Rūpanibbattipassanākārakathā
700. Seyyathidaṃ
M2.249 – idaṃ rūpaṃ nāma kammādivasena catūhi kāraṇehi nibbattati .Tattha sabbesaṃ sattānaṃ rūpaṃ nibbattamānaṃ paṭhamaṃ kammato nibbattati .
Paṭisandhikkhaṇeyeva hi gabbhaseyyakānaṃ tāva tisantativasena vatthu-kāya-bhāvadasakasaṅkhātāni tiṃsa rūpāni nibbattanti , tāni ca kho paṭisandhicittassa uppādakkhaṇeyeva .
Yathā ca uppādakkhaṇe , tathā ṭhitikkhaṇepi bhaṅgakkhaṇepi .
Tattha rūpaṃ dandhanirodhaṃ garuparivatti , cittaṃ khippanirodhaṃ lahuparivatti .
Tenāha –
‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ lahuparivattaṃ yathayidaṃ , bhikkhave , cittan ’’ ti ( a . ni .1.48).
Rūpe dharanteyeva hi soḷasavāre bhavaṅgacittaṃ uppajjitvā nirujjhati .
Cittassa uppādakkhaṇopi ṭhitikkhaṇopi bhaṅgakkhaṇopi ekasadisā .
Rūpassa pana uppādabhaṅgakkhaṇāyeva lahukā , tehi sadisā .
Ṭhitikkhaṇo pana mahā , yāva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti , tāva vattati .
Paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya dutiyaṃ bhavaṅgaṃ uppajjati .
Tena saddhiṃ uppannaṃ ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya tatiyaṃ bhavaṅgaṃ uppajjati .
Iminā nayena yāvatāyukaṃ cittappavatti veditabbā .
Āsannamaraṇassa pana ekameva ṭhānappattaṃ purejātaṃ vatthuṃ nissāya soḷasa cittāni uppajjanti .
Paṭisandhicittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ paṭisandhicittato uddhaṃ soḷasamena cittena saddhiṃ nirujjhati .
Ṭhānakkhaṇe uppannaṃ sattarasamassa uppādakkhaṇena saddhiṃ nirujjhati .
Bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ sattarasamassa ṭhānakkhaṇaṃ patvā nirujjhati .
Yāva pavatti nāma atthi , evameva pavattati .
Opapātikānampi sattasantativasena sattati rūpāni evameva pavattanti .
701. Tattha
V2.249 kammaṃ , kammasamuṭṭhānaṃ , kammapaccayaṃ , kammapaccayacittasamuṭṭhānaṃ , kammapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ , kammapaccayautusamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo .Tattha kammaṃ nāma kusalākusalacetanā .
Kammasamuṭṭhānaṃ nāma vipākakkhandhā ca , cakkhudasakādi samasattatirūpañca .
Kammapaccayaṃ nāma tadeva , kammaṃ hi kammasamuṭṭhānassa upatthambhakapaccayopi hoti .
Kammapaccayacittasamuṭṭhānaṃ nāma vipākacittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ .
Kammapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma kammasamuṭṭhānarūpesu
M2.250 ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti , tatrāpi ojā ṭhānaṃ patvā aññanti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti .Kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma kammajatejodhātu ṭhānappattā utusamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti , tatrāpi utu aññaṃ ojaṭṭhamakanti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti .
Evaṃ tāva kammajarūpassa nibbatti passitabbā .
702. Cittajesupi cittaṃ , cittasamuṭṭhānaṃ , cittapaccayaṃ , cittapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ , cittapaccayautusamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo .
Tattha cittaṃ nāma ekūnanavuticittāni .
Tesu dvattiṃsa cittāni , chabbīsekūnavīsati ;
Soḷasa rūpiriyāpathaviññattijanakā matā .
Kāmāvacarato hi aṭṭha kusalāni , dvādasākusalāni , manodhātuvajjā dasa kiriyā , kusalakiriyato dve abhiññācittānīti dvattiṃsa cittāni rūpaṃ , iriyāpathaṃ , viññattiñca janenti .
Vipākavajjāni sesadasarūpāvacarāni , aṭṭha arūpāvacarāni , aṭṭha lokuttaracittānīti chabbīsati cittāni rūpaṃ , iriyāpathañca janayanti , na viññattiṃ .
Kāmāvacare dasa bhavaṅgacittāni , rūpāvacare pañca , tisso manodhātuyo , ekā vipākāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatāti ekūnavīsati cittāni rūpameva janayanti , na iriyāpathaṃ , na viññattiṃ .
Dvepañcaviññāṇāni , sabbasattānaṃ paṭisandhicittaṃ , khīṇāsavānaṃ cuticittaṃ , cattāri āruppavipākānīti soḷasa cittāni neva rūpaṃ janayanti , na iriyāpathaṃ , na viññattiṃ .
Yāni cettha rūpaṃ janenti , tāni na ṭhitikkhaṇe , bhaṅgakkhaṇe vā , tadā hi cittaṃ dubbalaṃ hoti .
Uppādakkhaṇe pana balavaṃ , tasmā taṃ tadā purejātaṃ vatthuṃ nissāya rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Cittasamuṭṭhānaṃ
V2.250 nāma tayo arūpino khandhā ,‘‘ saddanavakaṃ , kāyaviññatti , vacīviññatti , ākāsadhātu , lahutā , mudutā , kammaññatā , upacayo , santatī ’’ ti sattarasavidhaṃ rūpañca .Cittapaccayaṃ nāma ‘‘ pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassā ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.11) evaṃ vuttaṃ catusamuṭṭhānarūpaṃ .
Cittapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma cittasamuṭṭhānarūpesu ṭhānappattā
M2.251 ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti , evaṃ dve tisso pavattiyo ghaṭeti .Cittapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma cittasamuṭṭhāno utu ṭhānappatto aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti , evaṃ dve tisso pavattiyo ghaṭeti .
Evaṃ cittajarūpassa nibbatti passitabbā .
703. Āhārajesupi āhāro , āhārasamuṭṭhānaṃ , āhārapaccayaṃ , āhārapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ , āhārapaccayautusamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo .
Tattha āhāro nāma kabaḷīkāro āhāro .
Āhārasamuṭṭhānaṃ nāma upādiṇṇaṃ kammajarūpaṃ paccayaṃ labhitvā tattha patiṭṭhāya ṭhānappattāya ojāya samuṭṭhāpitaṃ ojaṭṭhamakaṃ , ākāsadhātu , lahutā , mudutā , kammaññatā , upacayo , santatīti cuddasavidhaṃ rūpaṃ .
Āhārapaccayaṃ nāma ‘‘ kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa āhārapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.15) evaṃ vuttaṃ catusamuṭṭhānarūpaṃ .
Āhārapaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma āhārasamuṭṭhānesu rūpesu ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti , tatrāpi ojā aññanti evaṃ dasadvādasavāre pavattiṃ ghaṭeti .
Ekadivasaṃ paribhuttāhāro sattāhampi upatthambheti .
Dibbā pana ojā ekamāsaṃ dvemāsampi upatthambheti .
Mātarā paribhuttāhāropi dārakassa sarīraṃ pharitvā rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Sarīre makkhitāhāropi rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Kammajāhāro upādiṇṇakāhāro nāma .
Sopi ṭhānappatto rūpaṃ samuṭṭhāpeti , tatrāpi ojā aññaṃ samuṭṭhāpetīti evaṃ catasso vā pañca vā pavattiyo ghaṭeti .
Āhārapaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma āhārasamuṭṭhānā tejodhātu ṭhānappattā utusamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti .
Tatrāyaṃ āhāro āhārasamuṭṭhānānaṃ janako hutvā paccayo hoti , sesānaṃ nissayāhāraatthiavigatavasenāti evaṃ āhārajarūpassa nibbatti passitabbā .
704. Utujesupi utu , utusamuṭṭhānaṃ , utupaccayaṃ , utupaccayautusamuṭṭhānaṃ , utupaccayaāhārasamuṭṭhānanti esa vibhāgo veditabbo .
Tattha utu nāma catusamuṭṭhānā tejodhātu , uṇhautu sītautūti evaṃ panesa duvidho hoti .
Utusamuṭṭhānaṃ nāma catusamuṭṭhāno utu upādiṇṇakaṃ paccayaṃ labhitvā ṭhānappatto sarīre rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Taṃ saddanavakaṃ , ākāsadhātu
M2.252V2.251 , lahutā , mudutā , kammaññatā , upacayo , santatīti pannarasavidhaṃ hoti .Utupaccayaṃ nāma utu catusamuṭṭhānikarūpānaṃ pavattiyā ca vināsassa ca paccayo hoti .
Utupaccayautusamuṭṭhānaṃ nāma utusamuṭṭhānā tejodhātu ṭhānappattā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti , tatrāpi utu aññanti evaṃ dīghampi addhānaṃ anupādiṇṇapakkhe ṭhatvāpi utusamuṭṭhānaṃ pavattatiyeva .
Utupaccayaāhārasamuṭṭhānaṃ nāma utusamuṭṭhānā ṭhānappattā ojā aññaṃ ojaṭṭhamakaṃ samuṭṭhāpeti , tatrāpi ojā aññanti evaṃ dasadvādasavāre pavattiṃ ghaṭeti .
Tatrāyaṃ utu utusamuṭṭhānānaṃ janako hutvā paccayo hoti , sesānaṃ nissayaatthiavigatavasenāti evaṃ utujarūpassa nibbatti passitabbā .
Evañhi rūpassa nibbattiṃ passanto kālena rūpaṃ sammasati nāma .