Saṅkhārakkhandhakathā
458. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ yaṃkiñci abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ , sabbaṃ taṃ ekato katvā saṅkhārakkhandho veditabbo ’’ ti , ettha abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ nāma rāsikaraṇalakkhaṇaṃ .
Kiṃ pana tanti , saṅkhārāyeva .
Yathāha –
‘‘ saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho , bhikkhave , tasmā saṅkhārāti vuccantī ’’ ti ( saṃ . ni .3.79).
Te abhisaṅkharaṇalakkhaṇā , āyūhanarasā , vipphārapaccupaṭṭhānā , sesakhandhattayapadaṭṭhānā .
Evaṃ lakkhaṇādito ekavidhāpi ca jātivasena tividhā kusalā , akusalā , abyākatāti
V2.90 .Tesu kusalaviññāṇasampayuttā kusalā .
Akusalasampayuttā akusalā .
Abyākatasampayuttā abyākatā .
Tattha kāmāvacarapaṭhamakusalaviññāṇasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā sattavīsati , yevāpanakā cattāro , aniyatā pañcāti chattiṃsa .
Tattha phasso , cetanā , vitakko , vicāro , pīti , vīriyaṃ , jīvitaṃ , samādhi , saddhā , sati , hirī , ottappaṃ , alobho , adoso , amoho , kāyapassaddhi , cittapassaddhi , kāyalahutā , cittalahutā , kāyamudutā , cittamudutā , kāyakammaññatā , cittakammaññatā , kāyapāguññatā , cittapāguññatā , kāyujukatā , cittujukatāti ime sarūpena
M2.93 āgatā sattavīsati ( dha . sa .1; dha . sa . aṭṭha .1 yevāpanakavaṇṇanā ).Chando , adhimokkho , manasikāro , tatramajjhattatāti ime yevāpanakā cattāro ( dha . sa . aṭṭha .1 yevāpanakavaṇṇanā ).
Karuṇā , muditā , kāyaduccaritavirati , vacīduccaritavirati , micchājīvaviratīti ime aniyatā pañca .
Ete hi kadāci uppajjanti , uppajjamānāpi ca na ekato uppajjanti .
459. Tattha phusatīti phasso .
Svāyaṃ phusanalakkhaṇo .
Saṅghaṭṭanaraso , sannipātapaccupaṭṭhāno , āpāthagatavisayapadaṭṭhāno .
Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati .
Ekadesena ca analliyamānopi rūpaṃ viya cakkhu , saddo viya ca sotaṃ cittaṃ ārammaṇañca saṅghaṭṭeti , tikasannipātasaṅkhātassa attano kāraṇassa vasena paveditattā sannipātapaccupaṭṭhāno .
Tajjāsamannāhārena ceva indriyena ca parikkhate visaye anantarāyeneva uppajjanato āpāthagatavisayapadaṭṭhānoti vuccati .
Vedanādhiṭṭhānabhāvato pana niccammagāvī ( saṃ . ni .2.63) viya daṭṭhabbo .
460. Cetayatīti cetanā .
Abhisandahatīti attho .
Sā cetanābhāvalakkhaṇā , āyūhanarasā , saṃvidahanapaccupaṭṭhānā sakiccaparakiccasādhikā jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakīādayo viya .
Accāyikakammānussaraṇādīsu ca panāyaṃ sampayuttānaṃ ussahanabhāvena pavattamānā pākaṭā hoti .
Vitakkavicārapītīsu yaṃ vattabbaṃ siyā , taṃ sabbaṃ pathavīkasiṇaniddese paṭhamajjhānavaṇṇanāyaṃ ( visuddhi .1.71) vuttameva .
461. Vīrabhāvo
V2.91 vīriyaṃ .Taṃ ussahanalakkhaṇaṃ , sahajātānaṃ upatthambhanarasaṃ , asaṃsīdanabhāvapaccupaṭṭhānaṃ .
‘‘ Saṃviggo yoniso padahatī ’’ ti ( a . ni .4.113) vacanato saṃvegapadaṭṭhānaṃ , vīriyārambhavatthupadaṭṭhānaṃ vā , sammā āraddhaṃ sabbasampattīnaṃ mūlaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ .
462. Jīvanti tena , sayaṃ vā jīvati , jīvanamattameva vā tanti jīvitaṃ .
Lakkhaṇādīni panassa rūpajīvite vuttanayeneva veditabbāni .
Tañhi rūpadhammānaṃ jīvitaṃ , idaṃ arūpadhammānanti idamevettha nānākaraṇaṃ .
463. Ārammaṇe
M2.94 cittaṃ samaṃ ādhiyati , sammā vā ādhiyati , samādhānamattameva vā etaṃ cittassāti samādhi .So avisāralakkhaṇo , avikkhepalakkhaṇo vā , sahajātānaṃ sampiṇḍanaraso nhāniyacuṇṇānaṃ udakaṃ viya , upasamapaccupaṭṭhāno , visesato sukhapadaṭṭhāno , nivāte dīpaccīnaṃ ṭhiti viya cetaso ṭhitīti daṭṭhabbo .
464. Saddahanti etāya , sayaṃ vā saddahati , saddahanamattameva vā esāti saddhā .
Sā saddahanalakkhaṇā , okappanalakkhaṇā vā , pasādanarasā udakappasādakamaṇi viya , pakkhandanarasā vā oghuttaraṇo viya .
Akālussiyapaccupaṭṭhānā , adhimuttipaccupaṭṭhānā vā , saddheyyavatthupadaṭṭhānā , saddhammassavanādisotāpattiyaṅga ( dī . ni .3.311; saṃ . ni .5.1001) padaṭṭhānā vā , hatthavittabījāni viya daṭṭhabbā .
465. Saranti tāya , sayaṃ vā sarati saraṇamattameva vā esāti sati .
Sā apilāpanalakkhaṇā , asammosarasā , ārakkhapaccupaṭṭhānā , visayābhimukhabhāvapaccupaṭṭhānā vā , thirasaññāpadaṭṭhānā , kāyādisatipaṭṭhānapadaṭṭhānā vā .
Ārammaṇe daḷhapatiṭṭhitattā pana esikā viya , cakkhudvārādirakkhaṇato dovāriko viya ca daṭṭhabbā .
466. Kāyaduccaritādīhi hiriyatīti hirī .
Lajjāyetaṃ adhivacanaṃ .
Tehiyeva ottappatīti ottappaṃ .
Pāpato ubbegassetaṃ adhivacanaṃ .
Tattha pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī .
Uttāsanalakkhaṇaṃ ottappaṃ .
Lajjākārena pāpānaṃ akaraṇarasā hirī .
Uttāsākārena ottappaṃ .
Vuttappakāreneva
V2.92 ca pāpato saṅkocanapaccupaṭṭhānā etā , attagāravaparagāravapadaṭṭhānā .Attānaṃ garuṃ katvā hiriyā pāpaṃ jahāti kulavadhū viya .
Paraṃ garuṃ katvā ottappena pāpaṃ jahāti vesiyā viya .
Ime ca pana dve dhammā lokapālakāti ( a . ni .2.9) daṭṭhabbā .
467. Na lubbhanti tena , sayaṃ vā na lubbhati , alubbhanamattameva vā tanti alobho .
Adosāmohesupi eseva nayo .
Tesu alobho ārammaṇe cittassa agedhalakkhaṇo , alaggabhāvalakkhaṇo vā kamaladale jalabindu viya .
Apariggaharaso muttabhikkhu viya , anallīnabhāvapaccupaṭṭhāno asucimhi patitapuriso viya .
468. Adoso
M2.95 acaṇḍikkalakkhaṇo , avirodhalakkhaṇo vā anukūlamitto viya , āghātavinayaraso , pariḷāhavinayaraso vā candanaṃ viya , sommabhāvapaccupaṭṭhāno puṇṇacando viya . 469. Amoho yathāsabhāvapaṭivedhalakkhaṇo , akkhalitapaṭivedhalakkhaṇo vā kusalissāsakhittausupaṭivedho viya , visayobhāsanaraso padīpo viya .
Asammohapaccupaṭṭhāno araññagatasudesako viya .
Tayopi cete sabbakusalānaṃ mūlabhūtāti daṭṭhabbā .
470. Kāyassa passambhanaṃ kāyapassaddhi .
Cittassa passambhanaṃ cittapassaddhi .
Kāyoti cettha vedanādayo tayo khandhā .
Ubhopi panetā ekato katvā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā kāyacittapassaddhiyo , kāyacittadarathanimaddanarasā , kāyacittānaṃ aparipphandanasītibhāvapaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā .
Kāyacittānaṃ avūpasamakarauddhaccādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .
Kāyassa lahubhāvo kāyalahutā .
Cittassa lahubhāvo cittalahutā .
Tā kāyacittagarubhāvavūpasamalakkhaṇā , kāyacittagarubhāvanimaddanarasā , kāyacittānaṃ adandhatāpaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā .
Kāyacittānaṃ garubhāvakarathinamiddhādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .
Kāyassa mudubhāvo kāyamudutā .
Cittassa mudubhāvo cittamudutā .
Tā kāyacittatthambhavūpasamalakkhaṇā
V2.93 , kāyacittathaddhabhāvanimaddanarasā , appaṭighātapaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā .Kāyacittānaṃ thaddhabhāvakaradiṭṭhimānādikilesapaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .
Kāyassa kammaññabhāvo kāyakammaññatā .
Cittassa kammaññabhāvo cittakammaññatā .
Tā kāyacittākammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā , kāyacittākammaññabhāvanimaddanarasā , kāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇasampattipaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā .
Kāyacittānaṃ akammaññabhāvakarāvasesanīvaraṇādipaṭipakkhabhūtā , pasādanīyavatthūsu pasādāvahā , hitakiriyāsu viniyogakkhamabhāvāvahā suvaṇṇavisuddhi viyāti daṭṭhabbā .
Kāyassa
M2.96 pāguññabhāvo kāyapāguññatā .Cittassa pāguññabhāvo cittapāguññatā .
Tā kāyacittānaṃ agelaññabhāvalakkhaṇā , kāyacittagelaññanimaddanarasā , nirādīnavapaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā .
Kāyacittānaṃ gelaññakaraasaddhiyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .
Kāyassa ujukabhāvo kāyujukatā .
Cittassa ujukabhāvo cittujukatā .
Tā kāyacittaajjavalakkhaṇā , kāyacittakuṭilabhāvanimaddanarasā , ajimhatāpaccupaṭṭhānā , kāyacittapadaṭṭhānā .
Kāyacittānaṃ kuṭilabhāvakaramāyāsāṭheyyādipaṭipakkhabhūtāti daṭṭhabbā .
471. Chandoti kattukāmatāyetaṃ adhivacanaṃ .
Tasmā so kattukāmatālakkhaṇo chando , ārammaṇapariyesanaraso , ārammaṇena atthikatāpaccupaṭṭhāno , tadevassa padaṭṭhānaṃ .
Ārammaṇaggahaṇe ayaṃ cetaso hatthappasāraṇaṃ viya daṭṭhabbo .
472. Adhimuccanaṃ adhimokkho .
So sanniṭṭhānalakkhaṇo , asaṃsappanaraso , nicchayapaccupaṭṭhāno , sanniṭṭheyyadhammapadaṭṭhāno , ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo .
473. Kiriyā kāro .
Manamhi kāro manasikāro .
Purimamanato visadisamanaṃ karotītipi manasikāro .
Svāyaṃ ārammaṇapaṭipādako , vīthipaṭipādako , javanapaṭipādakoti tippakāro .
Tattha
V2.94 ārammaṇapaṭipādako manamhi kāroti manasikāro .So sāraṇalakkhaṇo , sampayuttānaṃ ārammaṇe saṃyojanaraso , ārammaṇābhimukhabhāvapaccupaṭṭhāno , ārammaṇapadaṭṭhāno .
Saṅkhārakkhandhapariyāpanno , ārammaṇapaṭipādakattena sampayuttānaṃ sārathi viya daṭṭhabbo .
Vīthipaṭipādakoti pana pañcadvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ .
Javanapaṭipādakoti manodvārāvajjanassetaṃ adhivacanaṃ .
Na te idha adhippetā .
474. Tesu dhammesu majjhattatā tatramajjhattatā .
Sā cittacetasikānaṃ samavāhitalakkhaṇā , ūnādhikatānivāraṇarasā , pakkhapātupacchedanarasā vā , majjhattabhāvapaccupaṭṭhānā , cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanabhāvena samappavattānaṃ ājānīyānaṃ ajjhupekkhakasārathi viya daṭṭhabbā .
Karuṇāmuditā
M2.97 ca brahmavihāraniddese ( visuddhi .1.262) vuttanayeneva veditabbā .Kevalañhi tā appanāppattā rūpāvacarā , imā kāmāvacarāti ayameva viseso .
Keci pana mettupekkhāyopi aniyatesu icchanti , taṃ na gahetabbaṃ .
Atthato hi adosoyeva mettā , tatramajjhattupekkhāyeva upekkhāti .
475. Kāyaduccaritato virati kāyaduccaritavirati .
Esa nayo sesāsupi .
Lakkhaṇādito panetā tissopi kāyaduccaritādivatthūnaṃ avītikkamalakkhaṇā , amaddanalakkhaṇāti vuttaṃ hoti .
Kāyaduccaritādivatthuto saṅkocanarasā , akiriyapaccupaṭṭhānā , saddhāhirottappaappicchatādiguṇapadaṭṭhānā , pāpakiriyato cittassa vimukhabhāvabhūtāti daṭṭhabbā .
476. Iti imeva chattiṃsa saṅkhārā paṭhamena kāmāvacarakusalaviññāṇena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā .
Yathā ca paṭhamena , evaṃ dutiyenāpi .
Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso .
Tatiyena pana ṭhapetvā amohaṃ avasesā veditabbā .
Tathā catutthena .
Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso .
Paṭhame
V2.95 vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti .Yathā ca pañcamena , evaṃ chaṭṭhenāpi .
Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso .
Sattamena ca pana ṭhapetvā amohaṃ avasesā veditabbā .
Tathā aṭṭhamena .
Sasaṅkhārabhāvamattameva hettha viseso .
Paṭhame vuttesu ṭhapetvā viratittayaṃ sesā rūpāvacarakusalesu paṭhamena sampayogaṃ gacchanti .
Dutiyena tato vitakkavajjā .
Tatiyena tato vicāravajjā .
Catutthena tato pītivajjā .
Pañcamena tato aniyatesu karuṇāmuditāvajjā .
Teyeva catūsu āruppakusalesu .
Arūpāvacarabhāvoyeva hi ettha viseso .
Lokuttaresu paṭhamajjhānike tāva maggaviññāṇe paṭhamarūpāvacaraviññāṇe vuttanayena , dutiyajjhānikādibhede dutiyarūpāvacaraviññāṇādīsu vuttanayeneva veditabbā .
Karuṇāmuditānaṃ pana abhāvo , niyataviratitā
M2.98 , lokuttaratā cāti ayamettha viseso .Evaṃ tāva kusalāyeva saṅkhārā veditabbā .
477. Akusalesu lobhamūle paṭhamākusalasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā terasa , yevāpanakā cattāroti sattarasa .
Tattha phasso , cetanā , vitakko , vicāro , pīti , vīriyaṃ , jīvitaṃ , samādhi , ahirikaṃ , anottappaṃ , lobho , moho , micchādiṭṭhīti ime sarūpena āgatā terasa ( dha . sa .365; dha . sa . aṭṭha .365).
Chando , adhimokkho , uddhaccaṃ , manasikāroti ime yevāpanakā cattāro ( dha . sa . aṭṭha .365).
478. Tattha na hiriyatīti ahiriko .
Ahirikassa bhāvo ahirikaṃ .
Na otappatīti anottappaṃ .
Tesu ahirikaṃ kāyaduccaritādīhi ajigucchanalakkhaṇaṃ , alajjālakkhaṇaṃ vā .
Anottappaṃ teheva asārajjalakkhaṇaṃ , anuttāsalakkhaṇaṃ vā .
Ayamettha saṅkhepo .
Vitthāro pana hirottappānaṃ vuttapaṭipakkhavasena veditabbo .
479. Lubbhanti tena , sayaṃ vā lubbhati , lubbhanamattameva vā tanti lobho .
Muyhanti tena , sayaṃ vā muyhati , muyhanamattameva vā tanti moho .
Tesu lobho ārammaṇaggahaṇalakkhaṇo makkaṭālepo viya , abhisaṅgaraso tattakapāle khittamaṃsapesi viya .
Apariccāgapaccupaṭṭhāno telañjanarāgo
V2.96 viya .Saṃyojaniyadhammesu assādadassanapadaṭṭhāno .
Taṇhānadībhāvena vaḍḍhamāno sīghasotā nadī iva mahāsamuddaṃ apāyameva gahetvā gacchatīti daṭṭhabbo .
480. Moho cittassa andhabhāvalakkhaṇo , aññāṇalakkhaṇo vā , asampaṭivedharaso , ārammaṇasabhāvacchādanaraso vā , asammāpaṭipattipaccupaṭṭhāno , andhakārapaccupaṭṭhāno vā , ayonisomanasikārapadaṭṭhāno , sabbākusalānaṃ mūlanti daṭṭhabbo .
481. Micchā passanti tāya , sayaṃ vā micchā passati , micchādassanamattaṃ vā esāti micchādiṭṭhi .
Sā ayoniso abhinivesalakkhaṇā , parāmāsarasā , micchābhinivesapaccupaṭṭhānā , ariyānaṃ adassanakāmatādipadaṭṭhānā , paramaṃ vajjanti daṭṭhabbā .
482. Uddhatabhāvo
M2.99 uddhaccaṃ .Taṃ avūpasamalakkhaṇaṃ vātābhighātacalajalaṃ viya , anavaṭṭhānarasaṃ vātābhighātacaladhajapaṭākā viya , bhantattapaccupaṭṭhānaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya , cetaso avūpasame ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ , cittavikkhepoti daṭṭhabbaṃ .
Sesā kusale vuttanayeneva veditabbā .
Akusalabhāvoyeva hi akusalabhāvena ca lāmakattaṃ etesaṃ tehi viseso .
483. Iti ime sattarasa saṅkhārā paṭhamena akusalaviññāṇena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā .
Yathā ca paṭhamena , evaṃ dutiyenāpi .
Sasaṅkhāratā panettha thinamiddhassa ca aniyatatā viseso .
Tattha thinanatā thinaṃ .
Middhanatā middhaṃ .
Anussāhasaṃhananatā asattivighāto cāti attho .
Thinañca middhañca thinamiddhaṃ .
Tattha thinaṃ anussāhalakkhaṇaṃ , vīriyavinodanarasaṃ , saṃsīdanapaccupaṭṭhānaṃ .
Middhaṃ akammaññatālakkhaṇaṃ , onahanarasaṃ , līnatāpaccupaṭṭhānaṃ , pacalāyikāniddāpaccupaṭṭhānaṃ vā .
Ubhayampi arativijambhikādīsu ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ .
Tatiyena paṭhame vuttesu ṭhapetvā micchādiṭṭhiṃ avasesā veditabbā .
Māno panettha aniyato
V2.97 hoti .Ayaṃ viseso , so uṇṇatilakkhaṇo , sampaggaharaso , ketukamyatāpaccupaṭṭhāno , diṭṭhivippayuttalobhapadaṭṭhāno , ummādo viya daṭṭhabbo .
Catutthena dutiye vuttesu ṭhapetvā micchādiṭṭhiṃ avasesā veditabbā .
Etthāpi ca māno aniyatesu hotiyeva .
Paṭhame vuttesu pana ṭhapetvā pītiṃ avasesā pañcamena sampayogaṃ gacchanti .
Yathā ca pañcamena , evaṃ chaṭṭhenāpi .
Sasaṅkhāratā panettha thinamiddhassa ca aniyatabhāvo viseso .
Sattamena pañcame vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā .
Māno panettha aniyato hoti .
Aṭṭhamena chaṭṭhe vuttesu ṭhapetvā diṭṭhiṃ avasesā veditabbā .
Etthāpi ca māno aniyatesu hotiyevāti .
484. Dosamūlesu pana dvīsu paṭhamasampayuttā tāva niyatā sarūpena āgatā ekādasa , yevāpanakā cattāro , aniyatā tayoti aṭṭhārasa
M2.100 .Tattha phasso , cetanā , vitakko , vicāro , vīriyaṃ , jīvitaṃ , samādhi , ahirikaṃ , anoppattaṃ , doso , mohoti ime sarūpena āgatā ekādasa ( dha . sa .413; dha . sa . aṭṭha .413).
Chando , adhimokkho , uddhaccaṃ , manasikāroti ime yevāpanakā cattāro ( dha . sa . aṭṭha .413).
Issā , macchariyaṃ , kukkuccanti ime aniyatā tayo ( dha . sa . aṭṭha .413).
485. Tattha dussanti tena , sayaṃ vā dussati , dussanamattameva vā tanti doso .
So caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya , visappanaraso visanipāto viya , attano nissayadahanaraso vā dāvaggi viya .
Dūsanapaccupaṭṭhāno laddhokāso viya sapatto , āghātavatthupadaṭṭhāno , visasaṃsaṭṭhapūtimuttaṃ viya daṭṭhabbo .
486. Issāyanā issā .
Sā parasampattīnaṃ usūyanalakkhaṇā .
Tattheva anabhiratirasā , tato vimukhabhāvapaccupaṭṭhānā , parasampattipadaṭṭhānā , saṃyojananti daṭṭhabbā .
487. Maccharabhāvo macchariyaṃ .
Taṃ laddhānaṃ vā labhitabbānaṃ vā attano sampattīnaṃ nigūhanalakkhaṇaṃ , tāsaṃyeva parehi sādhāraṇabhāvaakkhamanarasaṃ , saṅkocanapaccupaṭṭhānaṃ , kaṭukañcukatāpaccupaṭṭhānaṃ vā , attasampattipadaṭṭhānaṃ , cetaso virūpabhāvoti daṭṭhabbaṃ .
488. Kucchitaṃ
V2.98 kataṃ kukataṃ .Tassa bhāvo kukkuccaṃ .
Taṃ pacchānutāpalakkhaṇaṃ , katākatānusocanarasaṃ , vippaṭisārapaccupaṭṭhānaṃ , katākatapadaṭṭhānaṃ , dāsabyamiva daṭṭhabbaṃ .
Sesā vuttappakārāyevāti .
Iti ime aṭṭhārasa saṅkhārā paṭhamena dosamūlena sampayogaṃ gacchantīti veditabbā .
Yathā ca paṭhamena , evaṃ dutiyenāpi .
Sasaṅkhāratā pana aniyatesu ca thinamiddhasambhavova viseso .
489. Mohamūlesu dvīsu vicikicchāsampayuttena tāva phasso , cetanā , vitakko , vicāro , vīriyaṃ , jīvitaṃ , cittaṭṭhiti , ahirikaṃ , anottappaṃ
M2.101 , moho , vicikicchāti sarūpena āgatā ekādasa ( dha . sa .422; dha . sa . aṭṭha .422), uddhaccaṃ , manasikāroti yevāpanakā dve cāti terasa . 490. Tattha cittaṭṭhitīti pavattiṭṭhitimatto dubbalo samādhi .
Vigatā cikicchāti vicikicchā .
Sā saṃsayalakkhaṇā , kampanarasā , anicchayapaccupaṭṭhānā , anekaṃsagāhapaccupaṭṭhānā vā , vicikicchāyaṃ ayonisomanasikārapadaṭṭhānā , paṭipattiantarāyakarāti daṭṭhabbā .
Sesā vuttappakārāyeva .
Uddhaccasampayuttena vicikicchāsampayutte vuttesu ṭhapetvā vicikicchaṃ sesā dvādasa .
Vicikicchāya abhāvena panettha adhimokkho uppajjati .
Tena saddhiṃ teraseva , adhimokkhasabbhāvato ca balavataro samādhi hoti .
Yañcettha uddhaccaṃ , taṃ sarūpeneva āgataṃ .
Adhimokkhamanasikārā yevāpanakavasenāti evaṃ akusalasaṅkhārā veditabbā .
491. Abyākatesu vipākābyākatā tāva ahetukasahetukabhedato duvidhā .
Tesu ahetukavipākaviññāṇasampayuttā ahetukā .
Tattha kusalākusalavipākacakkhuviññāṇasampayuttā tāva phasso , cetanā , jīvitaṃ , cittaṭṭhitīti sarūpena āgatā cattāro ( dha . sa .431; dha . sa . aṭṭha .431), yevāpanako manasikāroyevāti pañca .
Sotaghānajivhākāyaviññāṇasampayuttāpi eteyeva .
Ubhayavipākamanodhātuyā ete ceva vitakkavicārādhimokkhā cāti
V2.99 aṭṭha , tathā tividhāyapi ahetukamanoviññāṇadhātuyā .Yā panettha somanassasahagatā , tāya saddhiṃ pīti adhikā hotīti veditabbā .
Sahetukavipākaviññāṇasampayuttā pana sahetukā .
Tesu aṭṭhakāmāvacaravipākasampayuttā tāva aṭṭhahi kāmāvacarakusalehi sampayuttasaṅkhārasadisāyeva .
Yā pana tā aniyatesu karuṇāmuditā , tā sattārammaṇattā vipākesu na santi .
Ekantaparittārammaṇā hi kāmāvacaravipākā .
Na kevalañca karuṇāmuditā , viratiyopi vipākesu na santi .
‘‘ Pañca sikkhāpadā kusalāyevā ’’ ti hi vuttaṃ .
Rūpāvacarārūpāvacaralokuttaravipākaviññāṇasampayuttā
M2.102 pana tesaṃ kusalaviññāṇasampayuttasaṅkhārehi sadisā eva . 492. Kiriyābyākatāpi ahetukasahetukabhedato duvidhā .
Tesu ahetukakiriyaviññāṇasampayuttā ahetukā .
Te ca kusalavipākamanodhātuahetukamanoviññāṇadhātudvayayuttehi samānā .
Manoviññāṇadhātudvaye pana vīriyaṃ adhikaṃ .
Vīriyasabbhāvato balappatto samādhi hoti .
Ayamettha viseso .
Sahetukakiriyaviññāṇasampayuttā pana sahetukā .
Tesu aṭṭhakāmāvacarakiriyaviññāṇasampayuttā tāva ṭhapetvā viratiyo aṭṭhahi kāmāvacarakusalehi sampayuttasaṅkhārasadisā .
Rūpāvacarārūpāvacarakiriyasampayuttā pana sabbākārenapi tesaṃ kusalaviññāṇasampayuttasadisāyevāti evaṃ abyākatāpi saṅkhārā veditabbāti .
Idaṃ saṅkhārakkhandhe vitthārakathāmukhaṃ .
Idaṃ tāva abhidhamme padabhājanīyanayena khandhesu vitthārakathāmukhaṃ .