṃ jāletvā celavitānassa heṭṭhā sayāpeti .

Ayaṃ pana tato ekasakkārampi na karoti , usabhā atirekapūjaṃ alabhamānā gogaṇaṃ na rakkhanti , parissayaṃ na vārenti .

Evamassa gogaṇo parihāyati , pañcagorasato paribāhiro hoti .

347. Idhāti imasmiṃ sāsane .

Na rūpaññū hotīti ,‘‘ cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpan ’’ ti evaṃ vuttarūpaṃ dvīhākārehi na jānāti gaṇanato vā samuṭṭhānato vā .

Gaṇanato na jānāti nāma ,‘‘ cakkhāyatanaṃ , sota-ghāna-jivhā-kāyāyatanaṃ , rūpa-sadda-gandha-rasa-phoṭṭhabbāyatanaṃ , itthindriyaṃ , purisindriyaṃ , jīvitindriyaṃ , kāyaviññatti , vacīviññatti , ākāsadhātu , āpodhātu , rūpassa lahutā , mudutā , kammaññatā , upacayo , santati , jaratā , rūpassa aniccatā , kabaḷīkāro āhāro ’’ ti evaṃ pāḷiyaṃ āgatā pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti na jānāti .

Seyyathāpi so gopālako gaṇanato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti , tathūpamo ayaṃ bhikkhu .

So gaṇanato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā rūpārūpaṃ pariggahetvā paccayaṃ sallakkhetvā lakkhaṇaṃ āropetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti .

So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati , evaṃ imasmiṃ sāsane sīlasamādhivipassanāmaggaphalanibbānehi na vaḍḍhati , yathāP2.262 ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti , evaṃ asekkhena sīlakkhandhena , asekkhena samādhi , paññā , vimutti , vimuttiñāṇadassanakkhandhenāti pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti .

SamuṭṭhānatoV2.160M2.164 na jānāti nāma ,‘‘ ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānaṃ , ettakaṃ dvisamuṭṭhānaṃ , ettakaṃ tisamuṭṭhānaṃ , ettakaṃ catusamuṭṭhānaṃ , ettakaṃ na kutocisamuṭṭhātī ’’ ti na jānāti .

Seyyathāpi so gopālako vaṇṇato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti , tathūpamo ayaṃ bhikkhu .

So samuṭṭhānato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā … pe … paribāhiro hoti .

Na lakkhaṇakusalo hotīti kammalakkhaṇo bālo , kammalakkhaṇo paṇḍitoti evaṃ vuttaṃ kusalākusalaṃ kammaṃ paṇḍitabālalakkhaṇanti na jānāti .

So evaṃ ajānanto bāle vajjetvā paṇḍite na sevati , bāle vajjetvā paṇḍite asevanto kappiyākappiyaṃ kusalākusalaṃ sāvajjānavajjaṃ garukalahukaṃ satekicchaatekicchaṃ kāraṇākāraṇaṃ na jānāti ;

taṃ ajānanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti .

So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati , evaṃ imasmiṃ sāsane yathāvuttehi sīlādīhi na vaḍḍhati , gopālako viya ca pañcahi gorasehi pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti .

Na āsāṭikaṃ hāretā hotīti uppannaṃ kāmavitakkanti evaṃ vutte kāmavitakkādike na vinodeti , so imaṃ akusalavitakkaṃ āsāṭikaṃ ahāretvā vitakkavasiko hutvā vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti , so yathā tassa gopālakassa … pe … paribāhiro hoti .

Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotītiādinā nayena sabbārammaṇesu nimittaṃ gaṇhanto yathā so gopālako vaṇaṃ na paṭicchādeti , evaṃ saṃvaraṃ na sampādeti .

So vivaṭadvāro vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti … pe … paribāhiro hoti .

Na dhūmaṃ kattā hotīti so gopālako dhūmaṃ viya dhammadesanādhūmaṃ na karoti , dhammakathaṃ vā sarabhaññaṃ vā upanisinnakathaṃ vā anumodanaṃ vā na karotiP2.263 .

Tato naṃ manussā bahussuto guṇavāti na jānanti , te guṇāguṇaṃ ajānantā catūhi paccayehi saṅgahaṃ na karontiV2.161 .

So paccayehiM2.165 kilamamāno buddhavacanaṃ sajjhāyaṃ kātuṃ vattapaṭipattiṃ pūretuṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti … pe … paribāhiro hoti .

Na titthaṃ jānātīti titthabhūte bahussutabhikkhū na upasaṅkamati , upasaṅkamanto ,‘‘ idaṃ , bhante , byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ , imassa bhāsitassa ko attho , imasmiṃ ṭhāne pāḷi kiṃ vadeti , imasmiṃ ṭhāne attho kiṃ dīpetī ’’ ti evaṃ na paripucchati na paripañhati , na jānāpetīti attho .

Tassa te evaṃ aparipucchato avivaṭañceva na vivaranti , bhājetvā na dassenti , anuttānīkatañca na uttānīkaronti , apākaṭaṃ na pākaṭaṃ karonti .

Anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesūti anekavidhāsu kaṅkhāsu ekaṃ kaṅkhampi na paṭivinodenti .

Kaṅkhā eva hi kaṅkhāṭhāniyā dhammā nāma .

Tattha ekaṃ kaṅkhampi na nīharantīti attho .

So evaṃ bahussutatitthaṃ anupasaṅkamitvā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti .

Yathā ca so gopālako titthaṃ na jānāti , evaṃ ayampi bhikkhu dhammatitthaṃ na jānāti , ajānanto avisaye pañhaṃ pucchati , abhidhammikaṃ upasaṅkamitvā kappiyākappiyaṃ pucchati , vinayadharaṃ upasaṅkamitvā rūpārūpaparicchedaṃ pucchati .

Te avisaye puṭṭhā kathetuṃ na sakkonti , so attanā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti … pe … paribāhiro hoti .

Na pītaṃ jānātīti yathā so gopālako pītāpītaṃ na jānāti , evaṃ dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ na jānāti na labhati , savanamayaṃ puññakiriyavatthuṃ nissāya ānisaṃsaṃ na vindati , dhammassavanaggaṃ gantvā sakkaccaṃ na suṇāti , nisinno niddāyati , kathaṃ katheti , aññavihitako hoti , so sakkaccaṃ dhammaṃ asuṇanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti … pe … paribāhiro hoti .

Na vīthiṃ jānātīti so gopālako maggāmaggaṃ viya ,–

‘‘ ayaṃ lokiyo ayaṃ lokuttaro ’’ ti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ na pajānāti .

Ajānanto lokiyamagge abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti … pe … paribāhiro hoti .

Na gocarakusalo hotīti so gopālako pañcāhikavāreP2.264 sattāhikavāre viya cattāro satipaṭṭhāneV2.162 ,‘‘ ime lokiyā ime lokuttarā ’’ ti yathābhūtaṃ na pajānāti .

Ajānanto sukhumaṭṭhānesu attanoM2.166 ñāṇaṃ carāpetvā lokiyasatipaṭṭhāne abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti … pe … paribāhiro hoti .

Anavasesadohī ca hotīti paṭiggahaṇe mattaṃ ajānanto anavasesaṃ duhati .

Niddesavāre panassa abhihaṭṭhuṃ pavārentīti abhiharitvā pavārenti .

Ettha dve abhihārā vācābhihāro ca paccayābhihāro ca .

Vācābhihāro nāma manussā bhikkhussa santikaṃ gantvā ,‘‘ vadeyyātha , bhante , yenattho ’’ ti pavārenti .

Paccayābhihāro nāma vatthādīni vā telaphāṇitādīni vā gahetvā bhikkhussa santikaṃ gantvā ,‘‘ gaṇhatha , bhante , yāvatakena attho ’’ ti vadanti .

Tatra bhikkhu mattaṃ na jānātīti bhikkhu tesu paccayesu pamāṇaṃ na jānāti ,–

‘‘ dāyakassa vaso veditabbo , deyyadhammassa vaso veditabbo , attano thāmo veditabbo ’’ ti rathavinīte vuttanayena pamāṇayuttaṃ aggahetvā yaṃ āharanti , taṃ sabbaṃ gaṇhātīti attho .

Manussā vippaṭisārino na puna abhiharitvā pavārenti .

So paccayehi kilamanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti … pe … paribāhiro hoti .

Te na atirekapūjāya pūjetā hotīti so gopālako mahāusabhe viya te there bhikkhū imāya āvi ceva raho ca mettāya kāyakammādikāya atirekapūjāya na pūjeti .

Tato therā ,–

‘‘ ime amhesu garucittīkāraṃ na karontī ’’ ti navake bhikkhū dvīhi saṅgahehi na saṅgaṇhanti , na āmisasaṅgahena cīvarena vā pattena vā pattapariyāpannena vā vasanaṭṭhānena vā .

Kilamante milāyantepi nappaṭijagganti .

Pāḷiṃ vā aṭṭhakathaṃ vā dhammakathābandhaṃ vā guyhaganthaṃ vā na sikkhāpenti .

Navakā therānaṃ santikā sabbaso ime dve saṅgahe alabhamānā imasmiṃ sāsane patiṭṭhātuṃ na sakkonti .

Yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati , evaṃ sīlādīni na vaḍḍhanti .

Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti , evaṃ pañcahi dhammakkhandhehi paribāhirā honti .

Sukkapakkho kaṇhapakkhe vuttavipallāsavasena yojetvā veditabboti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Mahāgopālakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā