Saḷāyatanapaccayāphassapadavitthārakathā
642. Saḷāyatanapaccayā
V2.197 phassapade –Saḷeva phassā saṅkhepā , cakkhusamphassaādayo ;
Viññāṇamiva bāttiṃsa , vitthārena bhavanti te .
Saṅkhepena hi saḷāyatanapaccayā phassoti cakkhusamphasso , sotasamphasso , ghānasamphasso , jivhāsamphasso , kāyasamphasso , manosamphassoti ime cakkhusamphassādayo cha eva phassā bhavanti .
Vitthārena pana cakkhusamphassādayo pañca kusalavipākā , pañca akusalavipākāti dasa , sesā bāvīsati-lokiyavipākaviññāṇasampayuttā ca bāvīsatīti evaṃ sabbepi saṅkhārapaccayā vuttaviññāṇamiva bāttiṃsa honti .
Yaṃ panetassa bāttiṃsavidhassāpi phassassa paccayo saḷāyatanaṃ , tattha ,
Chaṭṭhena saha ajjhattaṃ , cakkhādiṃ bāhirehipi ;
Saḷāyatanamicchanti , chahi saddhiṃ vicakkhaṇā .
Tattha ye tāva ‘‘ upādiṇṇakapavattikathā ayan ’’ ti sakasantatipariyāpannameva paccayaṃ paccayuppannañca dīpenti , te ‘‘ chaṭṭhāyatanapaccayā phasso ’’ ti ( vibha .322) pāḷianusārato āruppe chaṭṭhāyatanañca , aññattha sabbasaṅgahato saḷāyatanañca phassassa paccayoti ekadesasarūpekasesaṃ katvā chaṭṭhena saha ajjhattaṃ cakkhādiṃ saḷāyatananti icchanti .
Tañhi chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatanantveva saṅkhaṃ gacchati .
Ye pana paccayuppannameva ekasantatipariyāpannaṃ dīpenti , paccayaṃ pana bhinnasantānampi , te yaṃ yaṃ āyatanaṃ phassassa paccayo hoti , taṃ sabbampi
M2.200 dīpentā bāhirampi pariggahetvā tadeva chaṭṭhena saha ajjhattaṃ bāhirehipi rūpāyatanādīhi saddhiṃ saḷāyatananti icchanti .Tampi hi chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanañca saḷāyatananti etesaṃ ekasese kate saḷāyatanantveva saṅkhaṃ gacchati .
Etthāha
V2.198 – na sabbāyatanehi eko phasso sambhoti , nāpi ekamhā āyatanā sabbe phassā , ayañca saḷāyatanapaccayā phassoti ekova vutto , so kasmāti .Tatridaṃ vissajjanaṃ – saccametaṃ , sabbehi eko , ekamhā vā sabbe na sambhonti , sambhoti pana anekehi eko .
Yathā cakkhusamphasso cakkhāyatanā rūpāyatanā cakkhuviññāṇasaṅkhātā manāyatanā avasesasampayuttadhammāyatanā cāti evaṃ sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbaṃ .
Tasmā eva hi ,
Ekopanekāyatanappabhavo iti dīpito ;
Phassoyaṃ ekavacananiddesenīdha tādinā .
Ekavacananiddesenāti saḷāyatanapaccayā phassoti iminā ekavacananiddesena anekehi āyatanehi eko phasso hotīti tādinā dīpitoti attho .
Āyatanesu pana ,
Chadhā pañca tato ekaṃ , navadhā bāhirāni cha ;
Yathāsambhavametassa , paccayatte vibhāvaye .
Tatrāyaṃ vibhāvanā – cakkhāyatanādīni tāva pañca cakkhusamphassādibhedato pañcavidhassa phassassa nissayapurejātindriyavippayuttaatthiavigatavasena chadhā paccayā honti .
Tato paraṃ ekaṃ vipākamanāyatanaṃ anekabhedassa vipākamanosamphassassa sahajātaaññamaññanissayavipākāhāraindriyasampayuttaatthiavigatavasena navadhā paccayo hoti .
Bāhiresu pana rūpāyatanaṃ cakkhusamphassassa ārammaṇapurejātaatthiavigatavasena catudhā paccayo hoti .
Tathā saddāyatanādīni sotasamphassādīnaṃ .
Manosamphassassa pana tāni ca dhammāyatanañca tathā ca
M2.201 ārammaṇapaccayamatteneva cāti evaṃ bāhirāni cha yathāsambhavametassa paccayatte vibhāvayeti .Ayaṃ ‘‘ saḷāyatanapaccayā phasso ’’ ti padasmiṃ vitthārakathā .