5. Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā

353. EvaṃV2.166 me sutan ti cūḷasaccakasuttaṃ .

Tattha mahāvane kūṭāgārasālāyan ti mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ .

KapilavatthusāmantāP2.268 pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ .

Idaṃ tādisaṃ na hoti .

Saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ .

Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ antokatvā haṃsavaṭṭakacchannena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭi veditabbā .

SaccakoM2.170 nigaṇṭhaputtoti pubbe kira eko nigaṇṭho ca nigaṇṭhī ca pañca pañca vādasatāni uggahetvā , vādaṃ āropessāmāti jambudīpe vicarantā vesāliyaṃ samāgatā .

Licchavirājāno disvā ,–

‘‘ tvaṃ ko , tvaṃ kā ’’ ti pucchiṃsu .

Nigaṇṭho –

‘‘ ahaṃ vādaṃ āropessāmīti jambudīpe vicarāmī ’’ ti āha .

Nigaṇṭhīpi tathā āha .

Licchavino ,‘‘ idheva aññamaññaṃ vādaṃ āropethā ’’ ti āhaṃsu .

Nigaṇṭhī attanā uggahitāni pañcavādasatāni pucchi , nigaṇṭho kathesi .

Nigaṇṭhena pucchitepi nigaṇṭhī kathesiyeva .

Ekassapi na jayo , na parājayo , ubho samasamāva ahesuṃ .

Licchavino ,–

‘‘ tumhe ubhopi samasamā āhiṇḍitvā kiṃ karissatha , idheva vasathā ’’ ti gehaṃ datvā baliṃ paṭṭhapesuṃ .

Tesaṃ saṃvāsamanvāya catasso dhītaro jātā ,– ekā saccā nāma , ekā lolā nāma , ekā paṭācārā nāma , ekā ācāravatī nāma .

Tāpi paṇḍitāva ahesuṃ , mātāpitūhi uggahitāni pañca pañca vādasatāni uggahesuṃ .

Tā vayapattā mātāpitaro avocuṃ –

‘‘ amhākaṃ ammā kule dārikā nāma hiraññasuvaṇṇādīni datvā kulagharaṃ pesitapubbā nāma natthi .

Yo pana agāriko tāsaṃ vādaṃ maddituṃ sakkoti , tassa pādaparicārikā honti .

Yo pabbajito tāsaṃ maddituṃ sakkoti , tassa santike pabbajanti .

Tumhe kiṃ karissathā ’’ ti ?

Mayampi evameva karissāmāti .

Catassopi paribbājikavesaṃ gahetvā ,‘‘ ayaṃ jambudīpo nāma jambuyā paññāyatī ’’ ti jambusākhaṃ gahetvā cārikaṃ pakkamiṃsu .

Yaṃ gāmaṃ pāpuṇanti , tassa dvāre paṃsupuñjeV2.167 vā vālikapuñje vā jambudhajaṃ ṭhapetvā ,–

‘‘ yo vādaṃ āropetuṃ sakkoti , so imaṃ maddatū ’’ ti vatvā gāmaṃ pavisanti .

Evaṃ gāmena gāmaṃ vicarantiyo sāvatthiṃ pāpuṇitvā tatheva gāmadvāre jambudhajaṃP2.269 ṭhapetvā sampattamanussānaṃ ārocetvā antonagaraṃ paviṭṭhā .

Tena samayena bhagavā sāvatthiṃ nissāya jetavane viharati .

Athāyasmā sāriputto gilāne pucchanto ajaggitaṭṭhānaṃ jagganto attano kiccamahantatāya aññehi bhikkhūhi divātaraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisanto gāmadvāre jambudhajaṃ disvā ,–

‘‘ kimidan ’’ ti dārake pucchi .

Te tamatthaṃ ārocesuṃ .

Tena hi maddathāti .

Na sakkoma , bhante , bhāyāmāti .

‘‘ KumārāM2.171 mā bhāyatha ,‘ kena amhākaṃ jambudhajo maddāpito ’ ti vutte , buddhasāvakena sāriputtattherena maddāpito , vādaṃ āropetukāmā jetavane therassa santikaṃ gacchathāti vadeyyāthā ’’ ti āha .

Te therassa vacanaṃ sutvā jambudhajaṃ madditvā chaḍḍesuṃ .

Thero piṇḍāya caritvā vihāraṃ gato .

Paribbājikāpi gāmato nikkhamitvā ,‘‘ amhākaṃ dhajo kena maddāpito ’’ ti pucchiṃsu .

Dārakā tamatthaṃ ārocesuṃ .

Paribbājikā puna gāmaṃ pavisitvā ekekaṃ vīthiṃ gahetvā ,–

‘‘ buddhasāvako kira sāriputto nāma amhehi saddhiṃ vādaṃ karissati , sotukāmā nikkhamathā ’’ ti ārocesuṃ .

Mahājano nikkhami , tena saddhiṃ paribbājikā jetavanaṃ agamiṃsu .

Thero –

‘‘ amhākaṃ vasanaṭṭhāne mātugāmassa āgamanaṃ nāma aphāsukan ’’ ti vihāramajjhe nisīdi .

Paribbājikāyo gantvā theraṃ pucchiṃsu –

‘‘ tumhehi amhākaṃ dhajo maddāpito ’’ ti ?

Āma , mayā maddāpitoti .

Mayaṃ tumhehi saddhiṃ vādaṃ karissāmāti .

Sādhu karotha , kassa pucchā kassa vissajjanaṃ hotūti ?

Pucchā nāma amhākaṃ pattā , tumhe pana mātugāmā nāma paṭhamaṃ pucchathāti āha .

Tā catassopi catūsu disāsu ṭhatvā mātāpitūnaṃ santike uggahitaṃ vādasahassaṃ pucchiṃsu .

Thero khaggena kumudanāḷaṃ chindanto viya pucchitaṃ pucchitaṃ nijjaṭaṃ niggaṇṭhiṃ katvā kathesi , kathetvā puna pucchathāti āha .

Ettakameva , bhante , mayaṃ jānāmāti .

Thero āha –

‘‘ tumhehi vādasahassaṃ pucchitaṃ mayā kathitaṃ , ahaṃ pana ekaṃ yeva pañhaṃ pucchissāmi , taṃ tumhe kathethā ’’ ti .

Tā therassa visayaṃ disvā ,‘‘ pucchatha , bhante , byākarissāmā ’’ ti vattuṃ nāsakkhiṃsu .

‘‘ Vada , bhante , jānamānāP2.270 byākarissāmā ’’ ti puna āhaṃsu .

TheroV2.168 ayaṃ pana kulaputte pabbājetvā paṭhamaṃ sikkhāpetabbapañhoti vatvā ,–

‘‘ ekaṃ nāma kin ’’ ti pucchi .

Tā neva antaṃ , na koṭiṃ addasaṃsu .

Thero kathethāti āha .

Na passāma , bhanteti .

Tumhehi vādasahassaṃ pucchitaṃ mayā kathitaṃ , mayhaṃ tumhe ekaṃ pañhampi kathetuṃ na sakkotha , evaṃ sante kassa jayo kassa parājayoti ?

Tumhākaṃ , bhante , jayo , amhākaṃ parājayoti .

Idāni kiṃ karissathāti ?

Tā mātāpitūhi vuttavacanaṃ ārocetvā ,‘‘ tumhākaṃ santike pabbajissāmā ’’ ti āhaṃsu .

Tumhe mātugāmā nāma amhākaṃ santike pabbajituṃ na vaṭṭati , amhākaṃ pana sāsanaṃ gahetvāM2.172 bhikkhuniupassayaṃ gantvā pabbajathāti .

Tā sādhūti therassa sāsanaṃ gahetvā bhikkhunisaṅghassa santikaṃ gantvā pabbajiṃsu .

Pabbajitā ca pana appamattā ātāpiniyo hutvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇiṃsu .

Ayaṃ saccako tāsaṃ catunnampi kaniṭṭhabhātiko .

Tāhi catūhipi uttaritarapañño , mātāpitūnampi santikā vādasahassaṃ , tato bahutarañca bāhirasamayaṃ uggahetvā katthaci agantvā rājadārake sippaṃ sikkhāpento tattheva vesāliyaṃ vasati , paññāya atipūritattā kucchi me bhijjeyyāti bhīto ayapaṭṭena kucchiṃ parikkhipitvā carati , imaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ saccako nigaṇṭhaputto ’’ ti .

Bhassappavādakoti bhassaṃ vuccati kathāmaggo , taṃ pavadati kathetīti bhassappavādako .

Paṇḍitavādoti ahaṃ paṇḍitoti evaṃ vādo .

Sādhusammato bahujanassāti yaṃ yaṃ nakkhattacārena ādisati , taṃ taṃ yebhuyyena tatheva hoti , tasmā ayaṃ sādhuladdhiko bhaddakoti evaṃ sammato mahājanassa .

Vādena vādaṃ samāraddhoti kathāmaggena dosaṃ āropito .

Āyasmā assajīti sāriputtattherassa ācariyo assajitthero .

Jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamānoti tato tato licchavirājagehato taṃ taṃ gehaṃ gamanatthāya anucaṅkamamāno .

Yenāyasmā assaji tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami ?

Samayajānanatthaṃ .

Evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ ahaṃ ‘ samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī ’ ti āhiṇḍāmi ,‘ samayaṃ panassa na jānāmī ’ ti na āropesiṃ .

Parassa hi samayaṃP2.271 ñatvā āropito vādo svāropito nāma hoti .

Ayaṃ pana samaṇassa gotamassa sāvako paññāyati assajittheroV2.169 ;

so attano satthu samaye kovido , etāhaṃ pucchitvā kathaṃ patiṭṭhāpetvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī ’’ ti .

Tasmā upasaṅkami .

Vinetīti kathaṃ vineti , kathaṃ sikkhāpetīti pucchati .

Thero pana yasmā dukkhanti vutte upārambhassa okāso hoti , maggaphalānipi pariyāyena dukkhanti āgatāni , ayañca dukkhanti vutte theraṃ puccheyya –

‘‘ bho assaji , kimatthaṃ tumhe pabbajitā ’’ ti .

Tato ‘‘ maggaphalatthāyā ’’ ti vutte ,–

‘‘ nayidaṃ , bho assaji , tumhākaṃ sāsanaṃ nāma , mahāāghātanaṃ nāmetaṃ , nirayussado nāmesa , natthi tumhākaṃ sukhāsā , uṭṭhāyuṭṭhāya dukkhameva jirāpentā āhiṇḍathā ’’ ti dosaṃ āropeyya , tasmāM2.173 paravādissa pariyāyakathaṃ kātuṃ na vaṭṭati .

Yathā esa appatiṭṭho hoti , evamassa nippariyāyakathaṃ kathessāmīti cintetvā ,‘‘ rūpaṃ , bhikkhave , aniccan ’’ ti imaṃ aniccānattavaseneva kathaṃ katheti .

Dussutan ti sotuṃ ayuttaṃ .

354. Santhāgāreti rājakulānaṃ atthānusāsanasanthāgārasālāyaṃ .

Yena te licchavī tenupasaṅkamīti evaṃ kirassa ahosi –

‘‘ ahaṃ pubbe samayaṃ ajānanabhāvena samaṇassa gotamassa vādaṃ na āropesiṃ , idāni panassa mahāsāvakena kathitaṃ samayaṃ jānāmi , ime ca mama antevāsikā pañcasatā licchavī sannipatitā .

Etehi saddhiṃ gantvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī ’’ ti tasmā upasaṅkami .

Ñātaññatarenāti ñātesu abhiññātesu pañcavaggiyattheresu aññatarena .

Patiṭṭhitan ti yathā tena patiṭṭhitaṃ .

Sace evaṃ patiṭṭhissati , atha pana aññadeva vakkhati , tatra mayā kiṃ sakkā kātunti idāneva piṭṭhiṃ parivattento āha .

Ākaḍḍheyyāti attano abhimukhaṃ kaḍḍheyya .

Parikaḍḍheyyāti purato paṭipaṇāmeyya .

Samparikaḍḍheyyāti kālena ākaḍḍheyya , kālena parikaḍḍheyya .

Soṇḍikākilañjan ti surāghare piṭṭhakilañjaṃ .

Soṇḍikādhuttoti surādhutto .

Vālaṃ kaṇṇe gahetvāti surāparissāvanatthavikaṃ dhovitukāmoP2.272 kasaṭanidhunanatthaṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā .

Odhuneyyāti adhomukhaṃ katvā dhuneyya .

Niddhuneyyāti uddhaṃmukhaṃ katvā dhuneyya .

Nipphoṭeyyāti punappunaṃ papphoṭeyya .

Sāṇadhovikaṃ nāmāti ettha manussā sāṇasāṭakakaraṇatthaṃ sāṇavāke gahetvā muṭṭhiṃ muṭṭhiṃ bandhitvā udake pakkhipanti .

Te tatiyadivase suṭṭhu kilinnā honti .

Atha manussā ambilayāgusurādīni ādāya tattha gantvā sāṇamuṭṭhiṃ gahetvā , dakkhiṇato vāmato sammukhā cāti tīsu phalakesu sakiṃ dakkhiṇaphalake , sakiṃ vāmaphalake , sakiṃ sammukhaphalake paharantā ambilayāgusurādīni bhuñjantā pivantā khādantāV2.170 dhovanti .

Mahantā kīḷā hoti .

Rañño nāgo taṃ kīḷaṃ disvā gambhīraṃ udakaṃ anupavisitvā soṇḍāya udakaṃ gahetvā sakiṃ kumbhe sakiṃ piṭṭhiyaṃ sakiṃ ubhosu passesu sakiṃ antarasatthiyaṃ pakkhipanto kīḷittha .

Tadupādāya taṃ kīḷitajātaṃ sāṇadhovikaṃ nāma vuccatiM2.174 , taṃ sandhāya vuttaṃ –

‘‘ sāṇadhovikaṃ nāma kīḷitajātaṃ kīḷatī ’’ ti .

Kiṃ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto , yo bhagavato vādaṃ āropessatīti yo saccako nigaṇṭhaputto bhagavato vādaṃ āropessati , so kiṃ bhavamāno kiṃ yakkho bhavamāno udāhu indo , udāhu brahmā bhavamāno bhagavato vādaṃ āropessati ?

Na hi sakkā pakatimanussena bhagavato vādaṃ āropetunti ayamettha adhippāyo .

355. Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye saccako ārāmaṃ pāvisi , tasmiṃ .

Kismiṃ pana samaye pāvisīti ?

Mahāmajjhanhikasamaye .

Kasmā pana tasmiṃ samaye caṅkamantīti ?

Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ .

Divāpadhānikā vā te .

Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhatvā sarīraṃ utuṃ gaṇhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti .

Yena te bhikkhūti so kira kuhiṃ samaṇo gotamoti pariveṇato pariveṇaṃ gantvā pucchitvā pavisissāmīti vilokento araññe hatthī viya caṅkame caṅkamamāne paṃsukūlikabhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi .

Taṃ sandhāya ,‘‘ yena te bhikkhū ’’ tiādi vuttaṃ .

KahaṃP2.273 nu kho , bhoti katarasmiṃ āvāse vā maṇḍape vāti attho .

Esa , aggivessana , bhagavāti tadā kira bhagavā paccūsakāle mahākaruṇā samāpattiṃ samāpajjitvā dasasahassacakkavāḷe sabbaññutaññāṇajālaṃ pattharitvā bodhaneyyasattaṃ olokento addasa –

‘‘ sve saccako nigaṇṭhaputto mahatiṃ licchaviparisaṃ gahetvā mama vādaṃ āropetukāmo āgamissatī ’’ ti .

Tasmā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivāro vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto mahāparisāya nisīdituṃ sukhaṭṭhāne nisīdissāmīti gandhakuṭiṃ apavisitvā mahāvane aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi .

Te bhikkhū bhagavato vattaṃ dassetvā āgatā , saccakena puṭṭhā dūre nisinnaṃ bhagavantaṃ dassentā ,‘‘ esa aggivessana bhagavā ’’ ti āhaṃsu .

Mahatiyā licchaviparisāya saddhin ti heṭṭhā pañcamattehi licchavisatehi parivutoti vuttaṃ .

TeV2.171 etassa antevāsikāyeva , antovesāliyaṃ pana saccako pañcamattāni licchavirājasatāni gahetvā ,‘‘ vādatthiko bhagavantaṃ upasaṅkamanto ’’ ti sutvā dvinnaṃ paṇḍitānaṃ kathāsallāpaṃ sossāmātiM2.175 yebhuyyena manussā nikkhantā , evaṃ sā parisā mahatī aparicchinnagaṇanā ahosi .

Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .

Añjaliṃ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā , te evaṃ cintesuṃ –

‘‘ sace no micchādiṭṭhikā codessanti ,‘ kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā ’ ti , tesaṃ ,‘ kiṃ añjalimattakaraṇenapi vanditaṃ hotī ’ ti vakkhāma .

Sace no sammādiṭṭhikā codessanti ,‘ kasmā bhagavantaṃ na vanditthā ’ ti ,‘ kiṃ sīsena bhūmiṃ paharanteneva vanditaṃ hoti , nanu añjalikammampi vandanā evā ’ ti vakkhāmā ’’ ti .

Nāma gottan ti , bho gotama , ahaṃ asukassa putto datto nāma mitto nāma idha āgatoti vadantā nāmaṃ sāventi nāma .

Bho gotama , ahaṃ vāsiṭṭho nāma kaccāno nāma idha āgatoti vadantā gottaṃ sāventi nāma .

Ete kira daliddā jiṇṇakulaputtā parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmāti evaṃ akaṃsu .

Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu , te kerāṭikā ceva andhabālā ca .

Tattha kerāṭikā ,‘‘ ekaṃ dve kathāsallāpe karonto vissāsiko hoti , atha vissāse satiP2.274 ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yuttan ’’ ti tato attānaṃ mocentā tuṇhī nisīdanti .

Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti .

356. Kiñcideva desan ti kañci okāsaṃ kiñci kāraṇaṃ , athassa bhagavā pañhapucchane ussāhaṃ janento āha – puccha , aggivessana , yadākaṅkhasīti .

Tassattho –

‘‘ puccha yadi ākaṅkhasi , na me pañhavissajjane bhāro atthi ’’.

Atha vā ‘‘ puccha yaṃ ākaṅkhasi , sabbaṃ te vissajjessāmī ’’ ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvamahāsāvakehi .

Te hi yadākaṅkhasīti na vadanti , sutvā vedissāmāti vadanti .

Buddhā pana ‘‘ pucchāvuso , yadākaṅkhasī ’’ ti ( saṃ . ni .1.237) vā ,‘‘ puccha , mahārāja , yadākaṅkhasī ’’ ti ( dī . ni .1.162) vā ,

‘‘ Puccha vāsava maṃ pañhaṃ , yaṃ kiñci manasicchasi ;

Tassa tasseva pañhassa , ahaṃ antaṃ karomi te ’’ iti .( dī . ni .2.356) vā ,

‘‘ TenaV2.172 hi tvaṃ , bhikkhu , sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasī ’’ ti ( ma . ni .3.85) vā ,

‘‘ BāvarissaM2.176 ca tuyhaṃ vā , sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ ;

Katāvakāsā pucchavho , yaṃ kiñci manasicchathā ’’ ti .( su . ni .1036) vā ,

‘‘ Puccha maṃ sabhiya pañhaṃ , yaṃ kiñci manasicchasi ;

Tassa tasseva pañhassa , ahaṃ antaṃ karomi te ’’ iti .( su . ni .517) vā –

Tesaṃ tesaṃ yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti .

Anacchariyañcetaṃ , yaṃ bhagavā buddhabhūmiṃ patvā etaṃ pavāraṇaṃ pavāreyya .

Yo bodhisattabhūmiyaṃ padesañāṇepi ṭhito

‘‘ Koṇḍañña pañhāni viyākarohi ,

Yācanti taṃ isayo sādhurūpā ;

Koṇḍañña eso manujesu dhammo ,

Yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro ’’ ti .( jā .2.17.60)–

EvaṃP2.275 sakkādīnaṃ atthāya isīhi yācito

‘‘ Katāvakāsā pucchantu bhonto ,

Yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ ;

Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ ,

Ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā ’’ ti .( jā .2.17.61);

EvaṃV2.173 sarabhaṅgakāle , sambhavajātake ca sakalajambudīpaṃ tikkhattuṃ vicaritvā pañhānaṃ antakaraṃ adisvā suciratena brāhmaṇena pañhaṃ puṭṭho okāse kārite , jātiyā sattavasso rathikāyaṃ paṃsuṃ kīḷanto pallaṅkaṃ ābhujitvā antaravīthiyaṃ nisinnova –

‘‘ Taggha te ahamakkhissaṃ , yathāpi kusalo tathā ;

Rājā ca kho taṃ jānāti , yadi kāhati vā na vā ’’ ti .( jā .1.16.172)–

Sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi .

Evaṃ bhagavatā sabbaññupavāraṇāya pavāritāya attamano pañhaṃ pucchanto ,‘‘ kathaṃ pana , bho gotamā ’’ tiādimāha .

AthassaM2.177 bhagavā ,‘‘ passatha , bho , aññaṃ sāvakena kathitaṃ , aññaṃ satthā katheti , nanu mayā paṭikacceva vuttaṃ ,‘ sace tathā patiṭṭhissati , yathāssa sāvakena patiṭṭhitaṃ , evāhaṃ vādaṃ āropessāmī ’ ti .

Ayaṃ pana aññameva katheti , tattha kiṃ mayā sakkā kātun ’’ ti evaṃ nigaṇṭhassa vacanokāso mā hotūti heṭṭhā assajittherena kathitaniyāmeneva kathento , evaṃ kho ahaṃ , aggivessanātiādimāha .

Upamā maṃ , bho gotama , paṭibhātīti , bho gotama , mayhaṃ ekā upamā upaṭṭhāti , āharāmi taṃ upamanti vadati .

Paṭibhātu taṃ , aggivessanāti upaṭṭhātu te , aggivessana , āhara taṃ upamaṃ visatthoti bhagavā avoca .

Balakaraṇīyāti bāhubalena kattabbā kasivāṇijjādikā kammantā .

Rūpattāyaṃ purisapuggaloti rūpaṃ attā assāti rūpattā , rūpaṃ attāti gahetvā ṭhitapuggalaṃ dīpeti .

Rūpe patiṭṭhāyāti tasmiṃ attāti gahitarūpe patiṭṭhahitvā .

Puññaṃ vā apuññaṃ vā pasavatīti kusalaṃ vā akusalaṃ vā paṭilabhati .

Vedanattādīsupi eseva nayo .

Iminā kiṃ dīpeti ?

Ime pañcakkhandhā imesaṃ sattānaṃ pathavī viya patiṭṭhā , te imesu pañcasu khandhesu patiṭṭhāya kusalākusalakammaṃ nāma āyūhanti .

Tumhe evarūpaṃ vijjamānameva attānaṃ paṭisedhento pañcakkhandhāP2.276 anattāti dīpethāti ativiya sakāraṇaṃ katvā upamaṃ āhari .

Iminā ca nigaṇṭhena āhaṭaopammaṃ niyatamevaV2.174 , sabbaññubuddhato añño tassa kathaṃ chinditvā vāde dosaṃ dātuṃ samattho nāma natthi .

Duvidhā hi puggalā buddhaveneyyā ca sāvakaveneyyā ca .

Sāvakaveneyye sāvakāpi vinenti buddhāpi .

Buddhaveneyye pana sāvakā vinetuṃ na sakkonti , buddhāva vinenti .

Ayampi nigaṇṭho buddhaveneyyo , tasmā etassa vādaṃ chinditvā añño dosaṃ dātuṃ samattho nāma natthi .

Tenassa bhagavā sayameva vāde dosadassanatthaṃ nanu tvaṃ , aggivessanātiādimāha .

Atha nigaṇṭho cintesi –

‘‘ ativiya samaṇo gotamo mama vādaṃ patiṭṭhapeti , sace upari koci doso bhavissati , mamaṃ ekakaṃyeva niggaṇhissati .

Handāhaṃ imaṃ vādaṃ mahājanassāpi matthake pakkhipāmī ’’ ti , tasmā evamāha – ahampi , bho gotama , evaṃ vadāmi rūpaṃ me attā … pe … viññāṇaṃ me attāti , ayañca mahatī janatāti .

Bhagavā pana nigaṇṭhato sataguṇenapiM2.178 sahassaguṇenapi satasahassaguṇenapi vādīvarataro , tasmā cintesi –

‘‘ ayaṃ nigaṇṭho attānaṃ mocetvā mahājanassa matthake vādaṃ pakkhipati , nāssa attānaṃ mocetuṃ dassāmi , mahājanato nivattetvā ekakaṃyeva naṃ niggaṇhissāmī ’’ ti .

Atha naṃ kiñhi te , aggivessanātiādimāha .

Tassattho – nāyaṃ janatā mama vādaṃ āropetuṃ āgatā , tvaṃyeva sakalaṃ vesāliṃ saṃvaṭṭitvā mama vādaṃ āropetuṃ āgato , tasmā tvaṃ sakameva vādaṃ niveṭhehi , mā mahājanassa matthake pakkhipasīti .

So paṭijānanto ahañhi , bho gotamātiādimāha .

357. Iti bhagavā nigaṇṭhassa vādaṃ patiṭṭhapetvā , tena hi , aggivessanāti pucchaṃ ārabhi .

Tattha tena hīti kāraṇatthe nipāto .

Yasmā tvaṃ pañcakkhandhe attato paṭijānāsi , tasmāti attho .

Sakasmiṃ vijiteti attano raṭṭhe .

Ghātetāyaṃ vā ghātetun ti ghātārahaṃ ghātetabbayuttakaṃ ghātetuṃP2.277 .

Jāpetāyaṃ vā jāpetun ti dhanajānirahaṃ jāpetabbayuttaṃ jāpetuṃ jiṇṇadhanaṃ kātuṃ .

Pabbājetāyaṃ vā pabbājetun ti sakaraṭṭhato pabbājanārahaṃ pabbājetuṃ , nīharituṃ .

Vattituñca arahatīti vattati ceva vattituñca arahati .

Vattituṃ yuttoti dīpeti .

Iti nigaṇṭho attano vādabhedanatthaṃ āhaṭakāraṇameva attano māraṇatthāya āvudhaṃ tikhiṇaṃ karonto viya visesetvā dīpeti , yathā taṃ bālo .

Evaṃ me rūpaṃ hotūti mama rūpaṃ evaṃvidhaṃ hotu , pāsādikaṃ abhirūpaṃ alaṅkatappaṭiyattaṃ suvaṇṇatoraṇaṃ viya susajjitacittapaṭo viya ca manāpadassananti .

Evaṃ me rūpaṃV2.175 mā ahosīti mama rūpaṃ evaṃvidhaṃ mā hotu , dubbaṇṇaṃ dussaṇṭhitaṃ valitapalitaṃ tilakasamākiṇṇanti .

Tuṇhī ahosīti nigaṇṭho imasmiṃ ṭhāne viraddhabhāvaṃ ñatvā ,‘‘ samaṇo gotamo mama vādaṃ bhindanatthāya kāraṇaṃ āhari , ahaṃ bālatāya tameva visesetvā dīpesiṃ , idāni naṭṭhomhi , sace vattatīti vakkhāmi , ime rājāno uṭṭhahitvā ,‘ aggivessana , tvaṃ mama rūpe vaso vattatīti vadasi , yadi te rūpe vaso vattati , kasmā tvaṃ yathā ime licchavirājānoM2.179 tāvatiṃsadevasadisehi attabhāvehi virocanti abhirūpā pāsādikā , evaṃ na virocasī ’ ti .

Sace na vattatīti vakkhāmi , samaṇo gotamo uṭṭhahitvā ,‘ aggivessana , tvaṃ pubbe vattati me rūpasmiṃ vasoti vatvā idāni paṭikkhipasī ’ ti vādaṃ āropessati .

Iti vattatīti vuttepi eko doso , na vattatīti vuttepi eko doso ’’ ti tuṇhī ahosi .

Dutiyampi bhagavā pucchi , dutiyampi tuṇhī ahosi .

Yasmā pana yāvatatiyaṃ bhagavatā pucchite abyākarontassa sattadhā muddhā phalati , buddhā ca nāma sattānaṃyeva atthāya kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramīnaṃ pūritattā sattesu balavaanuddayā honti .

Tasmā yāvatatiyaṃ apucchitvā atha kho bhagavā saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ etadavoca – etaṃ ‘‘ byākarohī dānī ’’ tiādivacanaṃ avoca .

Tattha sahadhammikan ti sahetukaṃ sakāraṇaṃ .

Vajiraṃ pāṇimhi assāti vajirapāṇi .

Yakkhoti na yo vā so vā yakkho , sakko devarājāti veditabbo .

Ādittan tiP2.278 aggivaṇṇaṃ .

Sampajjalitan ti suṭṭhu pajjalitaṃ .

Sajotibhūtan ti samantato jotibhūtaṃ , ekaggijālabhūtanti attho .

Ṭhito hotīti mahantaṃ sīsaṃ , kandalamakulasadisā dāṭhā , bhayānakāni akkhināsādīnīti evaṃ virūparūpaṃ māpetvā ṭhito .

Kasmā panesa āgatoti ?

Diṭṭhivissajjāpanatthaṃ .

Apica ,‘‘ ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ , pare ca me na ājāneyyun ’’ ti evaṃ dhammadesanāya appossukkabhāvaṃ āpanne bhagavati sakko mahābrahmunā saddhiṃ āgantvā ,‘‘ bhagavā dhammaṃ desetha , tumhākaṃ āṇāya avattamāne mayaṃ vattāpessāma , tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu , amhākaṃ āṇācakkan ’’ ti paṭiññamakāsi .

Tasmā ‘‘ ajja saccakaṃ tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmī ’’ ti āgato .

BhagavāV2.176 ceva passati , saccako ca nigaṇṭhaputtoti yadi hi taṃ aññepi passeyyuṃ .

Taṃ kāraṇaṃ agaru assa ,‘‘ samaṇo gotamo saccakaṃ attano vāde anotarantaṃ ñatvā yakkhaṃ āvāhetvā dassesi , tato saccako bhayena kathesī ’’ ti vadeyyuṃ .

Tasmā bhagavā ceva passati saccako ca .

Tassa taṃ disvāva sakalasarīrato sedā mucciṃsu , antokucchi viparivattamānā mahāravaṃ ravi .

So ‘‘ aññepi nu kho passantī ’’ ti olokentoM2.180 kassaci lomahaṃsamattampi na addasa .

Tato –

‘‘ idaṃ bhayaṃ mameva uppannaṃ .

Sacāhaṃ yakkhoti vakkhāmi ,‘ kiṃ tuyhameva akkhīni atthi , tvameva yakkhaṃ passasi , paṭhamaṃ yakkhaṃ adisvā samaṇena gotamena vādasaṅghāṭe khittova yakkhaṃ passasī ’ ti vadeyyun ’’ ti cintetvā –

‘‘ na dāni me idha aññaṃ paṭisaraṇaṃ atthi , aññatra samaṇā gotamā ’’ ti maññamāno , atha kho saccako nigaṇṭhaputto … pe … bhagavantaṃ etadavoca .

Tāṇaṃ gavesīti tāṇanti gavesamāno .

Leṇaṃ gavesīti leṇanti gavesamāno .

Saraṇaṃ gavesīti saraṇanti gavesamāno .

Ettha ca tāyati rakkhatīti tāṇaṃ .

Nilīyanti etthāti leṇaṃ .

Saratīti saraṇaṃ , bhayaṃ hiṃsati viddhaṃsetīti attho .

358. Manasi karitvāti manamhi katvā paccavekkhitvā upadhāretvā .

Evaṃ me vedanā hotūti kusalāva hotu , sukhāva hotu .

Evaṃ me saññā hotūti kusalāva hotu , sukhāva hotu , somanassasampayuttāva hotūti .

Saṅkhāraviññāṇesupi eseva nayo .

Mā ahosīti ettha pana vuttavipariyāyena atthoP2.279 veditabbo .

Kallaṃ nūti yuttaṃ nu .

Samanupassitun ti ‘‘ etaṃ mama esohamasmi eso me attā ’’ ti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena passituṃ .

No hidaṃ , bho gotamāti na yuttametaṃ , bho gotama .

Iti bhagavā yathā nāma cheko ahituṇḍiko sappadaṭṭhavisaṃ teneva sappena puna ḍaṃsāpetvā ubbāheyya , evaṃ tassaṃyeva parisati saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ teneva mukhena pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattāti vadāpesi .

Dukkhaṃ allīnoti imaṃ pañcakkhandhadukkhaṃ taṇhādiṭṭhīhi allīno .

Upagato ajjhosito tipi taṇhādiṭṭhivaseneva veditabbo .

Dukkhaṃ etaṃ mamātiādīsu pañcakkhandhadukkhaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena samanupassatīti attho .

Parijāneyyāti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tīraṇapariññāya parito jāneyya .

Parikkhepetvāti khayaṃ vayaṃ anuppādaṃ upanetvā .

359. Navan tiV2.177 taruṇaṃ .

Akukkukajātan ti pupphaggahaṇakāle anto aṅguṭṭhappamāṇo eko ghanadaṇḍako nibbattati , tena virahitanti attho .

Rittoti suñño antosāravirahito .

Rittattāva tuccho .

Aparaddhoti parājito .

Bhāsitā kho pana teti idaṃ bhagavā tassa mukharabhāvaṃM2.181 pakāsetvā niggaṇhanto āha .

So kira pubbe pūraṇādayo cha satthāro upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati .

Te vissajjetuṃ na sakkonti .

Atha nesaṃ parisamajjhe mahantaṃ vippakāraṃ āropetvā uṭṭhāya jayaṃ pavedento gacchati .

So sammāsambuddhampi tatheva viheṭhessāmīti saññāya upasaṅkamitvā –

‘‘ Ambho ko nāma yaṃ rukkho , sinnapatto sakaṇṭako ;

Yattha ekappahārena , uttamaṅgaṃ vibhijjitan ’’ ti .

Ayaṃ khadiraṃ āhacca asārakarukkhaparicito mudutuṇḍasakuṇo viya sabbaññutaññāṇasāraṃ āhacca ñāṇatuṇḍabhedaṃ patto sabbaññutaññāṇassa thaddhabhāvaṃ aññāsi .

Tadassa parisamajjheP2.280 pakāsento bhāsitā kho pana tetiādimāha .

Natthi etarahīti upādinnakasarīre sedo nāma natthīti na vattabbaṃ , etarahi pana natthīti vadati .

Suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyaṃ vivarīti na sabbaṃ kāyaṃ vivari .

Buddhā nāma gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā paṭicchannasarīrā parisati dhammaṃ desenti .

Atha bhagavā galavāṭakasammukhaṭṭhāne cīvaraṃ gahetvā caturaṅgulamattaṃ otāresi .

Otāritamatte pana tasmiṃ suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo puñjapuñjā hutvā suvaṇṇaghaṭato rattasuvaṇṇarasadhārā viya , rattavaṇṇavalāhakato vijjulatā viya ca nikkhamitvā suvaṇṇamurajasadisaṃ mahākhandhaṃ uttamasiraṃ padakkhiṇaṃ kurumānā ākāse pakkhandiṃsu .

Kasmā pana bhagavā evamakāsīti ?

Mahājanassa kaṅkhāvinodanatthaṃ .

Mahājano hi samaṇo gotamo mayhaṃ sedo natthīti vadati , saccakassa tāva nigaṇṭhaputtassa yantāruḷhassa viya sedā paggharanti .

Samaṇo pana gotamo ghanadupaṭṭacīvaraṃ pārupitvā nisinno , anto sedassa atthitā vā natthitā vā kathaṃ sakkā ñātunti kaṅkhaṃ kareyya , tassa kaṅkhāvinodanatthaṃ evamakāsi .

Maṅkubhūtoti nittejabhūto .

Pattakkhandhoti patitakkhandho .

Appaṭibhānoti uttari appassanto .

Nisīdīti pādaṅguṭṭhakena bhūmiṃ kasamāno nisīdi .

360. DummukhotiV2.178 na virūpamukho , abhirūpo hi so pāsādiko .

Nāmaṃ panassa etaṃ .

Abhabbo taṃ pokkharaṇiṃ puna otaritun ti sabbesaṃ aḷānaṃM2.182 bhaggattā pacchinnagamano otarituṃ abhabbo , tattheva kākakulalādīnaṃ bhattaṃ hotīti dasseti .

Visūkāyikānīti diṭṭhivisūkāni .

Visevitānīti diṭṭhisañcaritāni .

Vipphanditānīti diṭṭhivipphanditāni .

Yadidaṃ vādādhippāyoti ettha yadidan ti nipātamattaṃ ;

vādādhippāyo hutvā vādaṃ āropessāmīti ajjhāsayena upasaṅkamituṃ abhabbo ;

dhammassavanāya pana upasaṅkameyyāti dasseti .

Dummukhaṃ licchaviputtaṃ etadavocāti kasmā avocaP2.281 ?

Dummukhassa kirassa upamāharaṇakāle sesa licchavikumārāpi cintesuṃ –

‘‘ iminā nigaṇṭhena amhākaṃ sippuggahaṇaṭṭhāne ciraṃ avamāno kato , ayaṃ dāni amittassa piṭṭhiṃ passituṃ kālo .

Mayampi ekekaṃ upamaṃ āharitvā pāṇippahārena patitaṃ muggarena pothento viya tathā naṃ karissāma , yathā na puna parisamajjhe sīsaṃ ukkhipituṃ sakkhissatī ’’ ti , te opammāni karitvā dummukhassa kathāpariyosānaṃ āgamayamānā nisīdiṃsu .

Saccako tesaṃ adhippāyaṃ ñatvā , ime sabbeva gīvaṃ ukkhipitvā oṭṭhehi calamānehi ṭhitā ;

sace paccekā upamā harituṃ labhissanti , puna mayā parisamajjhe sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkā bhavissati , handāhaṃ dummukhaṃ apasādetvā yathā aññassa okāso na hoti , evaṃ kathāvāraṃ pacchinditvā samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchissāmīti tasmā etadavoca .

Tattha āgamehīti tiṭṭha , mā puna bhaṇāhīti attho .

361. Tiṭṭhatesā , bho gotamāti , bho gotama , esā amhākañceva aññesañca puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ vācā tiṭṭhatu .

Vilāpaṃ vilapitaṃ maññeti etañhi vacanaṃ vilapitaṃ viya hoti , vippalapitamattaṃ hotīti attho .

Atha vā tiṭṭhatesāti ettha kathāti āharitvā vattabbā .

Vācāvilāpaṃ vilapitaṃ maññeti ettha panidaṃ vācānicchāraṇaṃ vilapitamattaṃ maññe hotīti attho .

Idāni pañhaṃ pucchanto kittāvatātiādimāha .

Tattha vesārajjapattoti ñāṇapatto .

Aparappaccayoti aparappattiyo .

Athassa bhagavā pañhaṃ vissajjento idha , aggivessanātiādimāha , taṃ uttānatthameva .

Yasmā panettha passatīti vuttattā sekkhabhūmi dassitā .

Tasmā uttari asekkhabhūmiṃ pucchanto dutiyaṃ pañhaṃ pucchi , tampissa bhagavā byākāsiV2.179 .

TatthaM2.183 dassanānuttariyenātiādīsu dassanānuttariyan ti lokiyalokuttarā paññā .

Paṭipadānuttariyan ti lokiyalokuttarā paṭipadā .

Vimuttānuttariyan ti lokiyalokuttarā vimutti .

Suddhalokuttarameva vā gahetvā dassanānuttariyan ti arahattamaggasammādiṭṭhi .

Paṭipadānuttariyan ti sesāni maggaṅgāni .

Vimuttānuttariyan ti aggaphalavimutti .

Khīṇāsavassa vā nibbānadassanaṃ dassanānuttariyaṃP2.282 nāma .

Maggaṅgāni paṭipadānuttariyaṃ .

Aggaphalaṃ vimuttānuttariyan ti veditabbaṃ .

Buddho so bhagavāti so bhagavā sayampi cattāri saccāni buddho .

Bodhāyāti paresampi catusaccabodhāya dhammaṃ deseti .

Dantotiādīsu dantoti nibbisevano .

Damathāyāti nibbisevanatthāya .

Santoti sabbakilesavūpasamena santo .

Samathāyāti kilesavūpasamāya .

Tiṇṇoti caturoghatiṇṇo .

Taraṇāyāti caturoghataraṇāya .

Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto .

Parinibbānāyāti kilesaparinibbānatthāya .

362. Dhaṃsīti guṇadhaṃsakā .

Pagabbāti vācāpāgabbiyena samannāgatā .

Āsādetabban ti ghaṭṭetabbaṃ .

Āsajjāti ghaṭṭetvā .

Natveva bhavantaṃ gotaman ti bhavantaṃ gotamaṃ āsajja kassaci attano vādaṃ anupahataṃ sakalaṃ ādāya pakkamituṃ thāmo natthīti dasseti .

Na hi bhagavā hatthiādayo viya kassaci jīvitantarāyaṃ karoti .

Ayaṃ pana nigaṇṭho imā tisso upamā na bhagavato ukkaṃsanatthaṃ āhari , attukkaṃsanatthameva āhari .

Yathā hi rājā kañci paccatthikaṃ ghātetvā evaṃ nāma sūro evaṃ thāmasampanno puriso bhavissatīti paccatthikaṃ thomentopi attānameva thometi .

Evameva sopi siyā hi , bho gotama , hatthiṃ pabhinnan tiādīhi bhagavantaṃ ukkaṃsentopi mayameva sūrā mayaṃ paṇḍitā mayaṃ bahussutāyeva evaṃ pabhinnahatthiṃ viya , jalitaaggikkhandhaṃ viya , phaṇakataāsīvisaṃ viya ca vādatthikā sammāsambuddhaṃ upasaṅkamimhāti attānaṃyeva ukkaṃseti .

Evaṃ attānaṃ ukkaṃsetvā bhagavantaṃ nimantayamāno adhivāsetu metiādimāha .

Tattha adhivāsetūti sampaṭicchatu .

Svātanāyāti yaṃ me tumhesu kāraṃ karoto sve bhavissati puññañca pītipāmojjañca , tadatthāya .

Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenāti bhagavāM2.184 kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṃ dhārento tuṇhībhāvena adhivāsesi .

Saccakassa anuggahakaraṇatthaṃ manasāva sampaṭicchīti vuttaṃ hoti .

363. Yamassa patirūpaṃ maññeyyāthāti te kira licchavī tassa pañcathālipākasatāni niccabhattaṃV2.180 āharantiP2.283 .

Tadeva sandhāya esa sve tumhe yaṃ assa samaṇassa gotamassa patirūpaṃ kappiyanti maññeyyātha , taṃ āhareyyātha ;

samaṇassa hi gotamassa tumhe paricārakā kappiyākappiyaṃ yuttāyuttaṃ jānāthāti vadati .

Bhattābhihāraṃ abhihariṃsūti abhiharitabbaṃ bhattaṃ abhihariṃsu .

Paṇītenāti uttamena .

Sahatthāti sahatthena .

Santappetvāti suṭṭhu tappetvā , paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ katvā .

Sampavāretvāti suṭṭhu pavāretvā , alaṃ alanti hatthasaññāya paṭikkhipāpetvā .

Bhuttāvin ti bhuttavantaṃ .

Onītapattapāṇin ti pattato onītapāṇiṃ , apanītahatthanti vuttaṃ hoti .

‘‘ Onittapattapāṇin ’’ tipi pāṭho , tassattho , onittaṃ nānābhūtaṃ pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇī .

Taṃ onittapattapāṇiṃ , hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho .

Ekamantaṃ nisīdīti bhagavantaṃ evaṃbhūtaṃ ñatvā ekasmiṃ okāse nisīdīti attho .

Puññañcāti yaṃ imasmiṃ dāne puññaṃ , āyatiṃ vipākakkhandhāti attho .

Puññamahīti vipākakkhandhānaṃyeva parivāro .

Taṃ dāyakānaṃ sukhāya hotūti taṃ imesaṃ licchavīnaṃ sukhatthāya hotu .

Idaṃ kira so ahaṃ pabbajito nāma , pabbajitena ca na yuttaṃ attano dānaṃ niyyātetunti tesaṃ niyyātento evamāha .

Atha bhagavā yasmā licchavīhi saccakassa dinnaṃ , na bhagavato .

Saccakena pana bhagavato dinnaṃ , tasmā tamatthaṃ dīpento yaṃ kho , aggivessanātiādimāha .

Iti bhagavā nigaṇṭhassa matena vināyeva attano dinnaṃ dakkhiṇaṃ nigaṇṭhassa niyyātesi , sā cassa anāgate vāsanā bhavissatīti .

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Select Version

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā