Saccavitthārakathā
529. Tadanantarāni pana saccānīti cattāri ariyasaccāni – dukkhaṃ ariyasaccaṃ , dukkhasamudayo
V2.121 ariyasaccaṃ , dukkhanirodho ariyasaccaṃ , dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccanti .Tattha –
Vibhāgato
M2.125 nibbacana , lakkhaṇādippabhedato ;Atthatthuddhārato ceva , anūnādhikato tathā .
Kamato jātiādīnaṃ , nicchayā ñāṇakiccato ;
Antogadhānaṃ pabhedā , upamāto catukkato .
Suññatekavidhādīhi , sabhāgavisabhāgato ;
Vinicchayo veditabbo , viññunā sāsanakkame .
Tattha vibhāgatoti dukkhādīnaṃ hi cattāro cattāro atthā vibhattā tathā avitathā anaññathā , ye dukkhādīni abhisamentehi abhisametabbā .
Yathāha –
‘‘ dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho , ime cattāro dukkhassa dukkhaṭṭhā tathā avitathā anaññathā .
Samudayassa āyūhanaṭṭho nidānaṭṭho saṃyogaṭṭho palibodhaṭṭho .
Nirodhassa nissaraṇaṭṭho vivekaṭṭho asaṅkhataṭṭho amataṭṭho .
Maggassa niyyānaṭṭho hetuṭṭho dassanaṭṭho adhipateyyaṭṭho .
Ime cattāro maggassa maggaṭṭhā tathā avitathā anaññathā ’’ ti ( paṭi . ma .2.8).
Tathā ‘‘ dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho ’’ ti ( paṭi . ma .2.11) evamādi .
Iti evaṃ vibhattānaṃ catunnaṃ catunnaṃ atthānaṃ vasena dukkhādīni veditabbānīti .
Ayaṃ tāvettha vibhāgato vinicchayo .
530. Nibbacanalakkhaṇādippabhedatoti ettha pana nibbacanato tāva idha du -iti ayaṃ saddo kucchite dissati .
Kucchitaṃ hi puttaṃ dupputtoti vadanti .
Khaṃ -saddo pana tucche .
Tucchaṃ hi ākāsaṃ ‘‘ khan ’’ ti vuccati .
Idañca paṭhamasaccaṃ kucchitaṃ anekaupaddavādhiṭṭhānato .
Tucchaṃ bālajanaparikappitadhuvasubhasukhattabhāvavirahitato .
Tasmā kucchitattā tucchattā ca dukkhan ti vuccati .
Saṃ- iti
V2.122 ca ayaṃ saddo ‘‘ samāgamo sametan ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.396; vibha .199) saṃyogaṃ dīpeti .U -iti ayaṃ ‘‘ uppannaṃ uditan ’’ tiādīsu ( dha . sa .1; mahāva .84) uppattiṃ .
Aya -saddo kāraṇaṃ dīpeti .
Idañcāpi dutiyasaccaṃ avasesapaccayasamāyoge sati dukkhassuppattikāraṇaṃ .
Iti dukkhassa saṃyoge uppattikāraṇattā dukkhasamudayan ti vuccati .
Tatiyasaccaṃ
M2.126 pana yasmā ni -saddo abhāvaṃ , rodha- saddo ca cārakaṃ dīpeti .Tasmā abhāvo ettha saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa sabbagatisuññattā , samadhigate vā tasmiṃ saṃsāracārakasaṅkhātassa dukkharodhassa abhāvo hoti , tappaṭipakkhattātipi dukkhanirodhan ti vuccati .
Dukkhassa vā anuppādanirodhapaccayattā dukkhanirodhanti .
Catutthasaccaṃ pana yasmā etaṃ dukkhanirodhaṃ gacchati ārammaṇavasena tadabhimukhabhūtattā , paṭipadā ca hoti dukkhanirodhappattiyā .
Tasmā dukkhanirodhagāminī paṭipadāti vuccati .
531. Yasmā panetāni buddhādayo ariyā paṭivijjhanti , tasmā ariyasaccānīti vuccanti .
Yathāha ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , ariyasaccāni .
Katamāni … pe … imāni kho , bhikkhave , cattāri ariyasaccāni .
Ariyā imāni paṭivijjhanti , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti .
Apica ariyassa saccānītipi ariyasaccāni .
Yathāha ‘‘ sadevake , bhikkhave , loke … pe … manussāya tathāgato ariyo , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1098).
Atha vā etesaṃ abhisambuddhattā ariyabhāvasiddhitopi ariyasaccāni .
Yathāha –
‘‘ imesaṃ kho , bhikkhave , catunnaṃ ariyasaccānaṃ yathābhūtaṃ abhisambuddhattā tathāgato arahaṃ sammāsambuddho ariyoti vuccatī ’’ ti .
Apica kho pana ariyāni saccānītipi ariyasaccāni .
Ariyānīti tathāni avitathāni avisaṃvādakānīti attho .
Yathāha –
‘‘ imāni kho , bhikkhave , cattāri ariyasaccāni tathāni avitathāni anaññathāni , tasmā ariyasaccānīti vuccantī ’’ ti ( saṃ . ni .5.1097) evamettha nibbacanato vinicchayo veditabbo .
532. Kathaṃ lakkhaṇādippabhedato ?
Ettha hi bādhanalakkhaṇaṃ dukkhasaccaṃ , santāpanarasaṃ , pavattipaccupaṭṭhānaṃ .
Pabhavalakkhaṇaṃ samudayasaccaṃ , anupacchedakaraṇarasaṃ , palibodhapaccupaṭṭhānaṃ .
Santilakkhaṇaṃ
V2.123 nirodhasaccaṃ , accutirasaṃ , animittapaccupaṭṭhānaṃ .Niyyānalakkhaṇaṃ maggasaccaṃ , kilesappahānarasaṃ , vuṭṭhānapaccupaṭṭhānaṃ .
Apica pavattipavattananivattinivattanalakkhaṇāni paṭipāṭiyā .
Tathā saṅkhatataṇhā asaṅkhatadassanalakkhaṇāni cāti evamettha lakkhaṇādippabhedato vinicchayo veditabbo .
533. Atthatthuddhārato
M2.127 cevāti ettha pana atthato tāva ko saccaṭṭhoti ce ?Yo paññācakkhunā upaparikkhamānānaṃ māyāva viparīto , marīciva visaṃvādako , titthiyānaṃ attāva anupalabbhasabhāvo ca na hoti , atha kho bādhanappabhavasantiniyyānappakārena tacchāviparītabhūtabhāvena ariyañāṇassa gocaro hotiyeva .
Esa aggilakkhaṇaṃ viya , lokapakati viya ca tacchāviparītabhūtabhāvo saccaṭṭhoti veditabbo .
Yathāha –
‘‘ idaṃ dukkhanti , bhikkhave , tathametaṃ avitathametaṃ anaññathametan ’’ ti ( saṃ . ni .5.1090) vitthāro .
Apica –
Nābādhakaṃ yato dukkhaṃ , dukkhā aññaṃ na bādhakaṃ ;
Bādhakattaniyāmena , tato saccamidaṃ mataṃ .
Taṃ vinā nāññato dukkhaṃ , na hoti na ca taṃ tato ;
Dukkhahetuniyāmena , iti saccaṃ visattikā .
Nāññā nibbānato santi , santaṃ na ca na taṃ yato ;
Santabhāvaniyāmena , tato saccamidaṃ mataṃ .
Maggā aññaṃ na niyyānaṃ , aniyyāno na cāpi so ;
Tacchaniyyānabhāvattā , iti so saccasammato .
Iti tacchāvipallāsa , bhūtabhāvaṃ catūsvapi ;
Dukkhādīsvavisesena , saccaṭṭhaṃ āhu paṇḍitāti .
Evaṃ atthato vinicchayo veditabbo .
534. Kathaṃ
V2.124 atthuddhārato ?Idhāyaṃ sacca- saddo anekesu atthesu dissati .
Seyyathidaṃ –
‘‘ saccaṃ bhaṇe na kujjheyyā ’’ tiādīsu ( dha . pa .224) vācāsacce .
‘‘ Sacce ṭhitā samaṇabrāhmaṇā cā ’’ tiādīsu ( jā .2.21.433) viratisacce .
‘‘ Kasmā nu saccāni vadanti nānā pavādiyāse kusalāvadānā ’’ tiādīsu ( su . ni .891) diṭṭhisacce .
‘‘ Ekaṃ hi saccaṃ na dutiyan ’’ tiādīsu ( su . ni .890) paramatthasacce nibbāne ceva magge ca .
‘‘ Catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā ’’ tiādīsu ( vibha .216) ariyasacce .
Svāyamidhāpi ariyasacce vattatīti evamettha atthuddhāratopi vinicchayo veditabbo .
535. Anūnādhikatoti
M2.128 kasmā pana cattāreva ariyasaccāni vuttāni anūnāni anadhikānīti ce ?Aññassāsambhavato aññatarassa ca apaneyyābhāvato .
Na hi etehi aññaṃ adhikaṃ vā , etesaṃ vā ekampi apanetabbaṃ sambhoti .
Yathāha –
‘‘ idha , bhikkhave , āgaccheyya samaṇo vā brāhmaṇo vā ‘ netaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ , aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ .
Ahametaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ ṭhapetvā aññaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ tiādi .
Yathā cāha –
‘‘ yo hi koci , bhikkhave , samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃ vadeyya ‘ netaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ yaṃ samaṇena gotamena desitaṃ , ahametaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paccakkhāya aññaṃ dukkhaṃ paṭhamaṃ ariyasaccaṃ paññapessāmī ’ ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī ’’ tiādi ( saṃ . ni .5.1086).
Apica pavattimācikkhanto bhagavā sahetukaṃ ācikkhi , nivattiñca saupāyaṃ .
Iti pavattinivattitadubhayahetūnaṃ etaparamato cattāreva vuttāni .
Tathā pariññeyyapahātabbasacchikātabbabhāvetabbānaṃ , taṇhāvatthutaṇhātaṇhānirodhataṇhānirodhupāyānaṃ , ālayaālayārāmatāālayasamugghātaālayasamugghātupāyānañca vasenāpi cattāreva vuttānīti evamettha anūnādhikato vinicchayo veditabbo .
536. Kamatoti ayampi desanākkamova .
Ettha ca oḷārikattā , sabbasattasādhāraṇattā ca suviññeyyanti dukkhasaccaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ .
Tasseva hetudassanatthaṃ tadanantaraṃ samudayasaccaṃ .
Hetunirodhā phalanirodhoti ñāpanatthaṃ tato nirodhasaccaṃ .
Tadadhigamupāyadassanatthaṃ ante maggasaccaṃ .
Bhavasukhassādagadhitānaṃ vā sattānaṃ saṃvegajananatthaṃ paṭhamaṃ dukkhamāha .
Taṃ neva akataṃ āgacchati
V2.125 , na issaranimmānādito hoti , ito pana hotīti ñāpanatthaṃ tadanantaraṃ samudayaṃ .Tato sahetukena dukkhena abhibhūtattā saṃviggamānasānaṃ dukkhanissaraṇagavesīnaṃ nissaraṇadassanena assāsajananatthaṃ nirodhaṃ .
Tato nirodhādhigamatthaṃ nirodhasampāpakaṃ magganti evamettha kamato vinicchayo veditabbo .
537. Jātiādīnaṃ nicchayāti ye te ariyasaccāni niddisantena bhagavatā ‘‘ jātipi dukkhā , jarāpi dukkhā , maraṇampi dukkhaṃ , sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā , appiyehi sampayogo dukkho , piyehi
M2.129 vippayogo dukkho , yampicchaṃ na labhati tampi dukkhaṃ , saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā ’’ ti ( vibha .190) dukkhaniddese dvādasa dhammā ,‘‘ yāyaṃ taṇhā ponobbhavikā nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī .Seyyathidaṃ , kāmataṇhā , bhavataṇhā , vibhavataṇhā ’’ ti ( vibha .203) samudayaniddese tividhā taṇhā ,‘‘ yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo ’’ ti ( vibha .204) evaṃ nirodhaniddese atthato ekameva nibbānaṃ ,‘‘ katamaṃ dukkhanirodhagāminīpaṭipadā ariyasaccaṃ , ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo .
Seyyathidaṃ – sammādiṭṭhi … pe … sammāsamādhī ’’ ti ( vibha .205) evaṃ magganiddese aṭṭha dhammāti iti catunnaṃ saccānaṃ niddese jātiādayo dhammā vuttā , tesaṃ jātiādīnaṃ nicchayāpi ettha vinicchayo veditabbo .