Rūpasattakasammasanakathā

706. Aparo rūpasattakaarūpasattakavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasati .

Tattha ādānanikkhepanato , vayovuḍḍhatthaṅgamato , āhāramayato , utumayato , kammajato , cittasamuṭṭhānato , dhammatārūpatoti imehi ākārehi āropetvā sammasanto rūpasattakavasena āropetvā sammasati nāma .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ Ādānanikkhepanato , vayovuḍḍhatthagāmito ;

Āhārato ca ututo , kammato cāpi cittato ;

Dhammatārūpato satta , vitthārena vipassatī ’’ ti .

Tattha ādānan ti paṭisandhi .

Nikkhepanan ti cuti .

Iti yogāvacaro imehi ādānanikkhepehi ekaṃ vassasataṃ paricchinditvā saṅkhāresu tilakkhaṇaṃ āropeti .

Kathaṃ ?

Etthantare sabbe saṅkhārā aniccā .

Kasmā ?

Uppādavayavattito , vipariṇāmato , tāvakālikato , niccapaṭikkhepato ca .

Yasmā pana uppannā saṅkhārā ṭhitiṃ pāpuṇanti , ṭhitiyaṃ jarāya kilamanti , jaraṃ patvā avassaṃ bhijjanti , tasmā abhiṇhasampaṭipīḷanato , dukkhamato dukkhavatthuto , sukhapaṭikkhepato ca dukkhā .

Yasmā ca ‘‘ uppannā saṅkhārā ṭhitiṃ mā pāpuṇantu , ṭhānappattā mā jīrantu , jarappattā mā bhijjantū ’’ ti imesu tīsuM2.254 ṭhānesu kassaci vasavattibhāvoV2.253 natthi , suññā tena vasavattanākārena , tasmā suññato , assāmikato , avasavattito , attapaṭikkhepato ca anattāti .

707. Evaṃ ādānanikkhepanavasena vassasataparicchinne rūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā tato paraṃ vayovuḍḍhatthaṅgamato āropeti .

Tattha vayovuḍḍhatthaṅgamo nāma vayavasena vuḍḍhassa vaḍḍhitassa rūpassa atthaṅgamo .

Tassa vasena tilakkhaṇaṃ āropetīti attho .

Kathaṃ ?

So tameva vassasataṃ paṭhamavayena majjhimavayena pacchimavayenāti tīhi vayehi paricchindati .

Tattha ādito tettiṃsa vassāni paṭhamavayo nāma .

Tato catuttiṃsa majjhimavayo nāma .

Tato tettiṃsa pacchimavayo nāmāti .

Iti imehi tīhi vayehi paricchinditvā ,‘‘ paṭhamavaye pavattaṃ rūpaṃ majjhimavayaṃ appatvā tattheva nirujjhati , tasmā taṃ aniccaṃ .

Yadaniccaṃ , taṃ dukkhaṃ .

Yaṃ dukkhaṃ , tadanattā .

Majjhimavaye pavattarūpampi pacchimavayaṃ appatvā tattheva nirujjhati , tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā .

Pacchimavaye tettiṃsa vassāni pavattarūpampi maraṇato paraṃ gamanasamatthaṃ nāma natthi , tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti tilakkhaṇaṃ āropeti .

708. Evaṃ paṭhamavayādivasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetvā puna ‘‘ mandadasakaṃ , khiḍḍādasakaṃ , vaṇṇadasakaṃ , baladasakaṃ , paññādasakaṃ , hānidasakaṃ , pabbhāradasakaṃ , vaṅkadasakaṃ , momūhadasakaṃ , sayanadasakan ’’ ti imesaṃ dasannaṃ dasakānaṃ vasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropeti .

Tattha dasakesu tāva vassasatajīvino puggalassa paṭhamāni dasa vassāni mandadasakaṃ nāma , tadā hi so mando hoti capalo kumārako .

Tato parāni dasa khiḍḍādasakaṃ nāma , tadā hi so khiḍḍāratibahulo hoti .

Tato parāni dasa vaṇṇadasakaṃ nāma , tadā hissa vaṇṇāyatanaṃ vepullaṃ pāpuṇāti .

Tato parāni dasa baladasakaṃ nāma , tadā hissa balañca thāmo ca vepullaṃ pāpuṇāti .

Tato parāni dasa paññādasakaṃ nāma , tadā hissa paññā suppatiṭṭhitā hoti , pakatiyā kira dubbalapaññassāpiM2.255 tasmiṃ kāle appamattakā paññā uppajjatiyeva .

Tato parāni dasa hānidasakaṃ nāma , tadā hissa khiḍḍārativaṇṇabalapaññā parihāyanti .

Tato parāniV2.254 dasa pabbhāradasakaṃ nāma , tadā hissa attabhāvo purato pabbhāro hoti .

Tato parāni dasa vaṅkadasakaṃ nāma , tadā hissa attabhāvo naṅgalakoṭi viya vaṅko hoti .

Tato parāni dasa momūhadasakaṃ nāma .

Tadā hi so momūho hoti , kataṃ kataṃ pamussati .

Tato parāni dasa sayanadasakaṃ nāma , vassasatiko hi sayanabahulova hoti .

Tatrāyaṃ yogī etesaṃ dasakānaṃ vasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetuṃ iti paṭisañcikkhati –

‘‘ paṭhamadasake pavattarūpaṃ dutiyadasakaṃ appatvā tattheva nirujjhati , tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā .

Dutiyadasake … pe … navamadasake pavattarūpaṃ dasamadasakaṃ appatvā tattheva nirujjhati .

Dasamadasake pavattarūpaṃ punabbhavaṃ appatvā idheva nirujjhati , tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti tilakkhaṇaṃ āropeti .

709. Evaṃ dasakavasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetvā puna tadeva vassasataṃ pañcapañcavassavasena vīsatikoṭṭhāse katvā vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropeti .

Kathaṃ ?

So hi iti paṭisañcikkhati –

‘‘ paṭhame vassapañcake pavattarūpaṃ dutiyaṃ vassapañcakaṃ appatvā tattheva nirujjhati , tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā .

Dutiye vassapañcake pavattarūpaṃ tatiyaṃ … pe … ekūnavīsatime vassapañcake pavattarūpaṃ vīsatimaṃ vassapañcakaṃ appatvā tattheva nirujjhati .

Vīsatime vassapañcake pavattarūpaṃ maraṇato paraṃ gamanasamatthaṃ nāma natthi , tasmā tampi aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti .

Evaṃ vīsatikoṭṭhāsavasena vayovuḍḍhatthaṅgamato tilakkhaṇaṃ āropetvā puna pañcavīsati koṭṭhāse katvā catunnaṃ catunnaṃ vassānaṃ vasena āropeti .

Tato tettiṃsa koṭṭhāse katvā tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vassānaṃ vasena , paññāsa koṭṭhāse katvā dvinnaṃ dvinnaṃ vassānaṃ vasena , sataṃ koṭṭhāse katvā ekekavassavasena .

Tato ekaṃ vassaṃ tayoM2.256 koṭṭhāse katvā vassānahemantagimhesu tīsu utūsu ekekautuvasena tasmiṃ vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropeti .

Kathaṃ ?

‘‘ Vassāne catumāsaṃ pavattarūpaṃ hemantaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ .

Hemante pavattarūpaṃ gimhaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ .

Gimhe pavattarūpaṃ puna vassānaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ , tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti .

Evaṃ āropetvā puna ekaṃ vassaṃ cha koṭṭhāse katvā –

‘‘ vassāneV2.255 dvemāsaṃ pavattarūpaṃ saradaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ .

Sarade pavattarūpaṃ hemantaṃ .

Hemante pavattarūpaṃ sisiraṃ .

Sisire pavattarūpaṃ vasantaṃ .

Vasante pavattarūpaṃ gimhaṃ .

Gimhe pavattarūpaṃ puna vassānaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ , tasmā aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti evaṃ tasmiṃ vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropeti .

Evaṃ āropetvā tato kāḷajuṇhavasena –

‘‘ kāḷe pavattarūpaṃ juṇhaṃ appatvā .

Juṇhe pavattarūpaṃ kāḷaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ , tasmā aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti tilakkhaṇaṃ āropeti .

Tato rattindivavasena –

‘‘ rattiṃ pavattarūpaṃ divasaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ .

Divasaṃ pavattarūpampi rattiṃ appatvā tattheva niruddhaṃ , tasmā aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti tilakkhaṇaṃ āropeti .

Tato tadeva rattindivaṃ pubbaṇhādivasena cha koṭṭhāse katvā –

‘‘ pubbaṇhe pavattarūpaṃ majjhanhaṃ appatvā .

Majjhanhe pavattarūpaṃ sāyanhaṃ .

Sāyanhe pavattarūpaṃ paṭhamayāmaṃ .

Paṭhamayāme pavattarūpaṃ majjhimayāmaṃ .

Majjhimayāme pavattarūpaṃ pacchimayāmaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ .

Pacchimayāme pavattarūpaṃ puna pubbaṇhaṃ appatvā tattheva niruddhaṃ , tasmā aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti tilakkhaṇaṃ āropeti .

710. Evaṃ āropetvā puna tasmiṃyeva rūpe abhikkamapaṭikkamaālokanavilokanasamiñjanapasāraṇavasena –

‘‘ abhikkame pavattarūpaṃ paṭikkamaṃ appatvā tattheva nirujjhati .

Paṭikkame pavattarūpaṃ ālokanaṃ .

Ālokane pavattarūpaṃ vilokanaṃ .

Vilokane pavattarūpaṃ samiñjanaṃ .

Samiñjane pavattarūpaṃ pasāraṇaṃ appatvā tattheva nirujjhati .

Tasmā aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti tilakkhaṇaṃ āropeti .

Tato ekapadavāraṃ uddharaṇa atiharaṇavītiharaṇavossajjanasannikkhepanasannirumbhanavasena cha koṭṭhāse karoti .

TatthaM2.257 uddharaṇaṃ nāma pādassa bhūmito ukkhipanaṃ .

Atiharaṇaṃ nāma purato haraṇaṃ .

Vītiharaṇaṃ nāma khāṇukaṇṭakadīghajātiādīsu kiñcideva disvā ito cito ca pādasañcāraṇaṃ .

Vossajjanaṃ nāma pādassa heṭṭhā oropanaṃ .

Sannikkhepanaṃ nāma pathavītale ṭhapanaṃ .

Sannirumbhanaṃ nāma puna pāduddharaṇakāle pādassa pathaviyā saddhiṃ abhinippīḷanaṃ .

Tattha uddharaṇe pathavīdhātuV2.256 āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā , itarā dve adhimattā honti balavatiyo .

Tathā atiharaṇavītiharaṇesu .

Vossajjane tejodhātu vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā , itarā dve adhimattā honti balavatiyo .

Tathā sannikkhepanasannirumbhanesu .

Evaṃ cha koṭṭhāse katvā tesaṃ vasena tasmiṃ vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropeti .

Kathaṃ ?

So iti paṭisañcikkhati –

‘‘ yā uddharaṇe pavattā dhātuyo , yāni ca tadupādāyarūpāni , sabbe te dhammā atiharaṇaṃ appatvā ettheva nirujjhanti , tasmā aniccā dukkhā anattā .

Tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ .

Vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ .

Vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ .

Sannikkhepane pavattā sannirumbhanaṃ appatvā ettheva nirujjhanti .

Iti tattha tattha uppannā itaraṃ itaraṃ koṭṭhāsaṃ appatvā tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya taṭataṭāyantā saṅkhārā bhijjanti .

Tasmā aniccā dukkhā anattā ’’ ti .

Tassevaṃ pabbapabbagate saṅkhāre vipassato rūpasammasanaṃ sukhumaṃ hoti .

711. Sukhumatte ca panassa idaṃ opammaṃ .

Eko kira dārutiṇukkādīsu kataparicayo adiṭṭhapubbapadīpo paccantavāsiko nagaramāgamma antarāpaṇe jalamānaṃ padīpaṃ disvā ekaṃ purisaṃ pucchi ambho ‘‘ kiṃ nāmetaṃ evaṃ manāpan ’’ ti ?

Tamenaṃ so āha ‘‘ kimettha manāpaṃ , padīpo nāmesa telakkhayena vaṭṭikkhayena ca gatamaggopissa na paññāyissatī ’’ ti .

Tamañño evamāha ‘‘ idaṃ oḷārikaṃ , imissā hi vaṭṭiyā anupubbena ḍayhamānāya tatiyabhāge tatiyabhāge jālā itarītaraṃ padesaṃ appatvāva nirujjhissatī ’’ ti .

Tamañño evamāha ‘‘ idampi oḷārikaṃ , imissā hi aṅgulaṅgulantare aḍḍhaṅgulaḍḍhaṅgulantareM2.258 tantumhi tantumhi aṃsumhi aṃsumhi jālā itarītaraṃ aṃsuṃ appatvāva nirujjhissati .

Aṃsuṃ pana muñcitvā na sakkā jālaṃ paññāpetun ’’ ti .

Tattha ‘‘ telakkhayena vaṭṭikkhayena ca padīpassa gatamaggopi na paññāyissatī ’’ ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino ādānanikkhepanato vassasatena paricchinnarūpe tilakkhaṇāropanaṃ .

‘‘ Vaṭṭiyā tatiyabhāge tatiyabhāge jālā itarītaraṃ padesaṃ appatvāva nirujjhissatī ’’ tiV2.257 purisassa ñāṇaṃ viya yogino vassasatassa tatiyakoṭṭhāsaparicchinne vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇāropanaṃ .

‘‘ Aṅgulaṅgulantare jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī ’’ ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino dasavassa pañcavassa catuvassa tivassa dvivassa ekavassa paricchinne rūpe tilakkhaṇāropanaṃ .

‘‘ Aḍḍhaṅgulaḍḍhaṅgulantare jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī ’’ ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino ekekautuvasena ekaṃ vassaṃ tidhā , chadhā ca vibhajitvā catumāsa-dvimāsaparicchinne rūpe tilakkhaṇāropanaṃ .

‘‘ Tantumhi tantumhi jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī ’’ ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino kāḷajuṇhavasena , rattindivavasena , ekarattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā pubbaṇhādivasena ca paricchinne rūpe tilakkhaṇāropanaṃ .

‘‘ Aṃsumhi aṃsumhi jālā itarītaraṃ appatvāva nirujjhissatī ’’ ti purisassa ñāṇaṃ viya yogino abhikkamādivasena ceva uddharaṇādīsu ca ekekakoṭṭhāsavasena paricchinne rūpe tilakkhaṇāropananti .

712. So evaṃ nānākārehi vayovuḍḍhatthaṅgamarūpe tilakkhaṇaṃ āropetvā puna tadeva rūpaṃ visaṅkharitvā āhāramayādivasena cattāro koṭṭhāse katvā ekekakoṭṭhāse tilakkhaṇaṃ āropeti .

Tatrāssa āhāramayaṃ rūpaṃ chātasuhitavasena pākaṭaṃ hoti .

Chātakāle samuṭṭhitaṃ rūpaṃ hi jhattaṃ hoti kilantaṃ , jhāmakhāṇuko viya , aṅgārapacchiyaṃ nilīnakāko viya ca dubbaṇṇaṃ dussaṇṭhitaṃ .

Suhitakāle samuṭṭhitaṃ dhātaṃ pīṇitaṃ mudu siniddhaṃ phassavantaṃ hoti .

So taṃ pariggahetvā ‘‘ chātakāleM2.259 pavattarūpaṃ suhitakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati .

Suhitakāle samuṭṭhitampi chātakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati , tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti .

713. Utumayaṃ sītuṇhavasena pākaṭaṃ hoti .

Uṇhakāle samuṭṭhitaṃ rūpaṃ hi jhattaṃ hoti kilantaṃ dubbaṇṇaṃ .

Sītautunā samuṭṭhitaṃ rūpaṃ dhātaṃ pīṇitaṃ siniddhaṃ hoti .

So taṃ pariggahetvā ‘‘ uṇhakāle pavattarūpaṃ sītakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati .

Sītakāle pavattarūpaṃ uṇhakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati , tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti .

714. Kammajaṃ āyatanadvāravasena pākaṭaṃ hoti .

Cakkhudvārasmiṃ hi cakkhukāyabhāvadasakavasenaV2.258 tiṃsa kammajarūpāni , upatthambhakāni pana tesaṃ utucittāhārasamuṭṭhānāni catuvīsatīti catupaṇṇāsa honti .

Tathā sotaghānajivhādvāresu .

Kāyadvāre kāyabhāvadasakavasena ceva utusamuṭṭhānādivasena ca catucattālīsa .

Manodvāre hadayavatthukāyabhāvadasakavasena ceva utusamuṭṭhānādivasena ca catupaṇṇāsameva .

So sabbampi taṃ rūpaṃ pariggahetvā ‘‘ cakkhudvāre pavattarūpaṃ sotadvāraṃ appatvā ettheva nirujjhati .

Sotadvāre pavattarūpaṃ ghānadvāraṃ .

Ghānadvāre pavattarūpaṃ jivhādvāraṃ .

Jivhādvāre pavattarūpaṃ kāyadvāraṃ .

Kāyadvāre pavattarūpaṃ manodvāraṃ appatvā ettheva nirujjhati , tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti .

715. Cittasamuṭṭhānaṃ somanassitadomanassitavasena pākaṭaṃ hoti , somanassitakāle uppannaṃ hi rūpaṃ siniddhaṃ mudu pīṇitaṃ phassavantaṃ hoti .

Domanassitakāle uppannaṃ jhattaṃ kilantaṃ dubbaṇṇaṃ hoti .

So taṃ pariggahetvā ‘‘ somanassitakāle pavattarūpaṃ domanassitakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati .

Domanassitakāle pavattarūpaṃ somanassitakālaṃ appatvā ettheva nirujjhati , tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropeti .

TassevaṃM2.260 cittasamuṭṭhānarūpaṃ pariggahetvā tattha tilakkhaṇaṃ āropayato ayamattho pākaṭo hoti –

Jīvitaṃ attabhāvo ca , sukhadukkhā ca kevalā ;

Ekacittasamāyuttā , lahuso vattate khaṇo .

Cullāsīti sahassāni , kappaṃ tiṭṭhanti ye marū ;

Na tveva tepi tiṭṭhanti , dvīhi cittehi samohitā .

Ye niruddhā marantassa , tiṭṭhamānassa vā idha ;

Sabbeva sadisā khandhā , gatā appaṭisandhikā .

AnantarāV2.259 ca ye bhaggā , ye ca bhaggā anāgate ;

Tadantarā niruddhānaṃ , vesamaṃ natthi lakkhaṇe .

Anibbattena na jāto , paccuppannena jīvati ;

Cittabhaṅgā mato loko , paññatti paramatthiyā .

Anidhānagatā bhaggā , puñjo natthi anāgate ;

Nibbattā yepi tiṭṭhanti , āragge sāsapūpamā .

Nibbattānañca dhammānaṃ , bhaṅgo nesaṃ purakkhato ;

Palokadhammā tiṭṭhanti , purāṇehi amissitā .

Adassanato āyanti , bhaggā gacchantudassanaṃ ;

Vijjuppādova ākāse , uppajjanti vayanti cāti .( mahāni .10);

716. Evaṃ āhāramayādīsu tilakkhaṇaṃ āropetvā puna dhammatārūpe tilakkhaṇaṃ āropeti .

Dhammatārūpaṃ nāma bahiddhā anindriyabaddhaṃ ayalohatipusīsasuvaṇṇarajatamuttāmaṇiveḷuriyasaṅkhasilāpavāḷalohitaṅgamasāragallabhūmipāsāṇapabbatatiṇarukkhalatādibhedaṃ vivaṭṭakappato paṭṭhāya uppajjanakarūpaṃ .

Tadassa asokaṅkurādivasena pākaṭaṃ hoti .

Asokaṅkuraṃ hi āditova tanurattaṃ hoti , tato dvīhatīhaccayena ghanarattaṃ , puna dvīhatīhaccayena mandarattaṃ , tato taruṇapallavavaṇṇaṃ , tatoM2.261 pariṇatapallavavaṇṇaṃ , tato haritapaṇṇavaṇṇaṃ .

Tato nīlapaṇṇavaṇṇaṃ .

Tato nīlapaṇṇavaṇṇakālato paṭṭhāya sabhāgarūpasantatimanuppabandhāpayamānaṃ saṃvaccharamattena paṇḍupalāsaṃ hutvā vaṇṭato chijjitvā patati .

So taṃ pariggahetvā ‘‘ tanurattakāle pavattarūpaṃ ghanarattakālaṃ appatvā nirujjhati .

Ghanarattakāle pavattarūpaṃ mandarattakālaṃ .

Mandarattakāle pavattarūpaṃ taruṇapallavavaṇṇakālaṃ .

Taruṇapallavavaṇṇakāle pavattaṃ pariṇatapallavavaṇṇakālaṃ .

Pariṇatapallavavaṇṇakāle pavattaṃ haritapaṇṇavaṇṇakālaṃV2.260 .

Haritapaṇṇakāle pavattaṃ nīlapaṇṇavaṇṇakālaṃ .

Nīlapaṇṇavaṇṇakāle pavattaṃ paṇḍupalāsakālaṃ .

Paṇḍupalāsakāle pavattaṃ vaṇṭato chijjitvā patanakālaṃ appatvāva nirujjhati , tasmā taṃ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti tilakkhaṇaṃ āropeti , evaṃ tattha tilakkhaṇaṃ āropetvā iminā nayena sabbampi dhammatārūpaṃ sammasati .

Evaṃ tāva rūpasattakavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasati .

Issues

Select Version

Visuddhimaggo

Visuddhimaggo