Taṇhāpaccayāupādānapadavitthārakathā
645. Taṇhāpaccayā upādānapade –
Upādānāni cattāri , tāni atthavibhāgato ;
Dhammasaṅkhepavitthārā , kamato ca vibhāvaye .
Tatrāyaṃ vibhāvanā – kāmupādānaṃ , diṭṭhupādānaṃ , sīlabbatupādānaṃ , attavādupādānanti imāni tāvettha cattāri upādānāni .
Tesaṃ ayaṃ atthavibhāgo – vatthusaṅkhātaṃ kāmaṃ upādiyatīti kāmupādānaṃ , kāmo ca so upādānañcātipi kāmupādānaṃ .
Upādānan ti daḷhaggahaṇaṃ .
Daḷhattho hettha upasaddo upāyāsaupakaṭṭhādīsu viya .
Tathā diṭṭhi ca sā upādānañcāti diṭṭhupādānaṃ .
Diṭṭhiṃ upādiyatīti vā diṭṭhupādānaṃ .
‘‘ Sassato attā ca loko cā ’’ tiādīsu
V2.202 ( dī . ni .1.31) hi purimadiṭṭhiṃ uttaradiṭṭhi upādiyati .Tathā sīlabbataṃ upādiyatīti sīlabbatupādānaṃ .
Sīlabbatañca taṃ upādānañcātipi sīlabbatupādānaṃ .
Gosīlagovatādīni hi ‘‘ evaṃ suddhī ’’ ti abhinivesato sayameva upādānāni .
Tathā vadanti etenāti vādo .
Upādiyanti
M2.204 etenāti upādānaṃ .Kiṃ vadanti , upādiyanti vā ?
Attānaṃ .
Attano vādupādānaṃ attavādupādānaṃ .
Attavādamattameva vā attāti upādiyanti etenāti attavādupādānaṃ .
Ayaṃ tāva tesaṃ atthavibhāgo .
Dhammasaṅkhepavitthāre pana kāmupādānaṃ tāva ‘‘ tattha katamaṃ kāmupādānaṃ ?
Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasneho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ , idaṃ vuccati kāmupādānan ’’ ti ( dha . sa .1220; vibha .938) āgatattā saṅkhepato taṇhādaḷhattaṃ vuccati .
Taṇhādaḷhattaṃ nāma purimataṇhāupanissayapaccayena daḷhasambhūtā uttarataṇhāva .
Keci panāhu ‘‘ appattavisayapatthanā taṇhā andhakāre corassa hatthappasāraṇaṃ viya , sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ tasseva bhaṇḍaggahaṇaṃ viya .
Appicchatāsantuṭṭhitāpaṭipakkhā ca te dhammā .
Tathā pariyesanārakkhadukkhamūlā ’’ ti .
Sesupādānattayaṃ pana saṅkhepato diṭṭhimattameva .
Vitthārato pana pubbe rūpādīsu vuttaaṭṭhasatappabhedāyapi taṇhāya daḷhabhāvo kāmupādānaṃ .
Dasavatthukā micchādiṭṭhi diṭṭhupādānaṃ .
Yathāha –
‘‘ tattha katamaṃ diṭṭhupādānaṃ ?
Natthi dinnaṃ , natthi yiṭṭhaṃ … pe … sacchikatvā pavedentīti yā evarūpā diṭṭhi … pe … vipariyesaggāho .
Idaṃ vuccati diṭṭhupādānan ’’ ti ( dha . sa .1221; vibha .938).
Sīlabbatehi suddhīti parāmasanaṃ pana sīlabbatupādānaṃ .
Yathāha –
‘‘ tattha katamaṃ sīlabbatupādānaṃ ?
Sīlena suddhi , vatena suddhi , sīlabbatena suddhīti yā evarūpā diṭṭhi … pe … vipariyesaggāho .
Idaṃ vuccati sīlabbatupādānan ’’ ti ( dha . sa .1222; vibha .938).
Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi attavādupādānaṃ .
Yathāha –
‘‘ tattha katamaṃ attavādupādānaṃ ?
Idha assutavā puthujjano … pe … sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati … pe … vipariyesaggāho , idaṃ vuccati attavādupādānan ’’ ti ( dha . sa .1223; vibha .938).
Ayamettha dhammasaṅkhepavitthāro .
Kamatoti ettha pana tividho kamo uppattikkamo pahānakkamo desanākkamo ca .
Tattha anamatagge
V2.203 saṃsāre imassa paṭhamaṃ uppattīti abhāvato kilesānaṃ nippariyāyena uppattikkamo na vuccati .Pariyāyena pana yebhuyyena ekasmiṃ bhave attaggāhapubbaṅgamo sassatucchedābhiniveso , tato ‘‘ sassato ayaṃ attā ’’ ti gaṇhato attavisuddhatthaṃ sīlabbatupādānaṃ ,‘‘ ucchijjatī ’’ ti gaṇhato paralokanirapekkhassa kāmupādānanti
M2.205 evaṃ paṭhamaṃ attavādupādānaṃ , tato diṭṭhisīlabbatakāmupādānānīti ayametesaṃ ekasmiṃ bhave uppattikkamo .Diṭṭhupādānādīni cettha paṭhamaṃ pahīyanti sotāpattimaggavajjhattā .
Kāmupādānaṃ pacchā , arahattamaggavajjhattāti ayametesaṃ pahānakkamo .
Mahāvisayattā pana pākaṭattā ca etesu kāmupādānaṃ paṭhamaṃ desitaṃ .
Mahāvisayaṃ hi taṃ aṭṭhacittasampayogā , appavisayāni itarāni catucittasampayogā , yebhuyyena ca ālayarāmattā pajāya pākaṭaṃ kāmupādānaṃ , na itarāni .
Kāmupādāna vā kāmānaṃ samadhigamatthaṃ kotūhalamaṅgalādibahulo hoti , sāssa diṭṭhīti tadanantaraṃ diṭṭhupādānaṃ , taṃ pabhijjamānaṃ sīlabbataattavādupādānavasena duvidhaṃ hoti .
Tasmiṃ dvaye gokiriyaṃ kukkurakiriyaṃ vā disvāpi veditabbato oḷārikanti sīlabbatupādānaṃ paṭhamaṃ desitaṃ .
Sukhumattā ante attavādupādānanti ayametesaṃ desanākkamo .
Taṇhā ca purimassettha , ekadhā hoti paccayo ;
Sattadhā aṭṭhadhā vāpi , hoti sesattayassa sā .
Ettha ca evaṃ desite upādānacatukke purimassa kāmupādānassa kāmataṇhā upanissayavasena ekadhāva paccayo hoti , taṇhābhinanditesu visayesu uppattito .
Sesattayassa pana sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetuvasena sattadhā vā , upanissayena saha aṭṭhadhā vāpi paccayo hoti .
Yadā ca sā upanissayavasena paccayo hoti , tadā asahajātāva hotīti .
Ayaṃ ‘‘ taṇhāpaccayā upādānan ’’ ti padasmiṃ vitthārakathā .