Pariññādippabhedakathā
844. Idāni yāni tāni pariññādīni cattāri kiccāni vuttāni , tesu –
Tividhā hoti pariññā , tathā pahānampi sacchikiriyāpi ;
Dve bhāvanā abhimatā , vinicchayo tattha ñātabbo .
845. Tividhā hoti pariññāti ñātapariññā tīraṇapariññā pahānapariññāti evaṃ pariññā tividhā hoti .
Tattha ‘‘ abhiññāpaññā ñātaṭṭhena ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma . mātikā 1.20) evaṃ uddisitvā ‘‘ ye ye dhammā abhiññātā honti , te te dhammā ñātā hontī ’’ ti ( paṭi . ma .1.75) evaṃ saṅkhepato ,‘‘ sabbaṃ , bhikkhave , abhiññeyyaṃ .
Kiñca , bhikkhave , sabbaṃ abhiññeyyaṃ ?
Cakkhuṃ , bhikkhave , abhiññeyyan ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.2) nayena vitthārato vuttā ñātapariññā nāma .
Tassā sappaccayanāmarūpābhijānanā āveṇikā bhūmi .
846.‘‘ Pariññāpaññā tīraṇaṭṭhena ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma . mātikā 1.21) evaṃ uddisitvā pana ‘‘ ye ye dhammā pariññātā honti , te te dhammā tīritā hontī ’’ ti ( paṭi . ma .1.75) evaṃ saṅkhepato ,‘‘ sabbaṃ , bhikkhave , pariññeyyaṃ .
Kiñca , bhikkhave , sabbaṃ pariññeyyaṃ ?
Cakkhuṃ , bhikkhave , pariññeyyan ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.21) nayena vitthārato vuttā tīraṇapariññā nāma .
Tassā kalāpasammasanato paṭṭhāya aniccaṃ dukkhamanattāti tīraṇavasena pavattamānāya yāva anulomā āveṇikā bhūmi .
847.‘‘ Pahānapaññā pariccāgaṭṭhena ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma . mātikā 1.22) evaṃ pana uddisitvā ‘‘ ye ye dhammā pahīnā honti , te te dhammā pariccattā hontī ’’ ti ( paṭi . ma .1.75) evaṃ vitthārato
M2.335 vuttā ‘‘ aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī ’’ tiādinayappavattāV2.333 pahānapariññā .Tassā bhaṅgānupassanato paṭṭhāya yāva maggañāṇā bhūmi , ayaṃ idha adhippetā .
Yasmā vā ñātatīraṇapariññāyopi tadatthāyeva , yasmā ca ye dhamme pajahati , te niyamato ñātā ceva tīritā ca honti , tasmā pariññāttayampi iminā pariyāyena maggañāṇassa kiccanti veditabbaṃ .
848. Tathā pahānampīti pahānampi hi vikkhambhanappahānaṃ tadaṅgappahānaṃ samucchedappahānanti pariññā viya tividhameva hoti .
Tattha yaṃ sasevāle udake pakkhittena ghaṭena sevālassa viya tena tena lokiyasamādhinā nīvaraṇādīnaṃ paccanīkadhammānaṃ vikkhambhanaṃ , idaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma .
Pāḷiyaṃ pana ‘‘ vikkhambhanappahānañca nīvaraṇānaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvayato ’’ ti ( paṭi . ma .1.24) nīvaraṇānaññeva vikkhambhanaṃ vuttaṃ , taṃ pākaṭattā vuttanti veditabbaṃ .
Nīvaraṇāni hi jhānassa pubbabhāgepi pacchābhāgepi na sahasā cittaṃ ajjhottharanti , vitakkādayo appitakkhaṇeyeva .
Tasmā nīvaraṇānaṃ vikkhambhanaṃ pākaṭaṃ .
849. Yaṃ pana rattibhāge samujjalitena padīpena andhakārassa viya tena tena vipassanāya avayavabhūtena ñāṇaṅgena paṭipakkhavaseneva tassa tassa pahātabbadhammassa pahānaṃ , idaṃ tadaṅgappahānaṃ nāma .
Seyyathidaṃ – nāmarūpaparicchedena tāva sakkāyadiṭṭhiyā .
Paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhiyā ceva kaṅkhāmalassa ca .
Kalāpasammasanena ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti samūhagāhassa .
Maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya .
Udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā .
Vayadassanena sassatadiṭṭhiyā .
Bhayatupaṭṭhānena sabhaye abhayasaññāya .
Ādīnavadassanena assādasaññāya .
Nibbidānupassanena abhiratisaññāya .
Muñcitukamyatāya amuñcitukāmabhāvassa .
Paṭisaṅkhānena appaṭisaṅkhānassa .
Upekkhāya anupekkhanassa .
Anulomena saccapaṭilomagāhassa pahānaṃ .
Yaṃ vā pana aṭṭhārasasu mahāvipassanāsu aniccānupassanāya niccasaññāya .
Dukkhānupassanāya sukhasaññāya .
Anattānupassanāya attasaññāya .
Nibbidānupassanāya nandiyā .
Virāgānupassanāya rāgassa .
Nirodhānupassanāya
M2.336 samudayassa .Paṭinissaggānupassanāya
V2.334 ādānassa .Khayānupassanāya ghanasaññāya .
Vayānupassanāya āyūhanassa .
Vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññāya .
Animittānupassanāya nimittassa .
Appaṇihitānupassanāya paṇidhiyā .
Suññatānupassanāya abhinivesassa .
Adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesassa .
Yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesassa .
Ādīnavānupassanāya ālayābhinivesassa .
Paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhāya .
Vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesassa pahānaṃ .
Idampi tadaṅgappahāna meva .
850. Tattha yathā aniccānupassanādīhi sattahi niccasaññādīnaṃ pahānaṃ hoti , taṃ bhaṅgānupassane vuttameva .
Khayānupassanāti pana ghanavinibbhogaṃ katvā aniccaṃ khayaṭṭhenāti evaṃ khayaṃ passato ñāṇaṃ .
Tena ghanasaññāya pahānaṃ hoti .
Vayānupassanāti –
Ārammaṇānvayena , ubho ekavavatthānā ;
Nirodhe adhimuttatā , vayalakkhaṇavipassanāti .
–
Evaṃ vuttā paccakkhato ceva anvayato ca saṅkhārānaṃ bhaṅgaṃ disvā tasmiññeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā , tāya āyūhanassa pahānaṃ hoti .
Yesaṃ hi atthāya āyūheyya ,‘‘ te evaṃ vayadhammā ’’ ti vipassato āyūhane cittaṃ na namati .
Vipariṇāmānupassanāti rūpasattakādivasena taṃ taṃ paricchedaṃ atikkamma aññathāpavattidassanaṃ .
Uppannassa vā jarāya ceva maraṇena ca dvīhākārehi vipariṇāmadassanaṃ , tāya dhuvasaññāya pahānaṃ hoti .
Animittānupassanāti aniccānupassanāva , tāya niccanimittassa pahānaṃ hoti .
Appaṇihitānupassanāti dukkhānupassanāva , tāya sukhapaṇidhisukhapatthanāpahānaṃ hoti .
Suññatānupassanāti anattānupassanāva , tāya ‘‘ atthi attā ’’ ti abhinivesassa pahānaṃ hoti .
Adhipaññādhammavipassanāti
M2.337V2.335 –‘‘ Ārammaṇañca paṭisaṅkhā , bhaṅgañca anupassati ;
Suññato ca upaṭṭhānaṃ , adhipaññā vipassanā ’’ ti .
–
Evaṃ vuttā rūpādiārammaṇaṃ jānitvā tassa ca ārammaṇassa tadārammaṇassa ca cittassa bhaṅgaṃ disvā ‘‘ saṅkhārāva bhijjanti , saṅkhārānaṃ maraṇaṃ , na añño koci atthī ’’ ti bhaṅgavasena suññataṃ gahetvā pavattā vipassanā .
Sā adhipaññā ca dhammesu ca vipassanāti katvā adhipaññādhammavipassanāti vuccati , tāya niccasārābhāvassa ca attasārābhāvassa ca suṭṭhu diṭṭhattā sārādānābhinivesassa pahānaṃ hoti .
Yathābhūtañāṇadassanan ti sappaccayanāmarūpapariggaho , tena ‘‘ ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhānan ’’ tiādivasena ceva ,‘‘ issarato loko sambhotī ’’ tiādivasena ca pavattassa sammohābhinivesassa pahānaṃ hoti .
Ādīnavānupassanāti bhayatupaṭṭhānavasena uppannaṃ sabbabhavādīsu ādīnavadassanañāṇaṃ , tena ‘‘ kiñci allīyitabbaṃ na dissatī ’’ ti ālayābhinivesassa pahānaṃ hoti .
Paṭisaṅkhānupassanāti muñcanassa upāyakaraṇaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ , tena appaṭisaṅkhāya pahānaṃ hoti .
Vivaṭṭānupassanāti saṅkhārupekkhā ceva anulomañca .
Tadā hissa cittaṃ īsakapoṇe padumapalāse udakabindu viya sabbasmā saṅkhāragatā patilīyati , patikuṭati , pativattatīti vuttaṃ .
Tasmā tāya saṃyogābhinivesassa pahānaṃ hoti , kāmasaṃyogādikassa kilesābhinivesassa kilesappavattiyā pahānaṃ hotīti attho .
Evaṃ vitthārato tadaṅgappahānaṃ veditabbaṃ .
Pāḷiyaṃ pana ‘‘ tadaṅgappahānañca diṭṭhigatānaṃ nibbedhabhāgiyaṃ samādhiṃ bhāvayato ’’ ti ( paṭi . ma .1.24) saṅkhepeneva vuttaṃ .
851. Yaṃ
V2.336 pana asanivicakkābhihatassa rukkhassa viya ariyamaggañāṇena saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ yathā na puna pavatti , evaṃ pahānaṃ , idaṃ samucchedappahānaṃ nāma .Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ samucchedappahānañca lokuttaraṃ khayagāmimaggaṃ bhāvayato ’’ ti ( paṭi . ma .1.24)
M2.338 .Iti imesu tīsu pahānesu samucchedappahānameva idha adhippetaṃ .
Yasmā pana tassa yogino pubbabhāge vikkhambhanatadaṅgappahānānipi tadatthāneva , tasmā pahānattayampi iminā pariyāyena maggañāṇassa kiccanti veditabbaṃ .
Paṭirājānaṃ vadhitvā rajjaṃ pattena hi yampi tato pubbe kataṃ , sabbaṃ ‘‘ idañcidañca raññā katan ’’ tiyeva vuccati .
852. Sacchikiriyāpīti lokiyasacchikiriyā lokuttarasacchikiriyāti dvedhā bhinnāpi lokuttarāya dassanabhāvanāvasena bhedato tividhā hoti .
Tattha ‘‘ paṭhamassa jhānassa lābhīmhi , vasīmhi , paṭhamajjhānaṃ sacchikataṃ mayā ’’ tiādinā ( pārā .203-204) nayena āgatā paṭhamajjhānādīnaṃ phassanā lokiyasacchikiriyā nāma .
Phassanāti adhigantvā ‘‘ idaṃ mayā adhigatan ’’ ti paccakkhato ñāṇaphassena phusanā .
Imameva hi atthaṃ sandhāya ‘‘ sacchikiriyā paññā phassanaṭṭhe ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma . mātikā 1.24) uddisitvā ‘‘ ye ye dhammā sacchikatā honti , te te dhammā phassitā hontī ’’ ti ( paṭi . ma .1.75) sacchikiriyaniddeso vutto .
Apica attano santāne anuppādetvāpi ye dhammā kevalaṃ aparappaccayena ñāṇena ñātā , te sacchikatā honti .
Teneva hi ‘‘ sabbaṃ , bhikkhave , sacchikātabbaṃ .
Kiñca , bhikkhave , sabbaṃ sacchikātabbaṃ ?
Cakkhu , bhikkhave , sacchikātabban ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.29) vuttaṃ .
Aparampi vuttaṃ ‘‘ rūpaṃ passanto sacchikaroti .
Vedanaṃ … pe … viññāṇaṃ passanto sacchikaroti .
Cakkhuṃ … pe … jarāmaraṇaṃ … pe … amatogadhaṃ nibbānaṃ passanto sacchikarotīti .
Ye ye dhammā sacchikatā honti , te te dhammā phassitā hontī ’’ ti ( paṭi . ma .1.29).
Paṭhamamaggakkhaṇe pana nibbānadassanaṃ dassanasacchikiriyā .
Sesamaggakkhaṇesu bhāvanāsacchikiriyāti .
Sā duvidhāpi idha adhippetā .
Tasmā dassanabhāvanāvasena nibbānassa sacchikiriyā imassa ñāṇassa kiccanti veditabbaṃ .
853. Dve
M2.339V2.337 bhāvanā abhimatāti bhāvanā pana lokiyabhāvanā lokuttarabhāvanāti dveyeva abhimatā .Tattha lokiyānaṃ sīlasamādhipaññānaṃ uppādanaṃ , tāhi ca santānavāsanaṃ lokiyabhāvanā .
Lokuttarānaṃ uppādanaṃ , tāhi ca santānavāsanaṃ lokuttarabhāvanā .
Tāsu idha lokuttarā adhippetā .
Lokuttarāni hi sīlādīni catubbidhampetaṃ ñāṇaṃ uppādeti .
Tesaṃ sahajātapaccayāditāya tehi ca santānaṃ vāsetīti lokuttarabhāvanāvassa kiccanti .
Evaṃ –
Kiccāni pariññādīni , yāni vuttāni abhisamayakāle ;
Tāni ca yathāsabhāvena , jānitabbāni sabbānīti .
Ettāvatā ca –
‘‘ Sīle patiṭṭhāya naro sapañño , cittaṃ paññañca bhāvayan ’’ ti .
–
Evaṃ sarūpeneva ābhatāya paññābhāvanāya vidhānadassanatthaṃ yaṃ vuttaṃ ‘‘ mūlabhūtā dve visuddhiyo sampādetvā sarīrabhūtā pañca visuddhiyo sampādentena bhāvetabbā ’’ ti , taṃ vitthāritaṃ hoti .
Kathaṃ bhāvetabbāti ayañca pañho vissajjitoti .
Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
Paññābhāvanādhikāre
Ñāṇadassanavisuddhiniddeso nāma
Bāvīsatimo paricchedo .