Issues
Select Version
Visuddhimaggo
Visuddhimaggo

Viññāṇakkhandhakathā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Viññāṇakkhandhakathā

451. Itaresu pana yaṃkiñci vedayitalakkhaṇaṃ , sabbaṃ taṃ ekato katvā vedanākkhandho ;
yaṃkiñci sañjānanalakkhaṇaṃ , sabbaṃ taṃ ekato katvā saññākkhandho ;
yaṃkiñci abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ , sabbaṃ taṃ ekato katvā saṅkhārakkhandho ;
yaṃkiñci vijānanalakkhaṇaṃ , sabbaṃ taṃ ekato katvā viññāṇakkhandho veditabbo .
Tattha yasmā viññāṇakkhandhe viññāte itare suviññeyyā honti , tasmā viññāṇakkhandhaṃ ādiṃ katvā vaṇṇanaṃ karissāma .
Yaṃkiñci vijānanalakkhaṇaṃ , sabbaṃ taṃ ekato katvā viññāṇakkhandho veditabboti hi vuttaṃ .
Kiñca vijānanalakkhaṇaṃ viññāṇaṃ ?
Yathāha ‘‘ vijānāti vijānātīti kho , āvuso , tasmā viññāṇanti vuccatī ’’ ti ( ma . ni .1.449).
Viññāṇaṃ cittaṃ manoti atthato ekaṃ .
Tadetaṃ vijānanalakkhaṇena sabhāvatoM2.83 ekavidhampi jātivasena tividhaṃ kusalaṃ , akusalaṃ , abyākatañca .
452. TatthaV2.80 kusalaṃ bhūmibhedato catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañca .
Tattha kāmāvacaraṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ .
Seyyathidaṃ – somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca , tathā ñāṇavippayuttaṃ .
Upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca , tathā ñāṇavippayuttaṃ .
Yadā hi deyyadhammapaṭiggāhakādisampattiṃ aññaṃ vā somanassahetuṃ āgamma haṭṭhapahaṭṭho ‘‘ atthi dinnan ’’ tiādinayappavattaṃ ( ma . ni .1.441) sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā asaṃsīdanto anussāhito parehi dānādīni puññāni karoti , tadāssa somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ cittaṃ asaṅkhāraṃ hoti .
Yadā pana vuttanayena haṭṭhatuṭṭho sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā amuttacāgatādivasena saṃsīdamāno vā parehi vā ussāhito karoti , tadāssa tadeva cittaṃ sasaṅkhāraṃ hoti .
Imasmiñhi atthe saṅkhāroti etaṃ attano vā paresaṃ vā vasena pavattassa pubbapayogassādhivacanaṃ .
Yadā pana ñātijanassa paṭipattidassanena jātaparicayā bāladārakā bhikkhū disvā somanassajātā sahasā kiñcideva hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā , tadā tatiyaṃ cittaṃ uppajjati .
Yadā pana ‘‘ detha vandathāti ’’ ñātīhi ussāhitā evaṃ paṭipajjanti , tadā catutthaṃ cittaṃ uppajjati .
Yadā pana deyyadhammapaṭiggāhakādīnaṃ asampattiṃ aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgamma catūsupi vikappesu somanassarahitā honti , tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti .
Evaṃ somanassupekkhāñāṇasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalaṃ veditabbaṃ .
Rūpāvacaraṃ pana jhānaṅgayogabhedato pañcavidhaṃ hoti .
Seyyathidaṃ , vitakkavicārapītisukhasamādhiyuttaṃ paṭhamaṃ , atikkantavitakkaṃ dutiyaṃ , tato atikkantavicāraṃ tatiyaṃ , tato virattapītikaṃ catutthaṃ , atthaṅgatasukhaṃ upekkhāsamādhiyuttaṃ pañcamanti .
Arūpāvacaraṃ catunnaṃ āruppānaṃ yogavasena catubbidhaṃ .
Vuttappakārena hi ākāsānañcāyatanajjhānena sampayuttaṃ paṭhamaṃ , viññāṇañcāyatanādīhi dutiyatatiyacatutthāniM2.84 .
Lokuttaraṃ catumaggasampayogato catubbidhanti evaṃ tāva kusalaviññāṇameva ekavīsatividhaṃ hoti .
453. AkusalaṃV2.81 pana bhūmito ekavidhaṃ kāmāvacarameva , mūlato tividhaṃ lobhamūlaṃ dosamūlaṃ mohamūlañca .
Tattha lobhamūlaṃ somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ .
Seyyathidaṃ , somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca , tathā diṭṭhigatavippayuttaṃ .
Upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhārañca , tathā diṭṭhigatavippayuttaṃ .
Yadā hi ‘‘ natthi kāmesu ādīnavo ’’ ti ( ma . ni .1.469) ādinā nayena micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā haṭṭhatuṭṭho kāme vā paribhuñjati , diṭṭhamaṅgalādīni vā sārato pacceti sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena , tadā paṭhamaṃ akusalacittaṃ uppajjati .
Yadā mandena samussāhitena cittena , tadā dutiyaṃ .
Yadā micchādiṭṭhiṃ apurakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ vā sevati , parasampattiṃ vā abhijjhāyati , parabhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena , tadā tatiyaṃ .
Yadā mandena samussāhitena cittena , tadā catutthaṃ .
Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitā honti , tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti evaṃ somanassupekkhādiṭṭhigatasaṅkhārabhedato aṭṭhavidhaṃ lobhamūlaṃ veditabbaṃ .
Dosamūlaṃ pana domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhāranti duvidhameva hoti , tassa pāṇātipātādīsu tikkhamandappavattikāle pavatti veditabbā .
Mohamūlaṃ upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttaṃ uddhaccasampayuttañcāti duvidhaṃ .
Tassa sanniṭṭhānavikkhepakāle pavatti veditabbāti evaṃ akusalaviññāṇaṃ dvādasavidhaṃ hoti .
454. Abyākataṃ jātibhedato duvidhaṃ vipākaṃ kiriyañca .
Tattha vipākaṃ bhūmito catubbidhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañca .
TatthaM2.85 kāmāvacaraṃ duvidhaṃ kusalavipākaṃ akusalavipākañca .
Kusalavipākampi duvidhaṃ ahetukaṃ sahetukañca .
Tattha alobhādivipākahetuvirahitaṃ ahetukaṃ , taṃ cakkhuviññāṇaṃ , sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃV2.82 , sampaṭicchanakiccā manodhātu , santīraṇādikiccā dve manoviññāṇadhātuyo cāti aṭṭhavidhaṃ .
Tattha cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇaṃ cakkhuviññāṇaṃ , rūpamattārammaṇarasaṃ , rūpābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānaṃ , rūpārammaṇāya kiriyamanodhātuyā apagamapadaṭṭhānaṃ .
Sotādisannissitasaddādivijānanalakkhaṇāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni , saddādimattārammaṇarasāni , saddādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānāni , saddārammaṇādīnaṃ kiriyamanodhātūnaṃ apagamapadaṭṭhānāni .
Cakkhuviññāṇādīnaṃ anantaraṃ rūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu , rūpādisampaṭicchanarasā , tathābhāvapaccupaṭṭhānā , cakkhuviññāṇādiapagamapadaṭṭhānā .
Ahetukavipākā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā duvidhāpi santīraṇādikiccā manoviññāṇadhātu , santīraṇādirasā , tathābhāvapaccupaṭṭhānā , hadayavatthupadaṭṭhānā .
Somanassupekkhāyogato pana dvipañcaṭṭhānabhedato ca tassā bhedo .
Etāsu hi ekā ekantamiṭṭhārammaṇe pavattisabbhāvato somanassasampayuttā hutvā santīraṇatadārammaṇavasena pañcadvāre ceva javanāvasāne ca pavattanato dviṭṭhānā hoti .
Ekā iṭṭhamajjhattārammaṇe pavattisabbhāvato upekkhāsampayuttā hutvā santīraṇatadārammaṇapaṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanato pañcaṭṭhānā hoti .
Aṭṭhavidhampi cetaṃ ahetukavipākaviññāṇaṃ niyatāniyatārammaṇattā duvidhaṃ .
Upekkhāsukhasomanassabhedato tividhaṃ .
Viññāṇapañcakaṃ hettha niyatārammaṇaṃ yathākkamaṃ rūpādīsuyeva pavattito , sesaṃ aniyatārammaṇaṃ .
Tatra hi manodhātu pañcasupi rūpādīsu pavattati , manoviññāṇadhātudvayaṃ chasūti .
Kāyaviññāṇaṃ panettha sukhayuttaṃ , dviṭṭhānā manoviññāṇadhātu somanassayuttā , sesaṃ upekkhāyuttanti .
Evaṃ tāva kusalavipākāhetukaṃ aṭṭhavidhaṃ veditabbaṃ .
Alobhādivipākahetusampayuttaṃ pana sahetukaṃ , taṃ kāmāvacarakusalaṃ viya somanassādi bhedato aṭṭhavidhaṃ .
Yathā pana kusalaṃ dānādivasenaM2.86 chasu ārammaṇesu pavattati , na idaṃ tathā .
Idañhi paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena parittadhammapariyāpannesuyeva chasu ārammaṇesu pavattatiV2.83 .
Saṅkhārāsaṅkhārabhāvo panettha āgamanādivasena veditabbo .
Sampayuttadhammānañca visese asatipi ādāsatalādīsu mukhanimittaṃ viya nirussāhaṃ vipākaṃ , mukhaṃ viya saussāhaṃ kusalanti veditabbaṃ .
Kevalaṃ hi akusalavipākaṃ ahetukameva , taṃ cakkhuviññāṇaṃ , sotaghānajivhākāyaviññāṇaṃ , sampaṭicchanakiccā manodhātu , santīraṇādikiccā pañcaṭṭhānā manoviññāṇadhātūti sattavidhaṃ .
Taṃ lakkhaṇādito kusalāhetukavipāke vuttanayeneva veditabbaṃ .
Kevalañhi kusalavipākāni iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇāni , imāni aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇāni .
Tāni ca upekkhāsukhasomanassabhedato tividhāni , imāni dukkhaupekkhāvasena duvidhāni .
Ettha hi kāyaviññāṇaṃ dukkhasahagatameva , sesāni upekkhāsahagatāni .
Sā ca tesu upekkhā hīnā dukkhaṃ viya nātitikhiṇā , itaresu upekkhā paṇītā sukhaṃ viya nātitikhiṇā .
Iti imesaṃ sattannaṃ akusalavipākānaṃ purimānañca soḷasannaṃ kusalavipākānaṃ vasena kāmāvacaraṃ vipākaviññāṇaṃ tevīsatividhaṃ .
Rūpāvacaraṃ pana kusalaṃ viya pañcavidhaṃ .
Kusalaṃ pana samāpattivasena javanavīthiyaṃ pavattati .
Idaṃ upapattiyaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena .
Yathā ca rūpāvacaraṃ , evaṃ arūpāvacarampi kusalaṃ viya catubbidhaṃ .
Pavattibhedopissa rūpāvacare vuttanayo eva .
Lokuttaravipākaṃ catumaggayuttacittaphalattā catubbidhaṃ , taṃ maggavīthivasena ceva samāpattivasena ca dvidhā pavattati .
Evaṃ sabbampi catūsu bhūmīsu chattiṃsavidhaṃ vipākaviññāṇaṃ hoti .
Kiriyaṃ pana bhūmibhedato tividhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacarañca .
Tattha kāmāvacaraṃ duvidhaṃ ahetukaṃ sahetukañca .
Tattha alobhādikiriyahetuvirahitaṃ ahetukaṃ , taṃ manodhātumanoviññāṇadhātubhedato duvidhaṃ .
Tattha cakkhuviññāṇādipurecararūpādivijānanalakkhaṇā manodhātu , āvajjanarasā , rūpādiabhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā , bhavaṅgavicchedapadaṭṭhānā , sā upekkhāyuttāva hoti .
ManoviññāṇadhātuM2.87V2.84 pana duvidhā sādhāraṇā asādhāraṇā ca .
Tattha sādhāraṇā upekkhāsahagatāhetukakiriyā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā , kiccavasena pañcadvāramanodvāresu voṭṭhabbanāvajjanarasā , tathābhāvapaccupaṭṭhānā , ahetukavipākamanoviññāṇadhātu bhavaṅgānaṃ aññatarāpagamapadaṭṭhānā .
Asādhāraṇā somanassasahagatāhetukakiriyā saḷārammaṇavijānanalakkhaṇā , kiccavasena arahataṃ anuḷāresu vatthūsu hasituppādanarasā , tathābhāvapaccupaṭṭhānā , ekantato hadayavatthupadaṭṭhānāti .
Iti kāmāvacarakiriyaṃ ahetukaṃ tividhaṃ .
Sahetukaṃ pana somanassādibhedato kusalaṃ viya aṭṭhavidhaṃ .
Kevalañhi kusalaṃ sekkhaputhujjanānaṃ uppajjati , idaṃ arahataṃyevāti ayamettha viseso .
Evaṃ tāva kāmāvacaraṃ ekādasavidhaṃ .
Rūpāvacaraṃ pana arūpāvacarañca kusalaṃ viya pañcavidhaṃ catubbidhañca hoti .
Arahataṃ uppattivaseneva cassa kusalato viseso veditabboti .
Evaṃ sabbampi tīsu bhūmīsu vīsatividhaṃ kiriyaviññāṇaṃ hoti .
455. Iti ekavīsati kusalāni dvādasākusalāni chattiṃsa vipākāni vīsati kiriyānīti sabbānipi ekūnanavuti viññāṇāni honti .
Yāni paṭisandhibhavaṅgāvajjanadassanasavanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanatadārammaṇacutivasena cuddasahi ākārehi pavattanti .
Kathaṃ ?
Yadā hi aṭṭhannaṃ kāmāvacarakusalānaṃ ānubhāvena devamanussesu sattā nibbattanti , tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānaṃ aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā aṭṭha sahetukakāmāvacaravipākāni , manussesu paṇḍakādibhāvaṃ āpajjamānānaṃ dubbaladvihetukakusalavipākaupekkhāsahagatāhetukavipākamanoviññāṇadhātu cāti paṭisandhivasena nava vipākacittāni pavattanti .
Yadā rūpāvacarārūpāvacarakusalānubhāvena rūpārūpabhavesu nibbattantiV2.85 , tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammanimittameva ārammaṇaṃ katvā nava rūpārūpāvacaravipākāni paṭisandhivasena pavattanti .
YadāM2.88 pana akusalānubhāvena apāye nibbattanti , tadā nesaṃ maraṇakāle paccupaṭṭhitaṃ kammakammanimittagatinimittānaṃ aññataraṃ ārammaṇaṃ katvā ekā akusalavipākāhetukamanoviññāṇadhātu paṭisandhivasena pavattatīti evaṃ tāvettha ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ paṭisandhivasena pavatti veditabbā .
Paṭisandhiviññāṇe pana niruddhe taṃ taṃ paṭisandhiviññāṇamanubandhamānaṃ tassa tasseva kammassa vipākabhūtaṃ tasmiññeva ārammaṇe tādisameva bhavaṅgaviññāṇaṃ nāma pavattati , punapi tādisanti evaṃ asati santānavinivattake aññasmiṃ cittuppāde nadīsotaṃ viya supinaṃ apassato niddokkamanakālādīsu aparimāṇasaṅkhyampi pavattatiyevāti evaṃ tesaññeva viññāṇānaṃ bhavaṅgavasenā pi pavatti veditabbā .
Evaṃ pavatte pana bhavaṅgasantāne yadā sattānaṃ indriyāni ārammaṇagahaṇakkhamāni honti , tadā cakkhussāpāthagate rūpe rūpaṃ paṭicca cakkhupasādassa ghaṭṭanā hoti , tato ghaṭṭanānubhāvena bhavaṅgacalanaṃ hoti , atha niruddhe bhavaṅge tadeva rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ vicchindamānā viya āvajjanakiccaṃ sādhayamānā kiriyamanodhātu uppajjati .
Sotadvārādīsupi eseva nayo .
Manodvāre pana chabbidhepi ārammaṇe āpāthagate bhavaṅgacalanānantaraṃ bhavaṅgaṃ vicchindamānā viya āvajjanakiccaṃ sādhayamānā ahetukakiriyamanoviññāṇadhātu uppajjati upekkhāsahagatāti evaṃ dvinnaṃ kiriyaviññāṇānaṃ āvajjanavasena pavatti veditabbā .
Āvajjanānantaraṃ pana cakkhudvāre tāva dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ cakkhupasādavatthukaṃ cakkhuviññāṇaṃ , sotadvārādīsu savanādikiccaṃ sādhayamānāni sotaghānajivhākāyaviññāṇāni pavattanti .
Tāni iṭṭhaiṭṭhamajjhattesu visayesu kusalavipākāni , aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattesu visayesu akusalavipākānīti evaṃ dasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ dassanasavanaghāyanasāyanaphusanavasena pavatti veditabbā .
‘‘ CakkhuviññāṇadhātuyāV2.86 uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjā manodhātū ’’ tiādivacanato ( vibha .184) pana cakkhuviññāṇādīnaṃ anantarāM2.89 tesaññeva visayaṃ sampaṭicchamānā kusalavipākānantaraṃ kusalavipākā , akusalavipākānantaraṃ akusalavipākā manodhātu uppajjati .
Evaṃ dvinnaṃ vipākaviññāṇānaṃ sampaṭicchanavasena pavatti veditabbā .
‘‘ Manodhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantarā uppajjati cittaṃ mano mānasaṃ tajjāmanoviññāṇadhātū ’’ ti ( vibha .184) vacanato pana manodhātuyā sampaṭicchitameva visayaṃ santīrayamānā akusalavipākamanodhātuyā anantarā akusalavipākā , kusalavipākāya anantarā iṭṭhārammaṇe somanassasahagatā , iṭṭhamajjhatte upekkhāsahagatā uppajjati vipākāhetukamanoviññāṇadhātūti evaṃ tiṇṇaṃ vipākaviññāṇānaṃ santīraṇavasena pavatti veditabbā .
Santīraṇānantaraṃ pana tameva visayaṃ vavatthāpayamānā uppajjati kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatāti evaṃ ekasseva kiriyaviññāṇassa voṭṭhabbanavasena pavatti veditabbā .
Voṭṭhabbanānantaraṃ pana sace mahantaṃ hoti rūpādiārammaṇaṃ , atha yathāvavatthāpite visaye aṭṭhannaṃ vā kāmāvacarakusalānaṃ dvādasannaṃ vā akusalānaṃ navannaṃ vā avasesakāmāvacarakiriyānaṃ aññataravasena cha satta vā javanāni javanti , eso tāva pañcadvāre nayo .
Manodvāre pana manodvārāvajjanānantaraṃ tāniyeva .
Gotrabhuto uddhaṃ rūpāvacarato pañca kusalāni pañca kiriyāni , arūpāvacarato cattāri kusalāni cattāri kiriyāni , lokuttarato cattāri maggacittāni cattāri phalacittānīti imesu yaṃ yaṃ laddhapaccayaṃ hoti , taṃ taṃ javatīti evaṃ pañcapaññāsāya kusalākusalakiriyavipākaviññāṇānaṃ javanavasena pavatti veditabbā .
Javanāvasāne pana sace pañcadvāre atimahantaṃ , manodvāre ca vibhūtamārammaṇaṃ hoti , atha kāmāvacarasattānaṃ kāmāvacarajavanāvasāne iṭṭhārammaṇādīnaṃ purimakammajavanacittādīnañca vasena yo yo paccayo laddho hoti , tassa tassa vasena aṭṭhasu sahetukakāmāvacaravipākesu tīsuV2.87 vipākāhetukamanoviññāṇadhātūsu ca aññataraṃ paṭisotagataṃ nāvaṃ anubandhamānaṃ kiñci antaraṃ udakamiva bhavaṅgassārammaṇato aññasmiṃ ārammaṇeM2.90 javitaṃ javanamanubandhaṃ dvikkhattuṃ sakiṃ vā vipākaviññāṇaṃ uppajjati .
Tadetaṃ javanāvasāne bhavaṅgassa ārammaṇe pavattanārahaṃ samānaṃ tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattattā tadārammaṇanti vuccati .
Evaṃ ekādasannaṃ vipākaviññāṇānaṃ tadārammaṇavasena pavatti veditabbā .
Tadārammaṇāvasāne pana puna bhavaṅgameva pavattati , bhavaṅge vicchinne puna āvajjanādīnīti evaṃ laddhapaccayacittasantānaṃ bhavaṅgānantaraṃ āvajjanaṃ āvajjanānantaraṃ dassanādīnīti cittaniyamavaseneva punappunaṃ tāva pavattati , yāva ekasmiṃ bhave bhavaṅgassa parikkhayo .
Ekasmiṃ hi bhave yaṃ sabbapacchimaṃ bhavaṅgacittaṃ , taṃ tato cavanattā cutīti vuccati .
Tasmā tampi ekūnavīsatividhameva hoti .
Evaṃ ekūnavīsatiyā vipākaviññāṇānaṃ cutivasena pavatti veditabbā .
Cutito pana puna paṭisandhi , paṭisandhito puna bhavaṅganti evaṃ bhavagatiṭhitinivāsesu saṃsaramānānaṃ sattānaṃ avicchinnaṃ cittasantānaṃ pavattatiyeva .
Yo panettha arahattaṃ pāpuṇāti , tassa cuticitte niruddhe niruddhameva hotīti .
Idaṃ viññāṇakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ .