Saṅkhārapaccayāviññāṇapadavitthārakathā
620. Saṅkhārapaccayā viññāṇapade – viññāṇan ti cakkhuviññāṇādi chabbidhaṃ .
Tattha cakkhuviññāṇaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākanti duvidhaṃ hoti .
Tathā sotaghānajivhākaāyaviññāṇāni .
Manoviññāṇaṃ kusalākusalavipākā dve manodhātuyo , tisso ahetukamanoviññāṇadhātuyo , aṭṭha sahetukāni kāmāvacaravipākacittāni , pañca rūpāvacarāni , cattāri arūpāvacarānīti bāvīsatividhaṃ hoti .
Iti imehi chahi viññāṇehi sabbānipi bāttiṃsa lokiyavipākaviññāṇāni
V2.175 saṅgahitāni honti .Lokuttarāni pana vaṭṭakathāya na yujjantīti na gahitāni .
Tattha siyā ‘‘ kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ idaṃ vuttappakāraṃ viññāṇaṃ saṅkhārapaccayā hotī ’’ ti ?
Upacitakammābhāve vipākābhāvato .
Vipākaṃ hetaṃ , vipākañca na upacitakammābhāve uppajjati .
Yadi uppajjeyya sabbesaṃ sabbavipākāni uppajjeyyuṃ , na ca uppajjantīti jānitabbametaṃ saṅkhārapaccayā idaṃ viññāṇaṃ hotīti .
Katarasaṅkhārapaccayā kataraṃ viññāṇanti ce .
Kāmāvacarapuññābhisaṅkhārapaccayā tāva kusalavipākāni pañca cakkhuviññāṇādīni , manoviññāṇe ekā manodhātu , dve manoviññāṇadhātuyo , aṭṭha kāmāvacaramahāvipākānīti soḷasa .
Yathāha –
‘‘ Kāmāvacarassa kusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti … sota … ghāna … jivhā … kāyaviññāṇaṃ
M2.178 … vipākā manodhātu uppannā hoti .Somanassasahagatā manoviññāṇadhātu uppannā hoti .
Upekkhāsahagatā manoviññāṇadhātu uppannā hoti .
Somanassasahagatā ñāṇasampayuttā .
Somanassasahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena .
Somanassasahagatā ñāṇavippayuttā .
Somanassasahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārena .
Upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā .
Upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena .
Upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā .
Upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārenā ’’ ti ( dha . sa .431,498).
Rūpāvacarapuññābhisaṅkhārapaccayā pana pañca rūpāvacaravipākāni .
Yathāha –
‘‘ Tasseva rūpāvacarassa kusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ … pe … pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī ’’ ti ( dha . sa .499).
Evaṃ puññābhisaṅkhārapaccayā ekavīsatividhaṃ viññāṇaṃ hoti .
Apuññābhisaṅkhārapaccayā
V2.176 pana akusalavipākāni pañca cakkhuviññāṇādīni , ekā manodhātu , ekā manoviññāṇadhātūti evaṃ sattavidhaṃ viññāṇaṃ hoti .Yathāha –
‘‘ Akusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti … sota … ghāna … jivhā … kāyaviññāṇaṃ … vipākā manodhātu vipākā manoviññāṇadhātu uppannā hotī ’’ ti ( dha . sa .556).
Āneñjābhisaṅkhārapaccayā pana cattāri arūpavipākānīti evaṃ catubbidhaṃ viññāṇaṃ hoti .
Yathāha –
‘‘ Tasseva arūpāvacarassa kusalassa kammassa kaṭattā upacitattā vipākaṃ sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ … pe … viññāṇañcā … pe … ākiñcaññā … pe … nevasaññānāsaññāyatanasahagataṃ sukhassa ca dukkhassa ca pahānā catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī ’’ ti ( dha . sa .501).
621. Evaṃ
M2.179 yaṃ saṅkhārapaccayā yaṃ viññāṇaṃ hoti , taṃ ñatvā idānissa evaṃ pavatti veditabbā – sabbameva hi idaṃ pavattipaṭisandhivasena dvedhā pavattati .Tattha dve pañcaviññāṇāni , dve manodhātuyo , somanassasahagatā ahetukamanoviññāṇadhātūti imāni terasa pañcavokārabhave pavattiyaññeva pavattanti .
Sesāni ekūnavīsati tīsu bhavesu yathānurūpaṃ pavattiyampi paṭisandhiyampi pavattanti .
Kathaṃ ?
Kusalavipākāni tāva cakkhuviññāṇādīni pañca kusalavipākena akusalavipākena vā nibbattassa yathākkamaṃ paripākaṃ upagatindriyassa cakkhādīnaṃ āpāthagataṃ iṭṭhaṃ iṭṭhamajjhattaṃ vā rūpādiārammaṇaṃ ārabbha cakkhādipasādaṃ nissāya dassanasavanaghāyanasāyanaphusanakiccaṃ sādhayamānāni pavattanti .
Tathā akusalavipākāni pañca .
Kevalañhi tesaṃ aniṭṭhaṃ aniṭṭhamajjhattaṃ vā ārammaṇaṃ hoti .
Ayameva viseso .
Dasapi cetāni niyatadvārārammaṇavatthuṭṭhānāni niyatakiccāneva ca bhavanti .
Tato
V2.177 kusalavipākānaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarā kusalavipākā manodhātu tesaṃyeva ārammaṇaṃ ārabbha hadayavatthuṃ nissāya sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā pavattati .Tathā akusalavipākānaṃ anantarā akusalavipākā .
Idañca pana dvayaṃ aniyatadvārārammaṇaṃ niyatavatthuṭṭhānaṃ niyatakiccañca hoti .
Somanassasahagatā pana ahetukamanoviññāṇadhātu kusalavipākamanodhātuyā anantarā tassā eva ārammaṇaṃ ārabbha hadayavatthuṃ nissāya santīraṇakiccaṃ sādhayamānā chasu dvāresu balavārammaṇe kāmāvacarasattānaṃ yebhuyyena lobhasampayuttajavanāvasāne bhavaṅgavīthiṃ pacchinditvā javanena gahitārammaṇe tadārammaṇavasena ca sakiṃ vā dvikkhattuṃ vā pavattatīti majjhimaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ pana tadārammaṇe dve cittavārā āgatā .
Idaṃ pana cittaṃ tadārammaṇanti ca piṭṭhibhavaṅganti cāti dve nāmāni labhati .
Aniyatadvārārammaṇaṃ niyatavatthukaṃ aniyataṭṭhānakiccañca hotīti .
Evaṃ tāva terasa pañcavokārabhave pavattiyaññeva pavattantīti veditabbāni .
Sesesu
M2.180 ekūnavīsatiyā na kiñci attano anurūpāya paṭisandhiyā na pavattati .Pavattiyaṃ pana kusalākusalavipākā tāva dve ahetukamanoviññāṇadhātuyo pañcadvāre kusalākusalavipākamanodhātūnaṃ anantarā santīraṇakiccaṃ , chasu dvāresu pubbe vuttanayeneva tadārammaṇakiccaṃ , attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ , ante cutikiccañcāti cattāri kiccāni sādhayamānā niyatavatthukā aniyatadvārārammaṇaṭṭhānakiccā hutvā pavattanti .
Aṭṭha kāmāvacarasahetukacittāni vuttanayeneva chasu dvāresu tadārammaṇakiccaṃ , attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ , ante cutikiccañcāti tīṇi kiccāni sādhayamānāni niyatavatthukāni aniyatadvārārammaṇaṭṭhānakiccāni hutvā pavattanti .
Pañca rūpāvacarāni cattāri ca āruppāni attanā dinnapaṭisandhito uddhaṃ asati bhavaṅgupacchedake cittuppāde bhavaṅgakiccaṃ , ante cutikiccañcāti kiccadvayaṃ sādhayamānāni pavattanti
V2.178 .Tesu rūpāvacarāni niyatavatthārammaṇāni aniyataṭṭhānakiccāni , itarāni niyatavatthukāni niyatārammaṇāni aniyataṭṭhānakiccāni hutvā pavattantīti evaṃ tāva bāttiṃsavidhampi viññāṇaṃ pavattiyaṃ saṅkhārapaccayā pavattati .
Tatrāssa te te saṅkhārā kammapaccayena ca upanissayapaccayena ca paccayā honti .
622. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ sesesu ekūnavīsatiyā na kiñci attano anurūpāya paṭisandhiyā na pavattatī ’’ ti , taṃ atisaṃkhittattā dubbijānaṃ .
Tenassa vitthāranayadassanatthaṃ vuccati – kati paṭisandhiyo , kati paṭisandhicittāni , kena kattha paṭisandhi hoti , kiṃ paṭisandhiyā ārammaṇanti ?
Asaññapaṭisandhiyā saddhiṃ vīsati paṭisandhiyo .
Vuttappakārāneva ekūnavīsati paṭisandhicittāni .
Tattha akusalavipākāya ahetukamanoviññāṇadhātuyā apāyesu paṭisandhi hoti .
Kusalavipākāya manussaloke jaccandhajātibadhirajātiummattakajātieḷamūganapuṃsakādīnaṃ .
Aṭṭhahi sahetukakāmāvacaravipākehi kāmāvacaradevesu ceva manussesu ca puññavantānaṃ paṭisandhi hoti .
Pañcahi rūpāvacaravipākehi rūpībrahmaloke .
Catūhi arūpāvacaravipākehi arūpaloketi .
Yena ca yattha paṭisandhi hoti
M2.181 , sā eva tassa anurūpā paṭisandhi nāma .Saṅkhepato pana paṭisandhiyā tīṇi ārammaṇāni honti atītaṃ paccuppannaṃ navattabbañca .
Asaññā paṭisandhi anārammaṇāti .
Tattha viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanapaṭisandhīnaṃ atītameva ārammaṇaṃ .
Dasannaṃ kāmāvacarānaṃ atītaṃ vā paccuppannaṃ vā .
Sesānaṃ navattabbameva .
Evaṃ tīsu ārammaṇesu pavattamānā pana paṭisandhi yasmā atītārammaṇassa vā navattabbārammaṇassa vā cuticittassa anantarameva pavattati .
Paccuppannārammaṇaṃ pana cuticittaṃ nāma natthi .
Tasmā dvīsu ārammaṇesu aññatarārammaṇāya cutiyā anantarā tīsu ārammaṇesu aññatarārammaṇāya paṭisandhiyā sugatiduggativasena pavattanākāro veditabbo .
623. Seyyathidaṃ – kāmāvacarasugatiyaṃ tāva ṭhitassa pāpakammino puggalassa ‘‘ tānissa tasmiṃ samaye olambantī ’’ tiādivacanato ( ma . ni .3.248) maraṇamañce nipannassa
V2.179 yathūpacitaṃ pāpakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati .Taṃ ārabbha uppannāya tadārammaṇapariyosānāya javanavīthiyā anantaraṃ bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā cuticittaṃ uppajjati .
Tasmiṃ niruddhe tadeva āpāthagataṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha anupacchinnakilesabalavināmitaṃ duggatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati .
Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā atītārammaṇā paṭisandhi .
Aparassa maraṇasamaye vuttappakārakammavasena narakādīsu aggijālavaṇṇādikaṃ duggatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchati , tassa dvikkhattuṃ bhavaṅge uppajjitvā niruddhe taṃ ārammaṇaṃ ārabbha ekaṃ āvajjanaṃ , maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni , dve tadārammaṇānīti tīṇi vīthicittāni uppajjanti .
Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ .
Ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti .
Athassa avasesapañcacittakkhaṇāyuke tasmiññeva ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati .
Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi .
Aparassa
M2.182 maraṇasamaye pañcannaṃ dvārānaṃ aññatarasmiṃ rāgādihetubhūtaṃ hīnamārammaṇaṃ āpāthamāgacchati .Tassa yathākkamena uppanne voṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni , dve tadārammaṇāni ca uppajjanti .
Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ .
Ettāvatā ca dve bhavaṅgāni , āvajjanaṃ , dassanaṃ , sampaṭicchanaṃ , santīraṇaṃ , voṭṭhabbanaṃ , pañca javanāni , dve tadārammaṇāni , ekaṃ cuticittanti pañcadasa cittakkhaṇā atītā honti .
Athāvasesaekacittakkhaṇāyuke tasmiññeva ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati .
Ayampi atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi .
Esa tāva atītārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya duggatipaṭisandhiyā pavattanākāro .
624. Duggatiyaṃ ṭhitassa pana upacitānavajjakammassa vuttanayeneva taṃ anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchatīti kaṇhapakkhe sukkapakkhaṃ ṭhapetvā sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .
Ayaṃ atītārammaṇāya duggaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya sugatipaṭisandhiyā pavattanākāro .
625. Sugatiyaṃ
V2.180 ṭhitassa pana upacitānavajjakammassa ‘‘ tānissa tasmiṃ samaye olambantī ’’ tiādivacanato maraṇamañce nipannassa yathūpacitaṃ anavajjakammaṃ vā kammanimittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati .Tañca kho upacitakāmāvacarānavajjakammasseva .
Upacitamahaggatakammassa pana kammanimittameva āpāthamāgacchati .
Taṃ ārabbha uppannāya tadārammaṇapariyosānāya suddhāya vā javanavīthiyā anantaraṃ bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā cuticittaṃ uppajjati .
Tasmiṃ niruddhe tameva āpāthagataṃ kammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārabbha anupacchinnakilesabalavināmitaṃ sugatipariyāpannaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati .
Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā atītārammaṇā vā navattabbārammaṇā vā paṭisandhi .
Aparassa maraṇasamaye kāmāvacaraanavajjakammavasena manussaloke mātukucchivaṇṇasaṅkhātaṃ vā devaloke uyyānavimānakapparukkhādivaṇṇasaṅkhātaṃ vā sugatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchati , tassa duggatinimitte
M2.183 dassitānukkameneva cuticittānantaraṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati .Ayaṃ atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi .
Aparassa maraṇasamaye ñātakā ‘‘ ayaṃ tāta tavatthāya buddhapūjā karīyati cittaṃ pasādehī ’’ ti vatvā pupphadāmapaṭākādivasena rūpārammaṇaṃ vā , dhammassavanatūriyapūjādivasena saddārammaṇaṃ vā , dhūmavāsagandhādivasena gandhārammaṇaṃ vā ,‘‘ idaṃ tāta sāyassu tavatthāya dātabbadeyyadhamman ’’ ti vatvā madhuphāṇitādivasena rasārammaṇaṃ vā ,‘‘ idaṃ tāta phusassu tavatthāya dātabbadeyyadhamman ’’ ti vatvā cīnapaṭṭasomārapaṭṭādivasena phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā pañcadvāre upasaṃharanti , tassa tasmiṃ āpāthagate rūpādiārammaṇe yathākkamena uppannavoṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni , dve tadārammaṇāni ca uppajjanti .
Tato bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ , tadavasāne tasmiññeva ekacittakkhaṇaṭṭhitike ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjati .
Ayampi atītārammaṇāya cutiyā anantarā paccuppannārammaṇā paṭisandhi .
626. Aparassa pana pathavīkasiṇajjhānādivasena paṭiladdhamahaggatassa sugatiyaṃ ṭhitassa maraṇasamaye kāmāvacarakusalakamma-kammanimitta-gatinimittānaṃ vā aññataraṃ , pathavīkasiṇādikaṃ vā nimittaṃ , mahaggatacittaṃ vā manodvāre āpāthamāgacchati , cakkhusotānaṃ vā aññatarasmiṃ kusaluppattihetubhūtaṃ
V2.181 paṇītamārammaṇaṃ āpāthamāgacchati , tassa yathākkamena uppannavoṭṭhabbanāvasāne maraṇassa āsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni uppajjanti .Mahaggatagatikānaṃ pana tadārammaṇaṃ natthi , tasmā javanānantaraṃyeva bhavaṅgavisayaṃ ārammaṇaṃ katvā ekaṃ cuticittaṃ uppajjati .
Tassāvasāne kāmāvacaramahaggatasugatīnaṃ aññatarasugatipariyāpannaṃ yathūpaṭṭhitesu ārammaṇesu aññatarārammaṇaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati .
Ayaṃ navattabbārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītapaccuppannanavattabbārammaṇānaṃ aññatarārammaṇā paṭisandhi .
Etenānusārena āruppacutiyāpi anantarā paṭisandhi veditabbā .
Ayaṃ atītanavattabbārammaṇāya sugaticutiyā anantarā atītanavattabbapaccuppannārammaṇāya paṭisandhiyā pavattanākāro .
627. Duggatiyaṃ
M2.184 ṭhitassa pana pāpakammino vuttanayeneva taṃ kammaṃ kammanimittaṃ gatinimittaṃ vā manodvāre .Pañcadvāre vā pana akusaluppatti hetubhūtaṃ ārammaṇaṃ āpāthamāgacchati , athassa yathākkamena cuticittāvasāne duggatipariyāpannaṃ tesu ārammaṇesu aññatarārammaṇaṃ paṭisandhicittaṃ uppajjati .
Ayaṃ atītārammaṇāya duggaticutiyā anantarā atītapaccuppannārammaṇāya paṭisandhiyā pavattanākāroti .
Ettāvatā ekūnavīsatividhassāpi viññāṇassa paṭisandhivasena pavatti dīpitā hoti .
628. Tayidaṃ sabbampi evaṃ ,
Pavattamānaṃ sandhimhi , dvedhā kammena vattati ;
Missādīhi ca bhedehi , bhedassa duvidhādiko .
Idañhi ekūnavīsatividhampi vipākaviññāṇaṃ paṭisandhimhi pavattamānā dvedhā kammena vattati .
Yathāsakañhi ekassa janakakammaṃ nānākkhaṇikakammapaccayena ceva upanissayapaccayena ca paccayo hoti .
Vuttañhetaṃ ‘‘ kusalākusalaṃ kammaṃ vipākassa upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.423).
Evaṃ vattamānassa panassa missādīhi bhedehi duvidhādikopi bhedo veditabbo .
Seyyathidaṃ
V2.182 – idañhi paṭisandhivasena ekadhā pavattamānampi rūpena saha missāmissabhedato duvidhaṃ .Kāmarūpārūpabhavabhedato tividhaṃ .
Aṇḍajajalābuja-saṃsedaja-opapātikayonivasena catubbidhaṃ .
Gativasena pañcavidhaṃ .
Viññāṇaṭṭhitivasena sattavidhaṃ .
Sattāvāsavasena aṭṭhavidhaṃ hoti .
629. Tattha ,
Missaṃ dvidhā bhāvabhedā , sabhāvaṃ tattha ca dvidhā ;
Dve vā tayo vā dasakā , omato ādinā saha .
Missaṃ dvidhā bhāvabhedāti yaṃ hetaṃ ettha aññatra arūpabhavā rūpamissaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ uppajjati , taṃ rūpabhave itthindriyapurisindriyasaṅkhātena bhāvena vinā uppattito .
Kāmabhave aññatra jātipaṇḍakapaṭisandhiyā bhāvena saha uppattito sa-bhāvaṃ , a-bhāvanti duvidhaṃ hoti .
Sabhāvaṃ
M2.185 tattha ca dvidhāti tatthāpi ca yaṃ sa-bhāvaṃ , taṃ itthipurisabhāvānaṃ aññatarena saha uppattito duvidhameva hoti .Dve vā tayo vā dasakā omato ādinā sahāti yaṃ hetamettha ‘‘ missaṃ amissan ’’ ti duke ādibhūtaṃ rūpamissaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ , tena saha vatthukāyadasakavasena dve vā , vatthukāyabhāvadasakavasena tayo vā dasakā omato uppajjanti , natthi ito paraṃ rūpaparihānīti .
Taṃ panetaṃ evaṃ omakaparimāṇaṃ uppajjamānaṃ aṇḍajajalābujanāmikāsu dvīsu yonīsu jātiuṇṇāya ekena aṃsunā uddhaṭasappimaṇḍappamāṇaṃ kalalanti laddhasaṅkhaṃ hutvā uppajjati .
Tattha yonīnaṃ gativasena sambhavabhedo veditabbo .
630. Etāsu hi ,
Niraye bhummavajjesu , devesu ca na yoniyo ;
Tisso purimikā honti , catassopi gatittaye .
Tattha
V2.183 devesu cāti casaddena yathā niraye ca bhummavajjesu ca devesu , evaṃ nijjhāmataṇhikapetesu ca purimikā tisso yoniyo na santīti veditabbā .Opapātikā eva hi te honti .
Sese pana tiracchānapettivisayamanussasaṅkhāte gatittaye pubbe vajjitabhummadevesu ca catassopi yoniyo honti .
Tattha ,
Tiṃsa nava ceva rūpīsu , sattati ukkaṃsatotha rūpāni ;
Saṃsedupapātayonisu , atha vā avakaṃsato tiṃsa .
Rūpībrahmesu tāva opapātikayonikesu cakkhusotavatthudasakānaṃ jīvitanavakassa cāti catunnaṃ kalāpānaṃ vasena tiṃsa ca nava ca paṭisandhiviññāṇena saha rūpāni uppajjanti .
Rūpī brahme pana ṭhapetvā aññesu saṃsedajaopapātikayonikesu ukkaṃsato cakkhusotaghānajivhākāyavatthubhāvadasakānaṃ vasena sattati , tāni ca niccaṃ devesu .
Tattha vaṇṇo gandho raso ojā catasso cāpi dhātuyo cakkhupasādo jīvitanti ayaṃ dasarūpaparimāṇo rūpapuñjo cakkhudasako nāma .
Evaṃ sesā veditabbā
M2.186 .Avakaṃsato pana jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjanti .
Ukkaṃsāvakaṃsānaṃ pana antare anurūpato vikappo veditabbo .
631. Evaṃ viditvā puna ,
Khandhārammaṇagatihetu-vedanāpītivitakkavicārehi ;
Bhedābhedaviseso , cutisandhīnaṃ pariññeyyo .
Yā hesā missāmissato duvidhā paṭisandhi , yā cassā atītānantarā cuti , tāsaṃ imehi khandhādīhi bhedābhedaviseso ñātabboti attho .
Kathaṃ ?
Kadāci hi catukkhandhāya āruppacutiyā anantarā catukkhandhāva ārammaṇatopi abhinnā paṭisandhi hoti .
Kadāci amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇā .
Ayaṃ tāva arūpabhūmīsuyeva nayo .
Kadāci pana catukkhandhāya arūpacutiyā anantarā pañcakkhandhā kāmāvacarapaṭisandhi
V2.184 .Kadāci pañcakkhandhāya kāmāvacaracutiyā rūpāvacaracutiyā vā anantarā catukkhandhā arūpapaṭisandhi .
Evaṃ atītārammaṇāya cutiyā paccuppannārammaṇā paṭisandhi .
Ekaccasugaticutiyā ekaccaduggatipaṭisandhi .
Ahetukacutiyā sahetukapaṭisandhi .
Duhetukacutiyā tihetukapaṭisandhi .
Upekkhāsahagatacutiyā somanassasahagatapaṭisandhi .
Appītikacutiyā sappītikapaṭisandhi .
Avitakkacutiyā savitakkapaṭisandhi .
Avicāracutiyā savicārapaṭisandhi .
Avitakkāvicāracutiyā savitakkasavicārapaṭisandhīti tassa tassa viparītato ca yathāyogaṃ yojetabbaṃ .
632.
Laddhapaccayamiti dhammamattametaṃ bhavantaramupeti ;
Nāssa tato saṅkanti , na tato hetuṃ vinā hoti .
Iti hetaṃ laddhapaccayaṃ rūpārūpadhammamattaṃ uppajjamānaṃ bhavantaramupetīti vuccati , na satto , na jīvo .
Tassa ca nāpi atītabhavato idha saṅkanti atthi .
Nāpi tato hetuṃ vinā idha pātubhāvo .
Tayidaṃ pākaṭena manussacutipaṭisandhikkamena pakāsayissāma .
Atītabhavasmiṃ
M2.187 hi sarasena upakkamena vā samāsannamaraṇassa asayhānaṃ sabbaṅgapaccaṅgasandhibandhanacchedakānaṃ māraṇantikavedanāsatthānaṃ sannipātaṃ asahantassa ātape pakkhittaharitatālapaṇṇamiva kamena upasussamāne sarīre niruddhesu cakkhādīsu indriyesu hadayavatthumatte patiṭṭhitesu kāyindriyamanindriyajīvitindriyesu taṅkhaṇāvasesahadayavatthusannissitaṃ viññāṇaṃ garukasamāsevitāsannapubbakatānaṃ aññataraṃ laddhāvasesapaccayasaṅkhārasaṅkhātaṃ kammaṃ , tadupaṭṭhāpitaṃ vā kammanimittagatinimittasaṅkhātaṃ visayaṃ ārabbha pavattati .Tadevaṃ pavattamānaṃ taṇhāvijjānaṃ appahīnattā avijjāpaṭicchāditādīnave tasmiṃ visaye taṇhā nāmeti , sahajātasaṅkhārā khipanti .
Taṃ santativasena taṇhāya nāmiyamānaṃ saṅkhārehi khippamānaṃ orimatīrarukkhavinibaddharajjumālambitvā mātikātikkamako viya purimañca nissayaṃ jahati , aparañca kammasamuṭṭhāpitaṃ nissayaṃ assādayamānaṃ vā anassādayamānaṃ vā ārammaṇādīhiyeva paccayehi pavattatīti .
Ettha ca purimaṃ cavanato cuti .
Pacchimaṃ bhavantarādipaṭisandhānato paṭisandhīti vuccati
V2.185 .Tadetaṃ nāpi purimabhavā idhāgataṃ , nāpi tato kammasaṅkhāranativisayādihetuṃ vinā pātubhūtanti veditabbaṃ .
633.
Siyuṃ nidassanānettha , paṭighosādikā atha ;
Santānabandhato natthi , ekatā nāpi nānatā .
Ettha cetassa viññāṇassa purimabhavato idha anāgamane , atītabhavapariyāpannahetūti ca uppāde paṭighosa-padīpa-muddā-paṭibimbappakārā dhammā nidassanāni siyuṃ .
Yathā hi paṭighosa-padīpa-muddā-chāyā saddādihetukā honti aññatra agantvā evamevaṃ idaṃ cittaṃ .
Ettha ca santānabandhato natthi ekatā nāpi nānatā .
Yadi hi santānabandhe sati ekantamekatā bhaveyya , na khīrato dadhi sambhūtaṃ siyā .
Athāpi ekantanānatā bhaveyya , na khīrassādhīno dadhi siyā .
Esa nayo sabbahetuhetusamuppannesu .
Evañca sati sabbalokavohāralopo
M2.188 siyā , so ca aniṭṭho .Tasmā ettha na ekantamekatā vā nānatā vā upagantabbāti .
634. Etthāha – nanu evaṃ asaṅkantipātubhāve sati ye imasmiṃ manussattabhāve khandhā , tesaṃ niruddhattā , phalapaccayassa ca kammassa tattha agamanato aññassa aññato ca taṃ phalaṃ siyā , upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā , tasmā na sundaramidaṃ vidhānanti .
Tatridaṃ vuccati –
Santāne yaṃ phalaṃ etaṃ , nāññassa na ca aññato ;
Bījānaṃ abhisaṅkhāro , etassatthassa sādhako .
Ekasantānasmiṃ hi phalaṃ uppajjamānaṃ tattha ekantaekattanānattānaṃ paṭisiddhattā aññassāti vā aññatoti vā na hoti .
Etassa ca panatthassa bījānaṃ abhisaṅkhāro sādhako .
Ambabījādīnaṃ hi abhisaṅkhāresu katesu tassa bījassa santāne laddhapaccayo kālantare phalaviseso uppajjamāno na aññabījānaṃ , nāpi aññābhisaṅkhārapaccayā uppajjati
V2.186 , na ca tāni bījāni , te abhisaṅkhārā vā phalaṭṭhānaṃ pāpuṇanti , evaṃ sampadamidaṃ veditabbaṃ .Vijjāsipposadhādīhi cāpi bālasarīre upayuttehi kālantare vuḍḍhasarīrādīsu phaladehi ayamattho veditabbo .
Yampi vuttaṃ ‘‘ upabhuñjake ca asati kassa taṃ phalaṃ siyā ’’ ti , tattha ,
Phalassuppattiyā eva , siddhā bhuñjakasammuti ;
Phaluppādena rukkhassa , yathā phalati sammuti .
Yathā hi rukkhasaṅkhātānaṃ dhammānaṃ ekadesabhūtassa rukkhaphalassa uppattiyā eva rukkho phalatīti vā phalitoti vā vuccati , tathā devamanussasaṅkhātānaṃ khandhānaṃ ekadesabhūtassa upabhogasaṅkhātassa sukhadukkhaphalassa uppādeneva devo , manusso vā upabhuñjatīti vā , sukhito , dukkhitoti vā vuccati .
Tasmā na ettha aññena upabhuñjakena nāma koci attho atthīti .
635. Yopi
M2.189 vadeyya ‘‘ evaṃ santepi ete saṅkhārā vijjamānā vā phalassa paccayā siyuṃ , avijjamānā vā , yadi ca vijjamānā pavattikkhaṇeyeva nesaṃ vipākena bhavitabbaṃ , atha avijjamānā pavattito pubbe pacchā ca niccaṃ phalāvahā siyun ’’ ti , so evaṃ vattabbo –Katattā paccayā ete , na ca niccaṃ phalāvahā ;
Pāṭibhogādikaṃ tattha , veditabbaṃ nidassanaṃ .
Katattāyeva hi saṅkhārā attano phalassa paccayā honti , na vijjamānattā , avijjamānattā vā .
Yathāha –
‘‘ kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hotī ’’ tiādi ( dha . sa .431).
Yathārahassa ca attano phalassa paccayā hutvā na puna phalāvahā honti vipākattā .
Etassa catthassa vibhāvane idaṃ pāṭibhogādikaṃ nidassanaṃ veditabbaṃ .
Yathā hi loke yo kassaci atthassa niyyātanatthaṃ pāṭibhogo hoti , bhaṇḍaṃ vā kiṇāti , iṇaṃ vā gaṇhāti , tassa taṃ kiriyākaraṇamattameva tadatthaniyyātanādimhi
V2.187 paccayo hoti , na kiriyāya vijjamānattaṃ , avijjamānattaṃ vā , na ca tadatthaniyyātanādito parampi dhārakova hoti .Kasmā ?
Niyyātanādīnaṃ katattā .
Evaṃ katattāva saṅkhārāpi attano phalassa paccayā honti , na ca yathārahaṃ phaladānato parampi phalāvahā hontīti .
Ettāvatā missāmissavasena dvedhāpi vattamānassa paṭisandhiviññāṇassa saṅkhārapaccayā pavatti dīpitā hoti .
636. Idāni sabbesveva tesu bāttiṃsavipākaviññāṇesu sammohavighātatthaṃ ,
Paṭisandhipavattīnaṃ , vasenete bhavādisu ;
Vijānitabbā saṅkhārā , yathā yesañca paccayā .
Tattha tayo bhavā , catasso yoniyo , pañca gatiyo , satta viññāṇaṭṭhitiyo , nava sattāvāsāti ete bhavādayo nāma .
Etesu bhavādīsu paṭisandhiyaṃ pavatte ca ete yesaṃ vipākaviññāṇānaṃ paccayā , yathā ca paccayā honti , tathā vijānitabbāti attho .
Tattha
M2.190 puññābhisaṅkhāre tāva kāmāvacaraaṭṭhacetanābhedo puññābhisaṅkhāro avisesena kāmabhave sugatiyaṃ navannaṃ vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhiyaṃ nānakkhaṇikakammapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvedhā paccayo .Rūpāvacarapañcakusalacetanābhedo puññābhisaṅkhāro rūpabhave paṭisandhiyaṃ eva pañcannaṃ .
Vuttappabhedakāmāvacaro pana kāmabhave sugatiyaṃ upekkhāsahagatāhetumanoviññāṇadhātuvajjānaṃ sattannaṃ parittavipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva dvedhā paccayo pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
Sveva rūpabhave pañcannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
Kāmabhave pana duggatiyaṃ aṭṭhannampi parittavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
Tattha niraye mahāmoggallānattherassa narakacārikādīsu iṭṭhārammaṇasamāyoge so paccayo hoti , tiracchānesu pana petamahiddhikesu ca iṭṭhārammaṇaṃ labbhatiyeva .
Sveva kāmabhave sugatiyaṃ soḷasannampi kusalavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca
V2.188 paṭisandhiyañca .Avisesena pana puññābhisaṅkhāro rūpabhave dasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca .
Dvādasākusalacetanābhedo apuññābhisaṅkhāro kāmabhave duggatiyaṃ ekassa viññāṇassa tatheva paccayo paṭisandhiyaṃ , no pavatte .
Channaṃ pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
Sattannampi akusalavipākaviññāṇānaṃ pavatte ca paṭisandhiyañca .
Kāmabhave pana sugatiyaṃ tesaṃyeva sattannaṃ tatheva paccayo pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
Rūpabhave catunnaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte , no paṭisandhiyaṃ .
So ca kho kāmāvacare aniṭṭharūpadassanasaddasavanavasena , brahmaloke pana aniṭṭharūpādayo nāma natthi .
Tathā kāmāvacaradevalokepi .
Āneñjābhisaṅkhāro arūpabhave catunnaṃ vipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte ca paṭisandhiyañca .
Evaṃ
M2.191 tāva bhavesu paṭisandhipavattīnaṃ vasena ete saṅkhārā yesaṃ paccayā , yathā ca paccayā honti , tathā vijānitabbā .Eteneva nayena yoniādīsupi veditabbā .
637. Tatridaṃ ādito paṭṭhāya mukhamattapakāsanaṃ – imesu hi saṅkhāresu yasmā puññābhisaṅkhāro tāva dvīsu bhavesu paṭisandhiṃ datvā sabbamattano vipākaṃ janeti .
Tathā aṇḍajādīsu catūsu yonīsu , devamanussasaṅkhātāsu dvīsu gatīsu , nānattakāyanānattasaññīnānattakāyaekattasaññī-ekattakāyanānattasaññī-ekattakāyaekattasaññīsaṅkhātāsu catūsu viññāṇaṭṭhitīsu .
Asaññasattāvāse panesa rūpamattamevābhisaṅkharotīti catūsuyeva sattāvāsesu ca paṭisandhiṃ datvā sabbamattano vipākaṃ janeti .
Tasmā esa etesu dvīsu bhavesu , catūsu yonīsu , dvīsu gatīsu , catūsu viññāṇaṭṭhitīsu , catūsu sattāvāsesu ca ekavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo hoti yathāsambhavaṃ paṭisandhiyaṃ pavatte ca .
Apuññābhisaṅkhāro pana yasmā ekasmiṃyeva kāmabhave catūsu yonīsu , avasesāsu tīsu gatīsu
V2.189 , nānattakāyaekattasaññīsaṅkhātāya ekissā viññāṇaṭṭhitiyā , tādiseyeva ca ekasmiṃ sattāvāse paṭisandhivasena vipaccati , tasmā esa ekasmiṃ bhave , catūsu yonīsu , tīsu gatīsu , ekissā viññāṇaṭṭhitiyā , ekamhi ca sattāvāse sattannaṃ vipākaviññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo paṭisandhiyaṃ pavatte ca .Āneñjābhisaṅkhāro pana yasmā ekasmiṃyeva arūpabhave , ekissā opapātikayoniyā , ekissā devagatiyā , ākāsānañcāyatanādikāsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu , ākāsānañcāyatanādikesu ca catūsu sattāvāsesu paṭisandhivasena vipaccati , tasmā esa ekasmiṃ bhave , ekissā yoniyā , ekissā gatiyā , tīsu viññāṇaṭṭhitīsu , catūsu sattāvāsesu catunnaṃ viññāṇānaṃ vuttanayeneva paccayo hoti paṭisandhiyaṃ pavatte cāti .
Evaṃ ,
Paṭisandhipavattīnaṃ
M2.192 , vasenete bhavādisu ;Vijānitabbā saṅkhārā , yathā yesañca paccayāti .
Ayaṃ ‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti padasmiṃ vitthārakathā .