Issues
Select Version
Visuddhimaggo
Visuddhimaggo

Āyatanavitthārakathā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Āyatanavitthārakathā

510. ĀyatanānītiM2.112V2.109 dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ , rūpāyatanaṃ , sotāyatanaṃ , saddāyatanaṃ , ghānāyatanaṃ , gandhāyatanaṃ , jivhāyatanaṃ , rasāyatanaṃ , kāyāyatanaṃ , phoṭṭhabbāyatanaṃ , manāyatanaṃ , dhammāyatananti .
Tattha –
Attha lakkhaṇa tāvatva , kama saṅkhepa vitthārā ;
Tathā daṭṭhabbato ceva , viññātabbo vinicchayo .
Tattha visesato tāva cakkhatīti cakkhu , rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho .
Rūpayatīti rūpaṃ , vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho .
Suṇātīti sotaṃ .
Sappatīti saddo , udāhariyatīti attho .
Ghāyatīti ghānaṃ .
Gandhayatīti gandho .
Attano vatthuṃ sūcayatīti attho .
Jīvitaṃ avhayatīti jivhā .
Rasanti taṃ sattāti raso , assādentīti attho .
Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo .
Āyoti uppattideso .
Phusiyatīti phoṭṭhabbaṃ .
Munātīti mano .
Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā .
511. Avisesato pana āyatanato , āyānaṃ tananato , āyatassa ca nayanato āyatanan ti veditabbaṃ .
Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti , vāyamantīti vuttaṃ hoti .
Te ca āyabhūte dhamme etāni tanonti , vitthārentīti vuttaṃ hoti , idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati , tāva nayanteva , pavattayantīti vuttaṃ hoti .
ItiV2.110 sabbepime dhammā āyatanato , āyānaṃ tananato , āyatassa ca nayanato āyatanaṃ āyatananti vuccanti .
512. Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ .
Tathā hi loke ‘‘ issarāyatanaṃ vāsudevāyatanan ’’ tiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatanantiM2.113 vuccati .
‘‘ Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatanan ’’ tiādīsu ākaro .
Sāsane pana ‘‘ manoramme āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā ’’ tiādīsu ( a . ni .5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ .
‘‘ Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanan ’’ tiādīsu sañjātideso .
‘‘ Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane ’’ tiādīsu ( a . ni .3.102) kāraṇaṃ .
Cakkhuādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo ca nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ .
Cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo nesaṃ ākaro .
Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ , tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato .
Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso , tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito .
Cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ , tesaṃ abhāve abhāvatoti .
Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena , ākaraṭṭhena , samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena , sañjātidesaṭṭhena , kāraṇaṭṭhenacāti imehipi kāraṇehi ete dhammā āyatanaṃ āyatananti vuccanti .
Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ … pe … dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatanan ti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo .
513. Lakkhaṇāti cakkhādīnaṃ lakkhaṇatopettha viññātabbo vinicchayo .
Tāni ca pana tesaṃ lakkhaṇāni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni .
Tāvatvatoti tāvabhāvato .
Idaṃ vuttaṃ hoti – cakkhādayopi hi dhammā eva , evaṃ sati dhammāyatanamicceva avatvā kasmā dvādasāyatanānīti vuttānīti ce .
Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato idha channaṃ viññāṇakāyānaṃ dvārabhāvena ārammaṇabhāvena ca vavatthānato ayametesaṃ bhedo hotīti dvādasa vuttāni , cakkhuviññāṇavīthipariyāpannassa hi viññāṇakāyassaV2.111 cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ , rūpāyatanameva cārammaṇaṃ , tathā itarāni itaresaṃ .
Chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadesova uppattidvāraṃ , asādhāraṇameva ca dhammāyatanaṃ ārammaṇantiM2.114 .
Iti channaṃ viññāṇakāyānaṃ uppattidvārārammaṇavavatthānato dvādasa vuttānīti evamettha tāvatvato viññātabbo vinicchayo .
514. Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati .
Ajjhattikesu hi āyatanesu sanidassanasappaṭighavisayattā cakkhāyatanaṃ pākaṭanti paṭhamaṃ desitaṃ , tato anidassanasappaṭighavisayāni sotāyatanādīni .
Atha vā dassanānuttariyasavanānuttariyahetubhāvena bahūpakārattā ajjhattikesu cakkhāyatanasotāyatanāni paṭhamaṃ desitāni , tato ghānāyatanādīni tīṇi , pañcannampi gocaravisayattā ante manāyatanaṃ , cakkhāyatanādīnaṃ pana gocarattā tassa tassa antarantarāni bāhiresu rūpāyatanādīni .
Apica viññāṇuppattikāraṇavavatthānatopi ayametesaṃ kamo veditabbo .
Vuttañhetaṃ ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ … pe … manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇan ’’ ti ( ma . ni .3.421; saṃ . ni .2.43).
Evaṃ kamatopettha viññātabbo vinicchayo .
515. Saṅkhepavitthārāti saṅkhepato hi manāyatanassa ceva dhammāyatanekadesassa ca nāmena tadavasesānañca āyatanānaṃ rūpena saṅgahitattā dvādasāpi āyatanāni nāmarūpamattameva honti .
Vitthārato pana ajjhattikesu tāva cakkhāyatanaṃ jātivasena cakkhupasādamattameva , paccayagatinikāyapuggalabhedato pana anantappabhedaṃ .
Tathā sotāyatanādīni cattāri .
Manāyatanaṃ kusalākusalavipākakiriyaviññāṇabhedena ekūnanavutippabhedaṃ ekavīsuttarasatappabhedañca .
Vatthupaṭipadādibhedato pana anantappabhedaṃ .
Rūpasaddagandharasāyatanāni visabhāgapaccayādibhedato anantappabhedāni .
Phoṭṭhabbāyatanaṃ pathavīdhātutejodhātuvāyodhātuvasena tippabhedaṃ .
Paccayādibhedato anekappabhedaṃ .
Dhammāyatanaṃ vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhasukhumarūpanibbānānaṃ sabhāvanānattabhedato anekappabhedanti .
Evaṃ saṅkhepavitthārā viññātabbo vinicchayo .
516. Daṭṭhabbatoti ettha pana sabbāneva saṅkhatāni āyatanāni anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni .
Na hi tāni pubbe udayā kutoci āgacchanti , napi uddhaṃ vayāV2.112 kuhiñci gacchanti , atha kho pubbe udayā appaṭiladdhasabhāvāniM2.115 , uddhaṃ vayā paribhinnasabhāvāni , pubbantāparantavemajjhe paccayāyattavuttitāya avasāni pavattanti .
Tasmā anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni .
Tathā nirīhakato abyāpārato ca .
Na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hoti ‘‘ aho vata amhākaṃ sāmaggiyaṃ viññāṇaṃ nāma uppajjeyyā ’’ ti , na ca tāni viññāṇuppādanatthaṃ dvārabhāvena vatthubhāvena ārammaṇabhāvena vā īhanti , na byāpāramāpajjanti , atha kho dhammatāvesā , yaṃ cakkhurūpādisāmaggiyaṃ cakkhuviññāṇādīni sambhavantīti .
Tasmā nirīhakato abyāpārato ca daṭṭhabbāni .
Apica ajjhattikāni suññagāmo viya daṭṭhabbāni , dhuvasubhasukhattabhāvavirahitattā .
Bāhirāni gāmaghātakacorā viya , ajjhattikānaṃ abhighātakattā .
Vuttañhetaṃ ‘‘ cakkhu , bhikkhave , haññati manāpāmanāpehi rūpehī ’’ ti vitthāro .
Apica ajjhattikāni cha pāṇakā viya daṭṭhabbāni , bāhirāni tesaṃ gocarā viyāti .
Evamettha daṭṭhabbato viññātabbo vinicchayo .
Idaṃ tāva āyatanānaṃ vitthārakathāmukhaṃ .