Bhaṅgānupassanāñāṇakathā
741. Tassevaṃ sallakkhetvā punappunaṃ ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti rūpārūpadhamme tulayato tīrayato taṃ ñāṇaṃ tikkhaṃ hutvā vahati , saṅkhārā lahuṃ upaṭṭhahanti , ñāṇe tikkhe vahante saṅkhāresu lahuṃ upaṭṭhahantesu uppādaṃ vā ṭhitiṃ vā pavattaṃ vā nimittaṃ vā na sampāpuṇāti .
Khayavayabhedanirodheyeva sati santiṭṭhati .
Tassa ‘‘ evaṃ uppajjitvā evaṃ nāma saṅkhāragataṃ nirujjhatī ’’ ti passato etasmiṃ ṭhāne bhaṅgānupassanaṃ nāma vipassanāñāṇaṃ uppajjati .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ Kathaṃ ārammaṇapaṭisaṅkhā bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇaṃ ?
Rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati , taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhā tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassati
V2.276 .Anupassatīti kathaṃ anupassati ?
Aniccato anupassati no niccato , dukkhato anupassati no sukhato , anattato anupassati no attato , nibbindati no nandati , virajjati no rajjati , nirodheti no samudeti , paṭinissajjati no ādiyati .
‘‘ Aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati .
Dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ , anattato anupassanto attasaññaṃ , nibbindanto
M2.278 nandiṃ , virajjanto rāgaṃ , nirodhento samudayaṃ paṭinissajjanto ādānaṃ pajahati .‘‘ Vedanārammaṇatā … pe … saññārammaṇatā … saṅkhārārammaṇatā … viññāṇārammaṇatā … cakkhārammaṇatā … pe … jarāmaraṇārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjati … pe … paṭinissajjanto ādānaṃ pajahati .
‘‘ Vatthusaṅkamanā ceva , paññāya ca vivaṭṭanā ;
Āvajjanābalañceva , paṭisaṅkhāvipassanā .
‘‘ Ārammaṇaanvayena , ubho ekavavatthanā ;
Nirodhe adhimuttatā , vayalakkhaṇavipassanā .
‘‘ Ārammaṇañca paṭisaṅkhā , bhaṅgañca anupassati ;
Suññato ca upaṭṭhānaṃ , adhipaññāvipassanā .
‘‘ Kusalo tīsu anupassanāsu , catasso ca vipassanāsu ;
Tayo upaṭṭhāne kusalatā , nānādiṭṭhīsu na kampatī ’’ ti .
‘‘ Taṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ , pajānanaṭṭhena paññā , tena vuccati ‘ ārammaṇapaṭisaṅkhā bhaṅgānupassane paññā vipassane ñāṇan ’’’ ti ( paṭi . ma .1.51-52).
742. Tattha
V2.277 ārammaṇapaṭisaṅkhāti yaṃkiñci ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāya jānitvā , khayato vayato disvāti attho .Bhaṅgānupassane paññāti tassa , ārammaṇaṃ khayato vayato paṭisaṅkhāya uppannassa ñāṇassa bhaṅgaṃ anupassane yā paññā , idaṃ vipassane ñāṇanti vuttaṃ .
Taṃ kathaṃ hotīti ayaṃ tāva kathetukamyatāpucchāya attho .
Tato yathā taṃ hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ rūpārammaṇatā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha rūpārammaṇatā cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti rūpārammaṇaṃ cittaṃ uppajjitvā bhijjati .
Atha vā rūpārammaṇabhāve cittaṃ uppajjitvā bhijjatīti attho .
Taṃ ārammaṇaṃ paṭisaṅkhāti taṃ rūpārammaṇaṃ paṭisaṅkhāya jānitvā , khayato vayato disvāti attho .
Tassa cittassa bhaṅgaṃ anupassatīti yena cittena taṃ rūpārammaṇaṃ khayato vayato diṭṭhaṃ , tassa cittassa aparena cittena bhaṅgaṃ anupassatīti attho .
Tenāhu porāṇā ‘‘ ñātañca ñāṇañca ubhopi vipassatī ’’ ti .
Ettha
M2.279 ca anupassatīti anu anu passati , anekehi ākārehi punappunaṃ passatīti attho .Tenāha –
‘‘ anupassatīti kathaṃ anupassati .
Aniccato anupassatī ’’ tiādi .
Tattha yasmā bhaṅgo nāma aniccatāya paramā koṭi , tasmā so bhaṅgānupassako yogāvacaro sabbaṃ saṅkhāragataṃ aniccato anupassati , no niccato .
Tato aniccassa dukkhattā , dukkhassa ca anattattā tadeva dukkhato anupassati , no sukhato .
Anattato anupassati no attato .
Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhamanattā , na taṃ abhinanditabbaṃ .
Yañca anabhinanditabbaṃ , na tattha rajjitabbaṃ .
Tasmā etasmiṃ bhaṅgānupassanānusārena ‘‘ aniccaṃ dukkhamanattā ’’ ti diṭṭhe saṅkhāragate nibbindati , no nandati .
Virajjati , no rajjati .
So evaṃ arajjanto lokikeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti , no samudeti .
Samudayaṃ na karotīti attho .
Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ , tathā adiṭṭhampi anvayañāṇavasena nirodheti
V2.278 , no samudeti .Nirodhatova manasikaroti .
Nirodhamevassa passati , no samudayanti attho .
So evaṃ paṭipanno paṭinissajjati , no ādiyati .
Kiṃ vuttaṃ hoti ?
Ayampi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato , saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati .
Tasmā tāya samannāgato bhikkhu yathāvuttena nayena kilese pariccajati , nibbāne ca pakkhandati .
Nāpi nibbattanavasena kilese ādiyati , na adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ .
Tena vuccati ‘‘ paṭinissajjati no ādiyatī ’’ ti .
743. Idānissa tehi ñāṇehi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha nandin ti sappītikaṃ taṇhaṃ .
Sesaṃ vuttanayameva .
744. Gāthāsu
M2.280 pana vatthusaṅkamanāti rūpassa bhaṅgaṃ disvā puna yena cittena bhaṅgo diṭṭho , tassāpi bhaṅgadassanavasena purimavatthuto aññavatthusaṅkamanā .Paññāya ca vivaṭṭanāti udayaṃ pahāya vaye santiṭṭhanā .
Āvajjanābalañcevāti rūpassa bhaṅgaṃ disvā puna bhaṅgārammaṇassa cittassa bhaṅgadassanatthaṃ anantarameva āvajjanasamatthatā .
Paṭisaṅkhāvipassanāti esā ārammaṇapaṭisaṅkhābhaṅgānupassanā nāma .
745. Ārammaṇaanvayena ubho ekavavatthanāti paccakkhato diṭṭhassa ārammaṇassa anvayena anugamanena yathā idaṃ , tathā atītepi saṅkhāragataṃ bhijjittha , anāgatepi bhijjissatīti evaṃ ubhinnaṃ ekasabhāveneva vavatthāpananti attho .
Vuttampi cetaṃ porāṇehi –
‘‘ Saṃvijjamānamhi visuddhadassano ,
Tadanvayaṃ neti atītanāgate ;
Sabbepi
V2.279 saṅkhāragatā palokino ,Ussāvabindū sūriyeva uggate ’’ ti .
Nirodhe adhimuttatāti evaṃ ubhinnaṃ bhaṅgavasena ekavavatthānaṃ katvā tasmiññeva bhaṅgasaṅkhāte nirodhe adhimuttatā taggarutā tanninnatā tappoṇatā tappabbhāratāti attho .
Vayalakkhaṇavipassanāti esā vayalakkhaṇavipassanā nāmāti vuttaṃ hoti .
746. Ārammaṇañca paṭisaṅkhāti purimañca rūpādiārammaṇaṃ jānitvā .
Bhaṅgañca anupassatīti tassārammaṇassa bhaṅgaṃ disvā tadārammaṇassa cittassa bhaṅgaṃ anupassati .
Suññato ca upaṭṭhānan ti tassevaṃ bhaṅgaṃ anupassato ‘‘ saṅkhārāva bhijjanti , tesaṃ bhedo maraṇaṃ , na añño koci atthī ’’ ti suññato upaṭṭhānaṃ ijjhati .
Tenāhu
M2.281 porāṇā –‘‘ Khandhā nirujjhanti na catthi añño ,
Khandhāna bhedo maraṇanti vuccati ;
Tesaṃ khayaṃ passati appamatto ,
Maṇiṃva vijjhaṃ vajirena yoniso ’’ ti .
Adhipaññāvipassanāti yā ca ārammaṇapaṭisaṅkhā yā ca bhaṅgānupassanā yañca suññato upaṭṭhānaṃ , ayaṃ adhipaññāvipassanā nāmāti vuttaṃ hoti .
747. Kusalo tīsu anupassanāsūti aniccānupassanādīsu tīsu cheko bhikkhu .
Catasso ca vipassanāsūti nibbidādīsu ca catūsu vipassanāsu .
Tayo upaṭṭhāne kusalatāti khayato vayato suññatoti imasmiñca tividhe upaṭṭhāne kusalatāya .
Nānādiṭṭhīsu na kampatīti sassatadiṭṭhiādīsu nānappakārāsu diṭṭhīsu na vedhati .
748. So evaṃ avedhamāno ‘‘ aniruddhameva nirujjhati , abhinnameva bhijjatī ’’ ti pavattamanasikāro
V2.280 dubbalabhājanassa viya bhijjamānassa , sukhumarajasseva vippakiriyamānassa , tilānaṃ viya bhajjiyamānānaṃ sabbasaṅkhārānaṃ uppādaṭṭhitipavattanimittaṃ vissajjetvā bhedameva passati .So yathā nāma cakkhumā puriso pokkharaṇītīre vā nadītīre vā ṭhito thūlaphusitake deve vassante udakapiṭṭhe mahantamahantāni udakabubbuḷakāni uppajjitvā uppajjitvā sīghaṃ sīghaṃ bhijjamānāni passeyya , evameva sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantīti passati .
Evarūpaṃ hi yogāvacaraṃ sandhāya vuttaṃ bhagavatā –
‘‘ Yathā bubbuḷakaṃ passe , yathā passe marīcikaṃ ;
Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ , maccurājā na passatī ’’ ti .( dha . pa .170);
749. Tassevaṃ ‘‘ sabbe saṅkhārā bhijjanti bhijjantī ’’ ti abhiṇhaṃ passato aṭṭhānisaṃsaparivāraṃ bhaṅgānupassanāñāṇaṃ balappattaṃ hoti .
Tatrime aṭṭhānisaṃsā – bhavadiṭṭhippahānaṃ , jīvitanikantipariccāgo , sadāyuttapayuttatā , visuddhājīvitā , ussukkappahānaṃ , vigatabhayatā , khantisoraccapaṭilābho , aratiratisahanatāti .
Tenāhu
M2.282 porāṇā –‘‘ Imāni aṭṭhagguṇamuttamāni ,
Disvā tahiṃ sammasate punappunaṃ ;
Ādittacelassirasūpamo muni ,
Bhaṅgānupassī amatassa pattiyā ’’ ti .
Bhaṅgānupassanāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ .