Arūpasattakasammasanakathā
717. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ arūpasattakavasenā ’’ ti , tattha ayaṃ mātikā – kalāpato , yamakato , khaṇikato , paṭipāṭito , diṭṭhiugghāṭanato , mānasamugghāṭanato , nikantipariyādānatoti .
Tattha kalāpatoti phassapañcamakā dhammā .
Kathaṃ kalāpato sammasatīti ?
Idha bhikkhu iti paṭisañcikkhati –
‘‘ ye ime ‘ kesā aniccā dukkhā anattā ’ ti sammasane uppannā phassapañcamakā dhammā , ye ca ‘ lomā … pe … matthaluṅgaṃ aniccaṃ dukkhamanattā ’ ti sammasane uppannā phassapañcamakā dhammā , sabbe te itarītaraṃ appatvā pabbaṃpabbaṃ odhiodhi hutvā tattakapāle pakkhittatilā viya taṭataṭāyantā vinaṭṭhā , tasmā aniccā dukkhā anattā ’’ ti .
Ayaṃ tāva visuddhikathāyaṃ nayo .
Ariyavaṃsakathāyaṃ pana ‘‘ heṭṭhā rūpasattake sattasu ṭhānesu ‘ rūpaṃ aniccaṃ dukkhamanattā ’ ti pavattaṃ cittaṃ aparena cittena ‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’ ti sammasanto ‘ kalāpato
M2.262 sammasatī ’ ti ’’ vuttaṃ , taṃ yuttataraṃ .Tasmā sesānipi teneva nayena vibhajissāma .
718. Yamakatoti idha bhikkhu ādānanikkheparūpaṃ ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti sammasitvā tampi cittaṃ aparena cittena ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti sammasati .
Vayovuḍḍhatthaṅgamarūpaṃ , āhāramayaṃ , utumayaṃ , kammajaṃ , cittasamuṭṭhānaṃ , dhammatārūpaṃ ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti
V2.261 sammasitvā tampi cittaṃ aparena cittena ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti sammasati .Evaṃ yamakato sammasati nāma .
719. Khaṇikatoti idha bhikkhu ādānanikkheparūpaṃ ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena , dutiyaṃ tatiyena , tatiyaṃ catutthena , catutthaṃ pañcamena ‘‘ etampi aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti sammasati .
Vayovuḍḍhatthaṅgamarūpaṃ , āhāramayaṃ , utumayaṃ , kammajaṃ , cittasamuṭṭhānaṃ , dhammatārūpaṃ ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena , dutiyaṃ tatiyena , tatiyaṃ catutthena , catutthaṃ pañcamena ‘‘ etampi aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti sammasati .
Evaṃ rūpapariggāhakacittato paṭṭhāya cattāri cattāri cittāni sammasanto khaṇikato sammasati nāma .
720. Paṭipāṭitoti ādānanikkheparūpaṃ ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena , dutiyaṃ tatiyena , tatiyaṃ catutthena … pe … dasamaṃ ekādasamena ‘‘ etampi aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti sammasati .
Vayovuḍḍhatthaṅgamarūpaṃ , āhāramayaṃ , utumayaṃ , kammajaṃ , cittasamuṭṭhānaṃ , dhammatārūpaṃ ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti sammasitvā taṃ paṭhamacittaṃ dutiyacittena , dutiyaṃ tatiyena , tatiyaṃ catutthena … pe … dasamaṃ ekādasamena ‘‘ etampi aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti evaṃ vipassanā paṭipāṭiyā sakalampi divasabhāgaṃ sammasituṃ vaṭṭeyya .
Yāva dasamacittasammasanā pana rūpakammaṭṭhānampi arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃ hoti .
Tasmā dasameyeva ṭhapetabbanti vuttaṃ .
Evaṃ sammasanto paṭipāṭito sammasati nāma .
721. Diṭṭhiugghāṭanato mānaugghāṭanato nikantipariyādānatoti imesu tīsu visuṃ sammasananayo nāma natthi .
Yaṃ panetaṃ heṭṭhā
M2.263 rūpaṃ , idha ca arūpaṃ pariggahitaṃ , taṃ passanto rūpārūpato uddhaṃ aññaṃ sattaṃ nāma na passati .Sattassa adassanato paṭṭhāya sattasaññā ugghāṭitā hoti .
Sattasaññaṃ ugghāṭitacittena saṅkhāre pariggaṇhato diṭṭhi nuppajjati .
Diṭṭhiyā anuppajjamānāya diṭṭhi ugghāṭitā nāma hoti .
Diṭṭhiugghāṭitacittena saṅkhāre pariggaṇhato māno nuppajjati .
Māne anuppajjante māno samugghāṭito nāma hoti .
Mānasamugghāṭitacittena saṅkhāre pariggaṇhato taṇhā nuppajjati .
Taṇhāya anuppajjantiyā nikanti pariyādiṇṇā nāma hotīti idaṃ tāva visuddhikathāyaṃ vuttaṃ .
Ariyavaṃsakathāyaṃ
V2.262 pana ‘‘ diṭṭhiugghāṭanato mānasamugghāṭanato nikantipariyādānato ’’ ti mātikaṃ ṭhapetvā ayaṃ nayo dassito .‘‘ Ahaṃ vipassāmi , mama vipassanā ’’ ti gaṇhato hi diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāma na hoti .
‘‘ Saṅkhārāva saṅkhāre vipassanti sammasanti vavatthapenti pariggaṇhanti paricchindantī ’’ ti gaṇhato pana diṭṭhiugghāṭanaṃ nāma hoti .
‘‘ Suṭṭhu vipassāmi , manāpaṃ vipassāmī ’’ ti gaṇhato mānasamugghāṭo nāma na hoti .
‘‘ Saṅkhārāva saṅkhāre vipassanti sammasanti vavatthapenti pariggaṇhanti paricchindantī ’’ ti gaṇhato pana mānasamugghāṭo nāma hoti .
‘‘ Vipassituṃ sakkomī ’’ ti vipassanaṃ assādentassa nikantipariyādānaṃ nāma na hoti .
‘‘ Saṅkhārāva saṅkhāre vipassanti sammasanti vavatthapenti pariggaṇhanti paricchindantī ’’ ti gaṇhato pana nikantipariyādānaṃ nāma hoti .
Sace saṅkhārā attā bhaveyyuṃ , attāti gahetuṃ vaṭṭeyyuṃ , anattā ca pana attāti gahitā , tasmā te avasavattanaṭṭhena anattā , hutvā abhāvaṭṭhena aniccā , uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhāti passato diṭṭhiugghāṭanaṃ nāma hoti .
Sace saṅkhārā niccā bhaveyyuṃ , niccāti gahetuṃ vaṭṭeyyuṃ , aniccā ca pana niccāti gahitā , tasmā te hutvā abhāvaṭṭhena aniccā , uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā , avasavattanaṭṭhena anattāti passato mānasamugghāṭo nāma hoti .
Sace
M2.264 saṅkhārā sukhā bhaveyyuṃ , sukhāti gahetuṃ vaṭṭeyyuṃ , dukkhā ca pana sukhāti gahitā , tasmā te uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhā , hutvā abhāvaṭṭhena aniccā , avasavattanaṭṭhena anattāti passato nikantipariyādānaṃ nāma hoti .Evaṃ saṅkhāre anattato passantassa diṭṭhisamugghāṭanaṃ nāma hoti .
Aniccato passantassa mānasamugghāṭanaṃ
V2.263 nāma hoti .Dukkhato passantassa nikantipariyādānaṃ nāma hoti .
Iti ayaṃ vipassanā attano attano ṭhāneyeva tiṭṭhatīti .
Evaṃ arūpasattakavasenā pi tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasati .
Ettāvatā panassa rūpakammaṭṭhānampi arūpakammaṭṭhānampi paguṇaṃ hoti .
722. So evaṃ paguṇarūpārūpakammaṭṭhāno yā upari bhaṅgānupassanato paṭṭhāya pahānapariññāvasena sabbākārato pattabbā aṭṭhārasa mahāvipassanā , tāsaṃ idheva tāva ekadesaṃ paṭivijjhanto tappaṭipakkhe dhamme pajahati .
Aṭṭhārasa mahāvipassanā nāma aniccānupassanādikā paññā .
Yāsu aniccānupassanaṃ bhāvento niccasaññaṃ pajahati , dukkhānupassanaṃ bhāvento sukhasaññaṃ pajahati , anattānupassanaṃ bhāvento attasaññaṃ pajahati , nibbidānupassanaṃ bhāvento nandiṃ pajahati , virāgānupassanaṃ bhāvento rāgaṃ pajahati , nirodhānupassanaṃ bhāvento samudayaṃ pajahati , paṭinissaggānupassanaṃ bhāvento ādānaṃ pajahati , khayānupassanaṃ bhāvento ghanasaññaṃ pajahati , vayānupassanaṃ bhāvento āyūhanaṃ pajahati , vipariṇāmānupassanaṃ bhāvento dhuvasaññaṃ pajahati , animittānupassanaṃ bhāvento nimittaṃ pajahati , appaṇihitānupassanaṃ bhāvento paṇidhiṃ pajahati , suññatānupassanaṃ bhāvento abhinivesaṃ pajahati , adhipaññādhammavipassanaṃ bhāvento sārādānābhinivesaṃ pajahati , yathābhūtañāṇadassanaṃ bhāvento sammohābhinivesaṃ pajahati , ādīnavānupassanaṃ bhāvento ālayābhinivesaṃ pajahati , paṭisaṅkhānupassanaṃ bhāvento appaṭisaṅkhaṃ pajahati , vivaṭṭānupassanaṃ bhāvento saṃyogābhinivesaṃ pajahati .
Tāsu
M2.265 yasmā iminā aniccādilakkhaṇattayavasena saṅkhārā diṭṭhā , tasmā anicca-dukkha-anattānupassanā paṭividdhā honti .Yasmā ca ‘‘ yā ca aniccānupassanā yā ca animittānupassanā , ime dhammā ekatthā , byañjanameva nānaṃ ’’.
Tathā ‘‘ yā ca dukkhānupassanā yā ca appaṇihitānupassanā , ime dhammā ekatthā , byañjanameva nānaṃ ’’.
‘‘ Yā ca anattānupassanā yā ca suññatānupassanā , ime dhammā ekatthā , byañjanameva nānan ’’ ti ( paṭi . ma .1.227) vuttaṃ .
Tasmā tāpi paṭividdhā honti .
Adhipaññādhammavipassanā
V2.264 pana sabbāpi vipassanā .Yathābhūtañāṇadassanaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhiyā eva saṅgahitaṃ .
Iti idampi dvayaṃ paṭividdhameva hoti .
Sesesu vipassanāñāṇesu kiñci paṭividdhaṃ , kiñci appaṭividdhaṃ , tesaṃ vibhāgaṃ parato āvikarissāma .
Yadeva hi paṭividdhaṃ , taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘ evaṃ paguṇarūpārūpakammaṭṭhāno yā upari bhaṅgānupassanato paṭṭhāya pahānapariññāvasena sabbākārato pattabbā aṭṭhārasa mahāvipassanā .
Tāsaṃ idheva tāva ekadesaṃ paṭivijjhanto tappaṭipakkhe dhamme pajahatī ’’ ti .