Upamāhi nāmarūpavibhāvanā

673. Evaṃ anekasatehi suttantehi nāmarūpameva dīpitaṃ , na satto na puggalo .

Tasmā yathā akkhacakkapañjaraīsādīsu aṅgasambhāresu ekenākārena saṇṭhitesu rathoti vohāramattaṃ hoti , paramatthato ekekasmiṃ aṅge upaparikkhiyamāne ratho nāma natthi .

Yathā ca kaṭṭhādīsu gehasambhāresu ekenākārena ākāsaṃ parivāretvā ṭhitesu gehan ti vohāramattaṃ hoti , paramatthato gehaṃ nāma natthi .

Yathā ca aṅguliaṅguṭṭhādīsu ekenākārena ṭhitesu muṭṭhīti vohāramattaṃV2.227 hoti .

Doṇitantiādīsu vīṇāti .

Hatthiassādīsu senāti .

PākāragehagopurādīsuM2.229 nagaran ti .

Khandhasākhāpalāsādīsu ekenākārena ṭhitesu rukkhoti vohāramattaṃ hoti , paramatthato ekekasmiṃ avayave upaparikkhiyamāne rukkho nāma natthi .

Evamevaṃ pañcasu upādānakkhandhesu sati ‘‘ satto , puggalo ’’ ti vohāramattaṃ hoti , paramatthato ekekasmiṃ dhamme upaparikkhiyamāne ‘‘ asmīti vā ahanti vā ’’ ti gāhassa vatthubhūto satto nāma natthi .

Paramatthato pana nāmarūpamattameva atthīti .

Evaṃ passato hi dassanaṃ yathābhūtadassanaṃ nāma hoti .

674. Yo panetaṃ yathābhūtadassanaṃ pahāya ‘‘ satto atthī ’’ ti gaṇhāti .

So tassa vināsaṃ anujāneyya avināsaṃ vā .

Avināsaṃ anujānanto sassate patati .

Vināsaṃ anujānanto ucchede patati .

Kasmā ?

Khīranvayassa dadhino viya tadanvayassa aññassa abhāvato .

So ‘‘ sassato satto ’’ ti gaṇhanto olīyati nāma .

‘‘ Ucchijjatī ’’ ti gaṇhanto atidhāvati nāma .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Dvīhi , bhikkhave , diṭṭhigatehi pariyuṭṭhitā devamanussā olīyanti eke , atidhāvanti eke , cakkhumanto ca passanti .

‘‘ Kathañca , bhikkhave , olīyanti eke ?

Bhavārāmā , bhikkhave , devamanussā bhavaratā bhavasamuditā .

Tesaṃ bhavanirodhāya dhamme desiyamāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati .

Evaṃ kho , bhikkhave , olīyanti eke .

‘‘ Kathañca , bhikkhave , atidhāvanti eke ?

Bhaveneva kho paneke aṭṭīyamānā harāyamānā jigucchamānā vibhavaṃ abhinandanti , yato kira bho ayaṃ attā kāyassa bhedā ucchijjati vinassati , na hoti paraṃmaraṇā , etaṃ santaṃ , etaṃ paṇītaṃ , etaṃ yāthāvanti .

Evaṃ kho , bhikkhave , atidhāvanti eke .

‘‘ Kathañca , bhikkhave , cakkhumanto passanti ?

Idha , bhikkhave , bhikkhu bhūtaṃ bhūtatoV2.228 passati , bhūtaṃ bhūtato disvā bhūtassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti .

Evaṃ kho , bhikkhave , cakkhumanto passantī ’’ ti ( itivu .49).

675. TasmāM2.230 yathā dāruyantaṃ suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ , atha ca pana dārurajjukasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi .

Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyati , evamidaṃ nāmarūpampi suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ , atha ca pana aññamaññasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi .

Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyatīti daṭṭhabbaṃ .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ Nāmañca rūpañca idhatthi saccato ,

Na hettha satto manujo ca vijjati ;

Suññaṃ idaṃ yantamivābhisaṅkhataṃ ,

Dukkhassa puñjo tiṇakaṭṭhasādiso ’’ ti .

Na kevalañcetaṃ dāruyantupamāya , aññāhipi naḷakalāpīādīhi upamāhi vibhāvetabbaṃ – yathā hi dvīsu naḷakalāpīsu aññamaññaṃ nissāya ṭhapitāsu ekā ekissā upatthambho hoti , ekissā patamānāya itarāpi patati , evamevaṃ pañcavokārabhave nāmarūpaṃ aññamaññaṃ nissāya pavattati , ekaṃ ekassa upatthambho hoti .

Maraṇavasena ekasmiṃ patamāne itarampi patati .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ Yamakaṃ nāmarūpañca , ubho aññoññanissitā ;

Ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ , ubho bhijjanti paccayā ’’ ti .

676. Yathā ca daṇḍābhihataṃ bheriṃ nissāya sadde pavattamāne aññā bherī , añño saddo , bherisaddā asammissā , bherī saddena suññā , saddo bheriyā suñño , evamevaṃ vatthudvārārammaṇasaṅkhātaṃ rūpaṃ nissāya nāme pavattamāne aññaṃ rūpaṃ , aññaṃ nāmaṃ , nāmarūpā asammissā , nāmaṃ rūpena suññaṃ , rūpaṃ nāmena suññaṃ , apica kho bheriṃ paṭicca saddo viya rūpaṃ paṭicca nāmaṃ pavattati .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ NaV2.229 cakkhuto jāyare phassapañcamā ,

Na rūpato no ca ubhinnamantarā ;

Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā ,

Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā .

‘‘ NaM2.231 sotato jāyare phassapañcamā ,

Na saddato no ca ubhinnamantarā … pe ….

‘‘ Na ghānato jāyare phassapañcamā ,

Na gandhato no ca ubhinnamantarā … pe ….

‘‘ Na jivhāto jāyare phassapañcamā ,

Na rasato no ca ubhinnamantarā … pe ….

‘‘ Na kāyato jāyare phassapañcamā ,

Na phassato no ca ubhinnamantarā … pe ….

‘‘ Na vatthurūpā pabhavanti saṅkhatā ,

Na cāpi dhammāyatanehi niggatā ;

Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā ,

Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā ’’ ti .

677. Apicettha nāmaṃ nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti , na khādati , na pivati , na byāharati , na iriyāpathaṃ kappeti .

Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti .

Na hi tassā khāditukāmatā , nāpi pivitukāmatā , na byāharitukāmatā , na iriyāpathaṃ kappetukāmatā , atha kho nāmaṃ nissāya rūpaṃ pavattati , rūpaṃ nissāya nāmaṃ pavattati , nāmassa khāditukāmatāya pivitukāmatāya byāharitukāmatāya iriyāpathaṃ kappetukāmatāya sati rūpaṃ khādati , pivati , byāharati , iriyāpathaṃ kappeti .

ImassaV2.230 panatthassa vibhāvanatthāya imaṃ upamaṃ udāharanti – yathā jaccandho ca pīṭhasappī ca disāpakkamitukāmā assu , jaccandho pīṭhasappiṃ evamāha ‘‘ ahaṃ kho bhaṇe , sakkomi pādehi pādakaraṇīyaṃ kātuṃ , natthi ca me cakkhūni yehi samavisamaṃ passeyyan ’’ ti .

Pīṭhasappīpi jaccandhaṃ evamāha ‘‘ ahaṃ kho bhaṇe , sakkomi cakkhunā cakkhukaraṇīyaṃ kātuṃ , natthi ca me pādāni yehi abhikkameyyaṃ vā paṭikkameyyaṃ vā ’’ ti .

So tuṭṭhahaṭṭho jaccandho pīṭhasappiṃ aṃsakūṭaṃ āropesi .

Pīṭhasappī jaccandhassa aṃsakūṭe nisīditvā evamāha ‘‘ vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇha , dakkhiṇaṃ muñca vāmaṃ gaṇhā ’’ ti .

Tattha jaccandhopi nittejoM2.232 dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati , pīṭhasappīpi nittejo dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati , na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya gamanaṃ nappavattati , evamevaṃ nāmampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati , na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati .

Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati , na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati , na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya uppatti vā pavatti vā na hoti .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ Na sakena balena jāyare ,

Nopi sakena balena tiṭṭhare ;

Paradhammavasānuvattino ,

Jāyare saṅkhatā attadubbalā .

‘‘ Parapaccayato ca jāyare ,

Paraārammaṇato samuṭṭhitā ;

Ārammaṇapaccayehi ca ,

Paradhammehi cime pabhāvitā .

‘‘ Yathāpi nāvaṃ nissāya , manussā yanti aṇṇave ;

Evameva rūpaṃ nissāya , nāmakāyo pavattati .

‘‘ Yathā ca manusse nissāya , nāvā gacchati aṇṇave ;

Evameva nāmaṃ nissāya , rūpakāyo pavattati .

‘‘ UbhoV2.231 nissāya gacchanti , manussā nāvā ca aṇṇave ;

Evaṃ nāmañca rūpañca , ubho aññoññanissitā ’’ ti .

Evaṃ nānānayehi nāmarūpaṃ vavatthāpayato sattasaññaṃ abhibhavitvā asammohabhūmiyaṃ ṭhitaṃ nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhīti veditabbaṃ .

Nāmarūpavavatthānan tipi saṅkhāraparicchedo tipi etasseva adhivacanaṃ .

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

Paññābhāvanādhikāre

Diṭṭhivisuddhiniddeso nāma

Aṭṭhārasamo paricchedo .

Issues

Select Version

Visuddhimaggo

Visuddhimaggo