Nirodhasamāpattikathā
867. Nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatāti na kevalañca ariyaphalarasānubhavanaṃyeva , ayaṃ pana nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāpi imissā paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo .
Tatridaṃ nirodhasamāpattiyā vibhāvanatthaṃ pañhākammaṃ – kā nirodhasamāpatti , ke taṃ samāpajjanti , ke na samāpajjanti , kattha samāpajjanti , kasmā samāpajjanti , kathañcassā samāpajjanaṃ hoti , kathaṃ ṭhānaṃ , kathaṃ vuṭṭhānaṃ , vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hoti , matassa ca samāpannassa ca ko viseso , nirodhasamāpatti kiṃ saṅkhatā asaṅkhatā lokiyā lokuttarā nipphannā anipphannāti ?
868. Tattha kā nirodhasamāpattīti yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti .
Ke taṃ samāpajjanti , ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā , sotāpannā , sakadāgāmino , sukkhavipassakā ca anāgāmino , arahanto na samāpajjanti .
Aṭṭhasamāpattilābhino pana anāgāmino , khīṇāsavā ca samāpajjanti .
‘‘ Dvīhi balehi samannāgatattā
V2.343 , tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā , soḷasahi ñāṇacariyāhi , navahi samādhicariyāhi vasībhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma . mātikā 1.34) hi vuttaṃ .Ayañca sampadā ṭhapetvā aṭṭhasamāpattilābhino anāgāmikhīṇāsave aññesaṃ natthi .
Tasmā teyeva samāpajjanti , na aññe .
869. Katamāni panettha dve balāni … pe … katamā vasībhāvatāti ?
Na ettha kiñci amhehi vattabbaṃ atthi .
Sabbamidaṃ etassa uddesassa niddese vuttameva .
Yathāha –
‘‘ Dvīhi
M2.345 balehīti dve balāni samathabalaṃ vipassanābalaṃ .Katamaṃ samathabalaṃ ?
Nekkhammavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalaṃ .
Abyāpādavasena … ālokasaññāvasena … avikkhepavasena … pe … paṭinissaggānupassiassāsavasena … paṭinissaggānupassipassāsavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalanti .
Kenaṭṭhena samathabalaṃ ?
Paṭhamajjhānena nīvaraṇe na kampatīti samathabalaṃ .
Dutiyajjhānena vitakkavicāre … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññāya na kampatīti samathabalaṃ .
Uddhacce ca uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti samathabalaṃ .
Idaṃ samathabalaṃ .
‘‘ Katamaṃ vipassanābalaṃ ?
Aniccānupassanā vipassanābalaṃ .
Dukkhānupassanā … anattānupassanā … nibbidānupassanā … virāgānupassanā … nirodhānupassanā … paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ .
Rūpe aniccānupassanā … pe … rūpe paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ .
Vedanāya … saññāya … saṅkhāresu … viññāṇe … cakkhusmiṃ … pe … jarāmaraṇe aniccānupassanā .
Jarāmaraṇe paṭinissaggānupassanā vipassanābalanti .
Kenaṭṭhena vipassanābalaṃ ?
Aniccānupassanāya niccasaññāya na kampatīti vipassanābalaṃ .
Dukkhānupassanāya sukhasaññāya na kampatīti … anattānupassanāya attasaññāya na kampatīti … nibbidānupassanāya nandiyā na kampatīti … virāgānupassanāya rāge na kampatīti … nirodhānupassanāya samudaye na kampatīti … paṭinissaggānupassanāya ādāne na kampatīti vipassanābalaṃ .
Avijjāya
V2.344 ca avijjāsahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti vipassanābalaṃ .Idaṃ vipassanābalaṃ .
‘‘ Tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyāti katamesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā ?
Dutiyajjhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā vacīsaṅkhārā paṭippassaddhā honti .
Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāsā kāyasaṅkhārā paṭippassaddhā honti .
Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca cittasaṅkhārā paṭippassaddhā honti .
Imesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā .
‘‘ Soḷasahi
M2.346 ñāṇacariyāhīti katamāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi ?Aniccānupassanā ñāṇacariyā .
Dukkhā … anattā … nibbidā … virāgā … nirodhā … paṭinissaggā … vivaṭṭānupassanā ñāṇacariyā .
Sotāpattimaggo ñāṇacariyā .
Sotāpattiphalasamāpatti ñāṇacariyā .
Sakadāgāmimaggo … pe … arahattaphalasamāpatti ñāṇacariyā .
Imāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi .
‘‘ Navahi samādhicariyāhīti katamāhi navahi samādhicariyāhi ?
Paṭhamajjhānaṃ samādhicariyā .
Dutiyajjhānaṃ … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti samādhicariyā .
Paṭhamajjhānapaṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca .
Imāhi navahi samādhicariyāhi .
‘‘ Vasīti pañca vasiyo – āvajjanavasī , samāpajjanavasī , adhiṭṭhānavasī , vuṭṭhānavasī , paccavekkhaṇavasī .
Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati , āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti āvajjanavasī .
Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjati , samāpajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti samāpajjanavasī … pe … adhiṭṭhāti adhiṭṭhāne … pe … vuṭṭhāti vuṭṭhāne … pe … paccavekkhati paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī .
Dutiyaṃ … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati
V2.345 … pe … paccavekkhati .Paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī .
Imā pañca vasiyo ’’ ti ( paṭi . ma .1.83).
870. Ettha ca ‘‘ soḷasahi ñāṇacariyāhī ’’ ti ukkaṭṭhaniddeso esa .
Anāgāmino pana cuddasahi ñāṇacariyāhi hoti .
Yadi evaṃ sakadāgāmino dvādasahi sotāpannassa ca dasahi kiṃ na hotīti ?
Na hoti , samādhipāribandhikassa pañca kāmaguṇikarāgassa appahīnattā .
Tesaṃ hi so appahīno .
Tasmā samathabalaṃ na paripuṇṇaṃ hoti , tasmiṃ aparipūre dvīhi balehi samāpajjitabbaṃ nirodhasamāpattiṃ balavekallena samāpajjituṃ na sakkonti .
Anāgāmissa pana so pahīno , tasmā esa paripuṇṇabalo
M2.347 hoti .Paripuṇṇabalattā sakkoti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417).
Idañhi paṭṭhāne mahāpakaraṇe anāgāminova nirodhā vuṭṭhānaṃ sandhāya vuttanti .
871. Kattha samāpajjantīti pañcavokārabhave .
Kasmā ?
Anupubbasamāpattisabbhāvato .
Catuvokārabhave pana paṭhamajjhānādīnaṃ uppatti natthi .
Tasmā na sakkā tattha samāpajjitunti .
Keci pana ‘‘ vatthussa abhāvā ’’ ti vadanti .
872. Kasmā samāpajjantīti saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā diṭṭheva dhamme acittakā hutvā ‘‘ nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā ’’ ti samāpajjanti .
873. Kathañcassā samāpajjanaṃ hotīti samathavipassanāvasena ussakkitvā katapubbakiccassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhayato , evamassa samāpajjanaṃ hoti .
Yo hi samathavaseneva ussakkati , so nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati .
Yo pana vipassanāvaseneva ussakkati , so phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati .
Yo pana ubhayavaseneva ussakkitvā pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodheti , so taṃ samāpajjatīti ayamettha saṅkhepo .
874. Ayaṃ pana vitthāro – idha bhikkhu nirodhaṃ samāpajjitukāmo katabhattakicco sudhotahatthapādo
V2.346 vivitte okāse supaññattamhi āsane nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā , so paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati .Vipassanā panesā tividhā hoti – saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā , phalasamāpattivipassanā , nirodhasamāpattivipassanāti .
Tattha saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā mandā vā hotu tikkhā vā , maggassa padaṭṭhānaṃ hotiyeva .
Phalasamāpattivipassanā
M2.348 tikkhāva vaṭṭati maggabhāvanāsadisā .Nirodhasamāpattivipassanā pana nātimandanātitikkhā vaṭṭati .
Tasmā esa nātimandāya nātitikkhāya vipassanāya te saṅkhāre vipassati .
Tato dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati .
Tato tatiyaṃ jhānaṃ … pe … tato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati .
Tathā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti – nānābaddhaavikopanaṃ , saṅghapaṭimānanaṃ , satthupakkosanaṃ , addhānaparicchedanti .
875. Tattha nānābaddhaavikopanan ti yaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ ekābaddhaṃ na hoti , nānābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ pattacīvaraṃ vā mañcapīṭhaṃ vā nivāsagehaṃ vā aññaṃ vā pana kiñci parikkhārajātaṃ , taṃ yathā na vikuppati , aggiudakavātacoraundūrādīnaṃ vasena na vinassati , evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ .
Tatridaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ ‘‘ idañca idañca imasmiṃ sattāhabbhantare mā agginā jhāyatu , mā udakena vuyhatu , mā vātena viddhaṃsatu , mā corehi hariyatu , mā undūrādīhi khajjatū ’’ ti .
Evaṃ adhiṭṭhite taṃ sattāhaṃ tassa na koci parissayo hoti .
Anadhiṭṭhahato pana aggiādīhi vinassati mahānāgattherassa viya .
Thero kira mātuupāsikāya gāmaṃ piṇḍāya pāvisi .
Upāsikā yāguṃ datvā āsanasālāya nisīdāpesi .
Thero nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi .
Tasmiṃ nisinne āsanasālāya agginā gahitāya sesabhikkhū attano attano nisinnāsanaṃ gahetvā palāyiṃsu .
Gāmavāsikā sannipatitvā
V2.347 theraṃ disvā ‘‘ alasasamaṇo ’’ ti āhaṃsu .Aggi tiṇaveṇukaṭṭhāni jhāpetvā theraṃ parikkhipitvā aṭṭhāsi .
Manussā ghaṭehi udakaṃ āharitvā nibbāpetvā chārikaṃ apanetvā paribhaṇḍaṃ katvā pupphāni vikiritvā namassamānā aṭṭhaṃsu .
Thero paricchinnakālavasena vuṭṭhāya te disvā ‘‘ pākaṭomhi jāto ’’ ti vehāsaṃ uppatitvā piyaṅgudīpaṃ agamāsi .
Idaṃ nānābaddhaavikopanaṃ nāma .
Yaṃ ekābaddhaṃ hoti nivāsanapāvuraṇaṃ vā nisinnāsanaṃ vā , tattha visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi .
Samāpattivaseneva naṃ rakkhati āyasmato sañjīvassa viya
M2.349 .Vuttampi cetaṃ ‘‘ āyasmato sañjīvassa samādhivipphārā iddhi , āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhī ’’ ti .
876. Saṅghapaṭimānanan ti saṅghassa paṭimānanaṃ udikkhanaṃ .
Yāva eso bhikkhu āgacchati , tāva saṅghakammassa akaraṇanti attho .
Ettha ca na paṭimānanaṃ etassa pubbakiccaṃ , paṭimānanāvajjanaṃ pana pubbakiccaṃ .
Tasmā evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘ sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne saṅgho uttikammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo hoti , yāva maṃ koci bhikkhu āgantvā na pakkosati , tāvadeva vuṭṭhahissāmī ’’ ti .
Evaṃ katvā samāpanno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva .
Yo pana evaṃ na karoti , saṅgho ca sannipatitvā taṃ apassanto ‘‘ asuko bhikkhu kuhin ’’ ti ‘‘ nirodhasamāpanno ’’ ti vutte saṅgho kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘ gaccha naṃ saṅghassa vacanena pakkosāhī ’’ ti .
Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘ saṅgho taṃ āvuso paṭimānetī ’’ ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti .
Evaṃ garukā hi saṅghassa āṇā nāma .
Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti , evaṃ samāpajjitabbaṃ .
877. Satthupakkosanan ti idhāpi satthupakkosanāvajjanameva imassa kiccaṃ .
Tasmā tampi evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘ sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne satthā otiṇṇavatthusmiṃ sikkhāpadaṃ vā paññapeti , tathārūpāya vā atthuppattiyā dhammaṃ deseti , yāva maṃ
V2.348 koci āgantvā na pakkosati , tāvadeva vuṭṭhahissāmī ’’ ti .Evaṃ katvā nisinno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva .
Yo pana evaṃ na karoti , satthā ca saṅghe sannipatite taṃ apassanto ‘‘ asuko bhikkhu kuhin ’’ ti ‘‘ nirodhasamāpanno ’’ ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘ gaccha naṃ mama vacanena pakkosā ’’ ti .
Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘ satthā āyasmantaṃ āmantetī ’’ ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti .
Evaṃ garukaṃ hi satthupakkosanaṃ , tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti , evaṃ samāpajjitabbaṃ .
878. Addhānaparicchedoti jīvitaddhānassa paricchedo .
Iminā bhikkhunā addhānaparicchede sukusalena bhavitabbaṃ .
Attano ‘‘ āyusaṅkhārā sattāhaṃ
M2.350 pavattissanti na pavattissantī ’’ ti āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ .Sace hi sattāhabbhantare nirujjhanake āyusaṅkhāre anāvajjitvāva samāpajjati , nāssa nirodhasamāpatti maraṇaṃ paṭibāhituṃ sakkoti .
Antonirodhe maraṇassa natthitāya antarāva samāpattito vuṭṭhāti .
Tasmā etaṃ āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ .
Avasesaṃ hi anāvajjitumpi vaṭṭati .
Idaṃ pana āvajjitabbamevāti vuttaṃ .
879. So evaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati .
Athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti , nirodhaṃ phusati .
Kasmā panassa dvinnaṃ cittānaṃ uparicittāni na pavattantīti ?
Nirodhassa payogattā .
Idañhi imassa bhikkhuno dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭha samāpattiārohanaṃ anupubbanirodhassa payogo , na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāti nirodhassa payogattā dvinnaṃ cittānaṃ upari na pavattanti .
Yo pana bhikkhu ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya idaṃ pubbakiccaṃ akatvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati , so parato acittako bhavituṃ na sakkoti , paṭinivattitvā puna ākiñcaññāyataneyeva patiṭṭhāti .
Maggaṃ agatapubbapurisūpamā cettha vattabbā –
Eko
V2.349 kira puriso ekaṃ maggaṃ agatapubbo antarā udakakandaraṃ vā gambhīraṃ udakacikkhallaṃ atikkamitvā ṭhapitaṃ caṇḍātapasantattapāsāṇaṃ vā āgamma taṃ nivāsanapāvuraṇaṃ asaṇṭhapetvāva kandaraṃ orūḷho parikkhāratemanabhayena punadeva tīre patiṭṭhāti .Pāsāṇaṃ akkamitvāpi santattapādo punadeva orabhāge patiṭṭhāti .
Tattha yathā so puriso asaṇṭhapitanivāsanapāvuraṇattā kandaraṃ otiṇṇamattova , tattapāsāṇaṃ akkantamatto eva ca paṭinivattitvā oratova patiṭṭhāti , evaṃ yogāvacaropi pubbakiccassa akatattā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannamattova paṭinivattitvā ākiñcaññāyatane patiṭṭhāti .
Yathā pana pubbepi taṃ maggaṃ gatapubbapuriso taṃ ṭhānaṃ āgamma ekaṃ sāṭakaṃ daḷhaṃ nivāsetvā aparaṃ hatthena gahetvā kandaraṃ uttaritvā tattapāsāṇaṃ
M2.351 vā akkantamattakameva karitvā parato gacchati , evamevaṃ katapubbakicco bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvāva parato acittako hutvā nirodhaṃ phusitvā viharati . 880. Kathaṃ ṭhānan ti evaṃ samāpannāya panassā kālaparicchedavasena ceva antarāāyukkhayasaṅghapaṭimānanasatthupakkosanābhāvena ca ṭhānaṃ hoti .
881. Kathaṃ vuṭṭhānan ti anāgāmissa anāgāmiphaluppattiyā , arahato arahattaphaluppattiyāti evaṃ dvedhā vuṭṭhānaṃ hoti .
882. Vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hotīti nibbānaninnaṃ .
Vuttaṃ hetaṃ ‘‘ saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa kho , āvuso visākha , bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāran ’’ ti ( ma . ni .1.464).
883. Matassa ca samāpannassa ca ko visesoti ayampi attho sutte vuttoyeva .
Yathāha –
‘‘ yvāyaṃ , āvuso , mato kālaṅkato , tassa kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā , vacīsaṅkhārā … cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā , āyu parikkhīṇo , usmā vūpasantā , indriyāni paribhinnāni .
Yo cāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno , tassapi kāyasaṅkhārā
V2.350 niruddhā paṭippassaddhā , vacīsaṅkhārā … cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā , āyu aparikkhīṇo , usmā avūpasantā , indriyāni aparibhinnānī ’’ ti ( ma . ni .1.457). 884. Nirodhasamāpatti saṅkhatātiādipucchāyaṃ pana saṅkhatātipi asaṅkhatātipi lokiyātipi lokuttarātipi na vattabbā .
Kasmā ?
Sabhāvato natthitāya .
Yasmā panassā samāpajjantassa vasena samāpannā nāma hoti , tasmā nipphannāti vattuṃ vaṭṭati , no anipphannā .
Iti santaṃ samāpattiṃ , imaṃ ariyanisevitaṃ ;
Diṭṭheva dhamme nibbānamitisaṅkhaṃ upāgataṃ ;
Bhāvetvā ariyaṃ paññaṃ , samāpajjanti paṇḍitā .
Yasmā tasmā imissāpi , samāpattisamatthatā ;
Ariyamaggesu paññāya , ānisaṃsoti vuccatīti .