14. Khandhaniddeso
Paññākathā
421. Idāni
M2.66V2.63 yasmā evaṃ abhiññāvasena adhigatānisaṃsāya thiratarāya samādhibhāvanāya samannāgatena bhikkhunā sīle patiṭṭhāya naro sapañño , cittaṃ paññañca bhāvayan ti ettha cittasīsena niddiṭṭho samādhi sabbākārena bhāvito hoti .Tadanantarā pana paññā bhāvetabbā .
Sā ca atisaṅkhepadesitattā viññātumpi tāva na sukarā , pageva bhāvetuṃ .
Tasmā tassā vitthāraṃ bhāvanānayañca dassetuṃ idaṃ pañhākammaṃ hoti .
Kā paññā , kenaṭṭhena paññā , kānassā lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānāni , katividhā paññā , kathaṃ bhāvetabbā , paññābhāvanāya ko ānisaṃsoti ?
422. Tatridaṃ vissajjanaṃ , kā paññāti paññā bahuvidhā nānappakārā .
Taṃ sabbaṃ vibhāvayituṃ ārabbhamānaṃ vissajjanaṃ adhippetañceva atthaṃ na sādheyya , uttari ca vikkhepāya saṃvatteyya , tasmā idha adhippetameva sandhāya vadāma .
Kusalacittasampayuttaṃ vipassanāñāṇaṃ paññā .
423. Kenaṭṭhena paññāti pajānanaṭṭhena paññā .
Kimidaṃ pajānanaṃ nāma ?
Sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānanaṃ .
Saññāviññāṇapaññānaṃ hi samānepi jānanabhāve , saññā ‘‘ nīlaṃ pītakan ’’ ti ārammaṇasañjānanamattameva hoti .
‘‘ Aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti .
Viññāṇaṃ ‘‘ nīlaṃ pītakan ’’ ti ārammaṇañca jānāti , lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti .
Ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na
V2.64 sakkoti .Paññā vuttanayavasena ārammaṇañca jānāti , lakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti , ussakkitvā maggapātubhāvañca pāpeti .
Yathā hi heraññikaphalake ṭhapitaṃ kahāpaṇarāsiṃ eko ajātabuddhidārako , eko gāmikapuriso , eko heraññikoti tīsu janesu passamānesu
M2.67 ajātabuddhidārako kahāpaṇānaṃ cittavicittadīghacaturassaparimaṇḍalabhāvamattameva jānāti ,‘‘ idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammatan ’’ ti na jānāti .Gāmikapuriso cittavicittādibhāvaṃ jānāti ,‘‘ idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammatan ’’ ti ca .
‘‘ Ayaṃ cheko , ayaṃ kūṭo , ayaṃ addhasāro ’’ ti imaṃ pana vibhāgaṃ na jānāti .
Heraññiko sabbepi te pakāre jānāti , jānanto ca kahāpaṇaṃ oloketvāpi jānāti , ākoṭitassa saddaṃ sutvāpi , gandhaṃ ghāyitvāpi , rasaṃ sāyitvāpi , hatthena dhārayitvāpi , asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā nagare vā pabbate vā nadītīre vā katotipi , asukācariyena katotipi jānāti , evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .
Saññā hi ajātabuddhino dārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya hoti , nīlādivasena ārammaṇassa upaṭṭhānākāramattagahaṇato .
Viññāṇaṃ gāmikassa purisassa kahāpaṇadassanamiva hoti , nīlādivasena ārammaṇākāragahaṇato , uddhaṃpi ca lakkhaṇapaṭivedhasampāpanato .
Paññā heraññikassa kahāpaṇadassanamiva hoti , nīlādivasena ārammaṇākāraṃ gahetvā , lakkhaṇapaṭivedhañca pāpetvā , tato uddhampi maggapātubhāvapāpanato .
Tasmā yadetaṃ sañjānanavijānanākāravisiṭṭhaṃ nānappakārato jānanaṃ .
Idaṃ pajānananti veditabbaṃ .
Idaṃ sandhāya hi etaṃ vuttaṃ ‘‘ pajānanaṭṭhena paññā ’’ ti .
Sā panesā yattha saññāviññāṇāni , na tattha ekaṃsena hoti .
Yadā pana hoti , tadā avinibbhuttā tehi dhammehi ‘‘ ayaṃ saññā , idaṃ viññāṇaṃ , ayaṃ paññā ’’ ti vinibbhujjitvā alabbhaneyyanānattā sukhumā duddasā .
Tenāha āyasmā nāgaseno ‘‘ dukkaraṃ , mahārāja , bhagavatā katan ’’ ti .
Kiṃ , bhante , nāgasena bhagavatā dukkaraṃ katanti ?
‘ Dukkaraṃ , mahārāja , bhagavatā kataṃ yaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ ayaṃ phasso , ayaṃ vedanā , ayaṃ saññā , ayaṃ cetanā , idaṃ cittan ’’’ ti ( mi . pa .2.7.16).
424. Kānassā
M2.68V2.65 lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānānīti ettha pana dhammasabhāvapaṭivedhalakkhaṇā paññā , dhammānaṃ sabhāvapaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsanarasā , asammohapaccupaṭṭhānā .‘‘ Samāhito yathābhūtaṃ jānāti passatī ’’ ti ( a . ni .10.2) vacanato pana samādhi tassā padaṭṭhānaṃ .