Paññāpabhedakathā
425. Katividhā paññāti dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇena tāva ekavidhā .
Lokiyalokuttaravasena duvidhā .
Tathā sāsavānāsavādivasena , nāmarūpavavatthāpanavasena , somanassupekkhāsahagatavasena , dassanabhāvanābhūmivasena ca .
Tividhā cintāsutabhāvanāmayavasena .
Tathā parittamahaggataappamāṇārammaṇavasena , āyāpāyaupāyakosallavasena , ajjhattābhinivesādivasena ca .
Catubbidhā catūsu saccesu ñāṇavasena catupaṭisambhidāvasena cāti .
426. Tattha ekavidhakoṭṭhāso uttānatthoyeva .
Duvidhakoṭṭhāse lokiyamaggasampayuttā lokiyā .
Lokuttaramaggasampayuttā lokuttarāti evaṃ lokiyalokuttaravasena duvidhā .
Dutiyaduke āsavānaṃ ārammaṇabhūtā sāsavā .
Tesaṃ anārammaṇā anāsavā .
Atthato panesā lokiyalokuttarāva hoti .
Āsavasampayuttā sāsavā .
Āsavavippayuttā anāsavātiādīsupi eseva nayo .
Evaṃ sāsavānāsavādivasena duvidhā .
Tatiyaduke yā vipassanaṃ ārabhitukāmassa catunnaṃ arūpakkhandhānaṃ vavatthāpane paññā , ayaṃ nāmavavatthāpanapaññā .
Yā rūpakkhandhassa vavatthāpane paññā , ayaṃ rūpavavatthāpanapaññāti evaṃ nāmarūpavavatthāpanavasena duvidhā .
Catutthaduke dvīsu kāmāvacarakusalacittesu soḷasasu ca pañcakanayena catukkajjhānikesu maggacittesu paññā somanassasahagatā .
Dvīsu kāmāvacarakusalacittesu catūsu ca pañcamajjhānikesu maggacittesu paññā upekkhāsahagatāti evaṃ somanassupekkhāsahagatavasena duvidhā .
Pañcamaduke
V2.66 paṭhamamaggapaññāM2.69 dassanabhūmi .Avasesamaggattayapaññā bhāvanābhūmīti evaṃ dassanabhāvanābhūmivasena duvidhā .
427. Tikesu paṭhamattike parato assutvā paṭiladdhapaññā attano cintāvasena nipphannattā cintāmayā .
Parato sutvā paṭiladdhapaññā sutavasena nipphannattā sutamayā .
Yathā tathā vā bhāvanāvasena nipphannā appanāppattā paññā bhāvanāmayā .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Tattha katamā cintāmayā paññā ?
Yogavihitesu vā kammāyatanesu yogavihitesu vā sippāyatanesu yogavihitesu vā vijjāṭṭhānesu kammassakataṃ vā saccānulomikaṃ vā rūpaṃ aniccanti vā vedanā … pe … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṃ aniccanti vā , yaṃ evarūpiṃ anulomikaṃ khantiṃ diṭṭhiṃ ruciṃ mutiṃ pekkhaṃ dhammanijjhānakhantiṃ parato assutvā paṭilabhati , ayaṃ vuccati cintāmayā paññā … pe … sutvā paṭilabhati , ayaṃ vuccati sutamayā paññā .
Sabbāpi samāpannassa paññā bhāvanāmayā paññā ’’ ti ( vibha .768).
Evaṃ cintāsutabhāvanāmayavasena tividhā .
Dutiyattike kāmāvacaradhamme ārabbha pavattā paññā parittārammaṇā .
Rūpāvacarārūpāvacare ārabbha pavattā mahaggatārammaṇā .
Sā lokiyavipassanā .
Nibbānaṃ ārabbha pavattā appamāṇārammaṇā .
Sā lokuttaravipassanāti evaṃ parittamahaggatāppamāṇārammaṇavasena tividhā .
Tatiyattike āyo nāma vuddhi , sā duvidhā anatthahānito atthuppattito ca .
Tattha kosallaṃ āyakosallaṃ .
Yathāha –
‘‘ Tattha katamaṃ āyakosallaṃ ?
Ime me dhamme manasikaroto anuppannā ceva akusalā dhammā na uppajjanti , uppannā ca akusalā dhammā pahīyanti , ime vā panime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā uppajjanti .
Uppannā ca kusalā dhammā bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattantīti , yā tattha paññā
V2.67 pajānanā … pe … amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi , idaṃ vuccati āyakosallan ’’ ti ( vibha .771).Apāyoti
M2.70 pana avuddhi , sāpi duvidhā atthahānito ca anatthuppattito ca .Tattha kosallaṃ apāyakosallaṃ .
Yathāha ‘‘ tattha katamaṃ apāyakosallaṃ ?
Ime dhamme manasikaroto anuppannā ceva kusalā dhammā na uppajjantī ’’ tiādi ( vibha .771).
Sabbattha pana tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ upāyesu nibbattikāraṇesu taṃkhaṇappavattaṃ ṭhānuppattikaṃ kosallaṃ upāyakosallaṃ nāma .
Yathāha –
‘‘ sabbāpi tatrupāyā paññā upāyakosallan ’’ ti ( vibha .771).
Evaṃ āyāpāyaupāyakosallavasena tividhā .
Catutthattike attano khandhe gahetvā āraddhā vipassanā paññā ajjhattābhinivesā .
Parassa khandhe bāhiraṃ vā anindriyabaddharūpaṃ gahetvā āraddhā bahiddhābhinivesā .
Ubhayaṃ gahetvā āraddhā ajjhattabahiddhābhinivesāti evaṃ ajjhattābhinivesādivasena tividhā .
428. Catukkesu paṭhamacatukke dukkhasaccaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhe ñāṇaṃ .
Dukkhasamudayaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhasamudaye ñāṇaṃ .
Dukkhanirodhaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhanirodhe ñāṇaṃ .
Dukkhanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇan ti evaṃ catūsu saccesu ñāṇavasena catubbidhā .
Dutiyacatukke catasso paṭisambhidā nāma atthādīsu pabhedagatāni cattāri ñāṇāni .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ atthe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā .
Dhamme ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā .
Tatradhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā .
Ñāṇesu ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā ’’ ti ( vibha .718).
Tattha atthoti saṅkhepato hetuphalassetaṃ adhivacanaṃ .
Hetuphalaṃ hi yasmā hetuanusārena ariyati adhigamiyati sampāpuṇiyati , tasmā atthoti vuccati .
Pabhedato pana yaṃ kiñci paccayasambhūtaṃ , nibbānaṃ , bhāsitattho , vipāko , kiriyāti ime pañca dhammā atthoti veditabbā
V2.68 .Taṃ atthaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā .
Dhammo tipi saṅkhepato paccayassetaṃ adhivacanaṃ .
Paccayo hi yasmā taṃ taṃ dahati pavatteti vā sampāpuṇituṃ vā deti , tasmā dhammoti vuccati .
Pabhedato
M2.71 pana yo koci phalanibbattako hetu , ariyamaggo , bhāsitaṃ , kusalaṃ , akusalanti ime pañca dhammā dhammoti veditabbā .Taṃ dhammaṃ paccavekkhantassa tasmiṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā .
Ayameva hi attho abhidhamme –
‘‘ Dukkhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā .
Dukkhasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā .
Hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā .
Hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā .
Ye dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā .
Imesu dhammesu ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā .
Yamhā dhammā te dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā , tesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā .
Jarāmaraṇe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā .
Jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā … pe … saṅkhāranirodhe ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā .
Saṅkhāranirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā .
Idha bhikkhu dhammaṃ jānāti suttaṃ geyyaṃ … pe … vedallaṃ .
Ayaṃ vuccati dhammapaṭisambhidā .
So tassa tasseva bhāsitassa atthaṃ jānāti ‘ ayaṃ imassa bhāsitassa attho , ayaṃ imassa bhāsitassa attho ’ ti .
Ayaṃ vuccati atthapaṭisambhidā .
Katame dhammā kusalā ?
Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti … pe … ime dhammā kusalā .
Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā .
Tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā ’’ tiādinā ( vibha .719 ādayo ) nayena vibhajitvā dassito .
Tatradhammaniruttābhilāpe ñāṇan ti tasmiṃ atthe ca dhamme ca yā sabhāvanirutti abyabhicārī vohāro .
Tadabhilāpe tassa bhāsane udīraṇe taṃ bhāsitaṃ lapitaṃ udīritaṃ sutvāva ayaṃ sabhāvanirutti , ayaṃ na sabhāvaniruttīti evaṃ tassā dhammaniruttisaññitāya sabhāvaniruttiyā māgadhikāya sabbasattānaṃ mūlabhāsāya pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā .
Niruttipaṭisambhidāppatto hi phasso vedanāti evamādivacanaṃ sutvāva ayaṃ sabhāvaniruttīti jānāti .
Phassā vedanoti evamādikaṃ pana ayaṃ na sabhāvaniruttīti .
Ñāṇesu
M2.72V2.69 ñāṇan ti sabbattha ñāṇamārammaṇaṃ katvā paccavekkhantassa ñāṇārammaṇaṃ ñāṇaṃ , yathāvuttesu vā tesu ñāṇesu sagocarakiccādivasena vitthārato ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti attho . 429. Catassopi cetā paṭisambhidā dvīsu ṭhānesu pabhedaṃ gacchanti sekkhabhūmiyañca asekkhabhūmiyañca .
Tattha aggasāvakānaṃ mahāsāvakānañca asekkhabhūmiyaṃ pabhedagatā .
Ānandattheracittagahapatidhammikaupāsakaupāligahapatikhujjuttarāupāsikādīnaṃ sekkhabhūmiyaṃ .
Evaṃ dvīsu bhūmīsu pabhedaṃ gacchantiyopi cetā adhigamena pariyattiyā savanena paripucchāya pubbayogena cāti imehi pañcahākārehi visadā honti .
Tattha adhigamo nāma arahattappatti .
Pariyatti nāma buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ .
Savanaṃ nāma sakkaccaṃ atthiṃ katvā dhammassavanaṃ .
Paripucchā nāma pāḷiaṭṭhakathādīsu gaṇṭhipadaatthapadavinicchayakathā , pubbayogo nāma pubbabuddhānaṃ sāsane gatapaccāgatikabhāvena yāva anulomaṃ gotrabhusamīpaṃ , tāva vipassanānuyogo .
Apare āhu –
‘‘ Pubbayogo bāhusaccaṃ , desabhāsā ca āgamo ;
Paripucchā adhigamo , garusannissayo tathā ;
Mittasampatti cevāti , paṭisambhidapaccayā ’’ ti .
Tattha pubbayogo vuttanayova .
Bāhusaccaṃ nāma tesu tesu satthesu ca sippāyatanesu ca kusalatā .
Desabhāsā nāma ekasatavohārakusalatā .
Visesena pana māgadhike kosallaṃ .
Āgamo nāma antamaso opammavaggamattassapi buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ .
Paripucchā nāma ekagāthāyapi atthavinicchayapucchanaṃ .
Adhigamo nāma sotāpannatā vā … pe … arahattaṃ vā .
Garusannissayo
V2.70 nāma sutapaṭibhānabahulānaṃ garūnaṃ santike vāso .Mittasampatti nāma tathārūpānaṃyeva mittānaṃ paṭilābhoti .
Tattha buddhā ca paccekabuddhā ca pubbayogañceva adhigamañca nissāya paṭisambhidā pāpuṇanti .
Sāvakā sabbānipi etāni kāraṇāni .
Paṭisambhidāppattiyā ca pāṭiyekko
M2.73 kammaṭṭhānabhāvanānuyogo nāma natthi .Sekkhānaṃ pana sekkhaphalavimokkhantikā .
Asekkhānaṃ asekkhaphalavimokkhantikāva paṭisambhidāppatti hoti .
Tathāgatānaṃ hi dasabalāni viya ariyānaṃ ariyaphaleneva paṭisambhidā ijjhantīti imā paṭisambhidā sandhāya vuttaṃ catupaṭisambhidāvasena catubbidhāti .