Udayabbayañāṇakathā
723. So evaṃ aniccānupassanādipaṭipakkhānaṃ niccasaññādīnaṃ pahānena visuddhañāṇo sammasanañāṇassa pāraṃ gantvā , yaṃ taṃ sammasanañāṇānantaraṃ ‘‘ paccuppannānaṃ dhammānaṃ vipariṇāmānupassane paññā udayabbayānupassane ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma . mātikā 1.6) udayabbayānupassanaṃ vuttaṃ , tassa adhigamāya yogaṃ ārabhati .
Ārabhamāno ca saṅkhepato tāva ārabhati .
Tatrāyaṃ pāḷi –
‘‘ Kathaṃ paccuppannānaṃ dhammānaṃ vipariṇāmānupassane paññā udayabbayānupassane ñāṇaṃ ?
Jātaṃ rūpaṃ paccuppannaṃ , tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo , vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo , anupassanā ñāṇaṃ .
Jātā vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṃ … jātaṃ cakkhu … pe … jāto bhavo paccuppanno , tassa nibbattilakkhaṇaṃ udayo , vipariṇāmalakkhaṇaṃ vayo , anupassanā ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .1.49).
So
M2.266 iminā pāḷinayena jātassa nāmarūpassa nibbattilakkhaṇaṃ jātiṃ uppādaṃ abhinavākāraṃ ‘‘ udayo ’’ ti , vipariṇāmalakkhaṇaṃ khayaṃ bhaṅgaṃ ‘‘ vayo ’’ ti samanupassati .So evaṃ pajānāti ‘‘ imassa nāmarūpassa uppattito pubbe anuppannassa rāsi vā nicayo vā natthi , uppajjamānassāpi rāsito vā nicayato vā āgamanaṃ nāma natthi , nirujjhamānassāpi disāvidisāgamanaṃ nāma natthi , niruddhassāpi ekasmiṃ ṭhāne rāsito nicayato nidhānato avaṭṭhānaṃ
V2.265 nāma natthi .Yathā pana vīṇāya vādiyamānāya uppannasaddassa neva uppattito pubbe sannicayo atthi , na uppajjamāno sannicayato āgato , na nirujjhamānassa disāvidisāgamanaṃ atthi , na niruddho katthaci sannicito tiṭṭhati , atha kho vīṇañca upavīṇañca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca ahutvā sambhoti , hutvā paṭiveti .
Evaṃ sabbepi rūpārūpino dhammā ahutvā sambhonti , hutvā paṭiventī ’’ ti .
724. Evaṃ saṅkhepato udayabbayamanasikāraṃ katvā puna yāni etasseva udayabbayañāṇassa vibhaṅge –
‘‘ Avijjāsamudayā rūpasamudayoti paccayasamudayaṭṭhena rūpakkhandhassa udayaṃ passati .
Taṇhāsamudayā … kammasamudayā … āhārasamudayā rūpasamudayoti paccayasamudayaṭṭhena rūpakkhandhassa udayaṃ passati .
Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passati .
Rūpakkhandhassa udayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati .
‘‘ Avijjānirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati .
Taṇhānirodhā … kammanirodhā … āhāranirodhā rūpanirodhoti paccayanirodhaṭṭhena rūpakkhandhassa vayaṃ passati .
Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa vayaṃ passati .
Rūpakkhandhassa vayaṃ passantopi imāni pañca lakkhaṇāni passati ’’( paṭi . ma .1.50).
Tathā ‘‘ avijjāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati .
Taṇhāsamudayā … kammasamudayā … phassasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati .
Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa
M2.267 udayaṃ passati .Vedanākkhandhassa udayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati .
Avijjānirodhā … taṇhānirodhā … kammanirodhā … phassanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati .
Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passati .
Vedanākkhandhassa vayaṃ passanto imāni pañca lakkhaṇāni passati ’’( paṭi . ma .1.50).
Vedanākkhandhassa
V2.266 viya ca saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhānaṃ .Ayaṃ pana viseso , viññāṇakkhandhassa phassaṭṭhāne ‘‘ nāmarūpasamudayā , nāmarūpanirodhā ’’ ti –
Evaṃ ekekassa khandhassa udayabbayadassane dasa dasa katvā paññāsa lakkhaṇāni vuttāni .
Tesaṃ vasena evampi rūpassa udayo evampi rūpassa vayo , evampi rūpaṃ udeti , evampi rūpaṃ vetīti paccayato ceva khaṇato ca vitthārena manasikāraṃ karoti .
725. Tassevaṃ manasikaroto ‘‘ iti kirime dhammā ahutvā sambhonti , hutvā paṭiventī ’’ ti ñāṇaṃ visadataraṃ hoti .
Tassevaṃ paccayato ceva khaṇato ca dvedhā udayabbayaṃ passato saccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedā pākaṭā honti .
726. Yañhi so avijjādisamudayā khandhānaṃ samudayaṃ , avijjādinirodhā ca khandhānaṃ nirodhaṃ passati , idamassa paccayato udayabbayadassanaṃ .
Yaṃ pana nibbattilakkhaṇavipariṇāmalakkhaṇāni passanto khandhānaṃ udayabbayaṃ passati , idamassa khaṇato udayabbayadassanaṃ , uppattikkhaṇeyeva hi nibbattilakkhaṇaṃ .
Bhaṅgakkhaṇe ca vipariṇāmalakkhaṇaṃ .
727. Iccassevaṃ paccayato ceva khaṇato ca dvedhā udayabbayaṃ passato paccayato udayadassanena samudayasaccaṃ pākaṭaṃ hoti janakāvabodhato .
Khaṇato udayadassanena dukkhasaccaṃ pākaṭaṃ hoti jātidukkhāvabodhato .
Paccayato vayadassanena nirodhasaccaṃ pākaṭaṃ hoti paccayānuppādena paccayavataṃ anuppādāvabodhato .
Khaṇato vayadassanena dukkhasaccameva pākaṭaṃ hoti maraṇadukkhāvabodhato .
Yañcassa
M2.268 udayabbayadassanaṃ , maggovāyaṃ lokikoti maggasaccaṃ pākaṭaṃ hoti tatra sammohavighātato . 728. Paccayato cassa udayadassanena anulomo paṭiccasamuppādo pākaṭo hoti ,‘‘ imasmiṃ sati idaṃ hotī ’’ ti ( ma . ni .1.404; saṃ . ni .2.21; udā .1) avabodhato .
Paccayato vayadassanena paṭilomo paṭiccasamuppādo pākaṭo hoti ,‘‘ imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī ’’ ti ( ma . ni .1.406; saṃ . ni .2.21; udā .2) avabodhato
V2.267 .Khaṇato pana udayabbayadassanena paṭiccasamuppannā dhammā pākaṭā honti saṅkhatalakkhaṇāvabodhato .
Udayabbayavanto hi saṅkhatā , te ca paṭiccasamuppannāti .
729. Paccayato cassa udayadassanena ekattanayo pākaṭo hoti hetuphalasambandhena santānassa anupacchedāvabodhato .
Atha suṭṭhutaraṃ ucchedadiṭṭhiṃ pajahati .
Khaṇato udayadassanena nānattanayo pākaṭo hoti navanavānaṃ uppādāvabodhato .
Atha suṭṭhutaraṃ sassatadiṭṭhiṃ pajahati .
Paccayato cassa udayabbayadassanena abyāpāranayo pākaṭo hoti dhammānaṃ avasavattibhāvāvabodhato .
Atha suṭṭhutaraṃ attadiṭṭhiṃ pajahati .
Paccayato pana udayadassanena evaṃdhammatānayo pākaṭo hoti paccayānurūpena phalassa uppādāvabodhato .
Atha suṭṭhutaraṃ akiriyadiṭṭhiṃ pajahati .
730. Paccayato cassa udayadassanena anattalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti dhammānaṃ nirīhakattapaccayapaṭibaddhavuttitāvabodhato .
Khaṇato udayabbayadassanena aniccalakkhaṇaṃ pākaṭaṃ hoti hutvā abhāvāvabodhato , pubbantāparantavivekāvabodhato ca .
Dukkhalakkhaṇa mpi pākaṭaṃ hoti udayabbayehi paṭipīḷanāvabodhato .
Sabhāvalakkhaṇa mpi pākaṭaṃ hoti udayabbayaparicchinnāvabodhato .
Sabhāvalakkhaṇe saṅkhatalakkhaṇassa tāvakālikattampi pākaṭaṃ hoti udayakkhaṇe vayassa , vayakkhaṇe ca udayassa abhāvāvabodhatoti .
731. Tassevaṃ pākaṭībhūtasaccapaṭiccasamuppādanayalakkhaṇabhedassa ‘‘ evaṃ kira nāmime dhammā anuppannapubbā uppajjanti , uppannā nirujjhantī ’’ ti niccanavāva hutvā saṅkhārā
M2.269 upaṭṭhahanti .Na kevalañca niccanavā , sūriyuggamane ussāvabindu viya udakabubbuḷo viya udake daṇḍarāji viya āragge sāsapo viya vijjuppādo viya ca parittaṭṭhāyino .
Māyāmarīcisupinantaalātacakkagandhabbanagarapheṇakadaliādayo viya assārā nissārāti cāpi upaṭṭhahanti .
Ettāvatānena ‘‘ vayadhammameva uppajjati , uppannañca vayaṃ upetī ’’ ti iminā ākārena samapaññāsa lakkhaṇāni paṭivijjhitvā ṭhitaṃ udayabbayānupassanaṃ nāma taruṇavipassanāñāṇaṃ adhigataṃ hoti , yassādhigamā āraddhavipassakoti saṅkhaṃ gacchati .