Dhātuvitthārakathā
517. Tadanantarā pana dhātuyoti aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu , rūpadhātu , cakkhuviññāṇadhātu , sotadhātu , saddadhātu , sotaviññāṇadhātu , ghānadhātu , gandhadhātu , ghānaviññāṇadhātu , jivhādhātu , rasadhātu , jivhāviññāṇadhātu , kāyadhātu , phoṭṭhabbadhātu , kāyaviññāṇadhātu , manodhātu , dhammadhātu , manoviññāṇadhātūti .
Tattha –
Atthato lakkhaṇādīhi , kama tāvatvasaṅkhato ;
Paccayā atha daṭṭhabbā , veditabbo vinicchayo .
Tattha atthatoti cakkhatīti cakkhu .
Rūpayatīti rūpaṃ .
Cakkhussa viññāṇaṃ cakkhuviññāṇanti evamādinā tāva nayena cakkhādīnaṃ visesatthato veditabbo vinicchayo .
Avisesena pana vidahati , dhīyate , vidhānaṃ , vidhīyate etāya , ettha vā dhīyatīti dhātu .
Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ
V2.113 , anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti .Bhārahārehi ca bhāro viya , sattehi
M2.116 dhīyante , dhāriyantīti attho .Dukkhavidhānamattameva cesā , avasavattanato .
Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati .
Tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati , ṭhapiyatīti attho .
Iti cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati , dhīyatītiādinā atthavasena dhātūti vuccati .
518. Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi , na evametā , etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo .
Yathā loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā dhātuyoti vuccanti , evametāpi dhātuyo viya dhātuyo .
Vicittā hete ñāṇañeyyāvayavāti .
Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā , evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā .
Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti .
Apica dhātūti nijjīvamattassevetaṃ adhivacanaṃ .
Tathā hi bhagavā ‘‘ cha dhāturo ayaṃ bhikkhu puriso ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.344) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti .
Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ dhātu ca cakkhudhātu … pe … manoviññāṇañca taṃ dhātu ca manoviññāṇadhātūti .
Evaṃ tāvettha atthato veditabbo vinicchayo .
519. Lakkhaṇāditoti cakkhādīnaṃ lakkhaṇāditopettha veditabbo vinicchayo .
Tāni ca pana nesaṃ lakkhaṇādīni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni .
Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati .
So ca panāyaṃ hetuphalānupubbavavatthānavasena vutto .
Cakkhudhātu rūpadhātūti idañhi dvayaṃ hetu , cakkhuviññāṇadhātūti phalaṃ .
Evaṃ sabbattha .
520. Tāvatvatoti
M2.117 tāvabhāvato .Idaṃ vuttaṃ hoti – tesu tesu hi suttābhidhammappadesesu ‘‘ ābhādhātu , subhadhātu , ākāsānañcāyatanadhātu , viññāṇañcāyatanadhātu , ākiñcaññāyatanadhātu , nevasaññānāsaññāyatanadhātu , saññāvedayitanirodhadhātu ’’( saṃ . ni .2.95),‘‘ kāmadhātu
V2.114 , byāpādadhātu , vihiṃsādhātu , nekkhammadhātu , abyāpādadhātu , avihiṃsādhātu ’’( vibha .182; dī . ni .3.305; ma . ni .3.125),‘‘ sukhadhātu , dukkhadhātu , somanassadhātu , domanassadhātu , upekkhādhātu , avijjādhātu ’’( vibha .180; ma . ni .3.125),‘‘ ārambhadhātu , nikkamadhātu , parakkamadhātu ’’( saṃ . ni .5.183),‘‘ hīnadhātu , majjhimadhātu , paṇītadhātu ’’( dī . ni .3.305),‘‘ pathavīdhātu , āpodhātu , tejodhātu , vāyodhātu ( dī . ni .3.311), ākāsadhātu , viññāṇadhātu ’’( ma . ni .3.125; vibha .172),‘‘ saṅkhatadhātu , asaṅkhatadhātu ’’( ma . ni .3.125),‘‘ anekadhātu nānādhātu loko ’’ ti ( dī . ni .2.366; ma . ni .1.148) evamādayo aññāpi dhātuyo dissanti .Evaṃ sati sabbāsaṃ vasena paricchedaṃ akatvā kasmā aṭṭhārasāti ayameva paricchedo katoti ce .
Sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā .
Rūpadhātuyeva hi ābhādhātu , subhadhātu pana rūpādipaṭibaddhā .
Kasmā , subhanimittattā .
Subhanimittañhi subhadhātu .
Tañca rūpādivinimuttaṃ na vijjati .
Kusalavipākārammaṇā vā rūpādayo eva subhadhātūti rūpādimattamevesā .
Ākāsānañcāyatanadhātuādīsu cittaṃ manoviññāṇadhātuyeva , sesā dhammadhātu .
Saññāvedayitanirodhadhātu pana sabhāvato natthi .
Dhātudvayanirodhamattameva hi sā .
Kāmadhātu dhammadhātumattaṃ vā hoti .
Yathāha –
‘‘ tattha katamā kāmadhātu ?
Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo ’’ ti ( vibha .182).
Aṭṭhārasāpi vā dhātuyo .
Yathāha –
‘‘ heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ , ayaṃ vuccati kāmadhātū ’’ ti ( vibha .182).
Nekkhammadhātu
M2.118 dhammadhātu eva ,‘‘ sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū ’’ ti ( vibha .182) vacanato manoviññāṇadhātupi hotiyeva .Byāpādavihiṃsā-abyāpāda-avihiṃsāsukha-dukkha-somanassa-domanassupekkhā-avijjāārambha-nikkama-parakkamadhātuyo dhammadhātuyeva .
Hīnamajjhimapaṇītadhātuyo aṭṭhārasa dhātumattameva .
Hīnā hi cakkhādayo hīnā dhātu , majjhimapaṇītā
V2.115 majjhimā ceva paṇītā ca .Nippariyāyena pana akusalā dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo hīnadhātu , lokiyā kusalābyākatā ubhopi cakkhudhātuādayo ca majjhimadhātu , lokuttarā pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo paṇītadhātu .
Pathavītejovāyodhātuyo phoṭṭhabbadhātuyeva , āpodhātu ākāsadhātu ca dhammadhātuyeva .
Viññāṇadhātu cakkhuviññāṇādisattaviññāṇadhātusaṅkhepoyeva .
Sattarasa dhātuyo dhammadhātuekadeso ca saṅkhatadhātu , asaṅkhatā pana dhātu dhammadhātuekadesova .
Anekadhātunānādhātuloko pana aṭṭhārasa dhātuppabhedamattamevāti .
Iti sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā aṭṭhāraseva vuttāti .
521. Apica vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññīnaṃ saññāsamūhananatthampi aṭṭhāraseva vuttā .
Santi hi sattā vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññino , tesaṃ cakkhusotaghānajivhākāyamanodhātumanoviññāṇadhātubhedena tassa anekataṃ cakkhurūpādipaccayāyattavuttitāya aniccatañca pakāsetvā dīgharattānusayitaṃ jīvasaññaṃ samūhanitukāmena bhagavatā aṭṭhārasa dhātuyo pakāsitā .
Kiñca bhiyyo tathā veneyyajjhāsayavasena ca .
Ye ca imāya anatisaṅkhepavitthārāya desanāya veneyyasattā , tadajjhāsayavasena ca aṭṭhāraseva pakāsitā .
Saṅkhepavitthāranayena tathā tathā hi ,
Dhammaṃ pakāsayati esa yathā yathāssa ;
Saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena ,
Veneyyasattahadayesu tamo payātīti .
Evamettha tāvatvato veditabbo vinicchayo .
522. Saṅkhatoti
M2.119 cakkhudhātu tāva jātito eko dhammotveva saṅkhaṃ gacchati cakkhupasādavasena , tathā sotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasadhātuyo sotappasādādivasena , phoṭṭhabbadhātu pana pathavītejovāyovasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati .Cakkhuviññāṇadhātu kusalākusalavipākavasena
V2.116 dve dhammāti saṅkhaṃ gacchati , tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇadhātuyo .Manodhātu pana pañcadvārāvajjanakusalākusalavipākasampaṭicchanavasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati .
Dhammadhātu tiṇṇaṃ arūpakkhandhānaṃ soḷasannaṃ sukhumarūpānaṃ asaṅkhatāya ca dhātuyā vasena vīsati dhammāti saṅkhaṃ gacchati .
Manoviññāṇadhātu sesakusalākusalābyākataviññāṇavasena chasattati dhammāti saṅkhaṃ gacchati .
Evamettha saṅkhatopi veditabbo vinicchayo .
523. Paccayāti ettha ca cakkhudhātu tāva cakkhuviññāṇadhātuyā vippayuttapurejātaatthiavigatanissayindriyapaccayānaṃ vasena chahi paccayehi paccayo hoti , rūpadhātu purejātaatthiavigatārammaṇapaccayānaṃ vasena catūhi paccayehi paccayo hoti .
Evaṃ sotaviññāṇadhātuādīnaṃ sotadhātusaddadhātuādayo .
Pañcannaṃ pana nesaṃ āvajjanamanodhātu anantarasamanantaranatthivigatānantarūpanissayavasena pañcahi paccayehi paccayo hoti , tā ca pañcapi sampaṭicchanamanodhātuyā .
Tathā sampaṭicchanamanodhātu santīraṇamanoviññāṇadhātuyā , sā ca voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātuyā , voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā .
Javanamanoviññāṇadhātu pana anantarāya javanamanoviññāṇadhātuyā tehi ceva pañcahi āsevanapaccayena cāti chahi paccayehi paccayo hoti .
Esa tāva pañcadvāre nayo .
Manodvāre pana bhavaṅgamanoviññāṇadhātu āvajjanamanoviññāṇadhātuyā .
Āvajjanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā purimehi pañcahi paccayehi paccayo hoti .
Dhammadhātu pana sattannampi viññāṇadhātūnaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādīhi bahudhā paccayo hoti .
Cakkhudhātuādayo pana ekaccā ca dhammadhātu ekaccāya manoviññāṇadhātuyā ārammaṇapaccayādīhipi paccayā honti .
Cakkhuviññāṇadhātuādīnañca na kevalaṃ cakkhurūpādayo paccayā honti , atha kho ālokādayopi .
Tenāhu pubbācariyā –
‘‘ Cakkhurūpālokamanasikāre
M2.120 paṭicca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ .Sotasaddavivaramanasikāre paṭicca uppajjati sotaviññāṇaṃ .
Ghānagandhavāyumanasikāre paṭicca uppajjati ghānaviññāṇaṃ .
Jivhārasaāpamanasikāre paṭicca uppajjati jivhāviññāṇaṃ .
Kāyaphoṭṭhabbapathavīmanasikāre paṭicca uppajjati kāyaviññāṇaṃ .
Bhavaṅgamanadhammamanasikāre paṭicca uppajjati manoviññāṇan ’’ ti .
Ayamettha
V2.117 saṅkhepo .Vitthārato pana paccayappabhedo paṭiccasamuppādaniddese āvibhavissatīti evamettha paccayatopi veditabbo vinicchayo .
524. Daṭṭhabbatoti daṭṭhabbatopettha vinicchayo veditabboti attho .
Sabbā eva hi saṅkhatadhātuyo pubbantāparantavivittato dhuvasubhasukhattabhāvasuññato paccayāyattavuttito ca daṭṭhabbā .
Visesato panettha bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā , daṇḍo viya rūpadhātu , saddo viya cakkhuviññāṇadhātu .
Tathā ādāsatalaṃ viya cakkhudhātu , mukhaṃ viya rūpadhātu , mukhanimittaṃ viya cakkhuviññāṇadhātu .
Atha vā ucchutilā viya cakkhudhātu , yantacakkayaṭṭhi viya rūpadhātu , ucchurasatelāni viya cakkhuviññāṇadhātu .
Tathā adharāraṇī viya cakkhudhātu , uttarāraṇī viya rūpadhātu , aggi viya cakkhuviññāṇadhātu .
Esa nayo sotadhātuādīsu .
Manodhātu pana yathāsambhavato cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ purecarānucarā viya daṭṭhabbā .
Dhammadhātuyā vedanākkhandho sallamiva sūlamiva ca daṭṭhabbo .
Saññāsaṅkhārakkhandhā vedanāsallasūlayogāāturā viya , puthujjanānaṃ vā saññā āsādukkhajananato rittamuṭṭhi viya .
Ayathābhuccanimittagāhakato vanamigo viya .
Saṅkhārā paṭisandhiyaṃ pakkhipanato aṅgārakāsuyaṃ khipanakapurisā viya .
Jāti dukkhānubandhato rājapurisānubandhacorā viya .
Sabbānatthāvahassa khandhasantānassa hetuto visarukkhabījāni viya .
Rūpaṃ nānāvidhupaddavanimittato khuracakkaṃ viya daṭṭhabbaṃ .
Asaṅkhatā pana dhātu amatato santato khemato ca daṭṭhabbā .
Kasmā ?
Sabbānatthāvahassa paṭipakkhabhūtattā .
Manoviññāṇadhātu
M2.121 ārammaṇesu vavatthānābhāvato araññamakkaṭo viya , duddamanato assakhaḷuṅko viya , yatthakāmanipātito vehāsakkhittadaṇḍo viya , lobhadosādinānappakārakilesavesayogato raṅganaṭo viya daṭṭhabbāti .Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
Paññābhāvanādhikāre
Āyatanadhātuniddeso nāma
Pannarasamo paricchedo .