Saṅkhārupekkhāñāṇakathā
760. So
V2.290 evaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇena ‘‘ sabbe saṅkhārā suññā ’’ ti pariggahetvā puna ‘‘ suññamidaṃ attena vā attaniyena vā ’’ ti ( ma . ni .3.69) dvikoṭikaṃ suññataṃ pariggaṇhāti .So evaṃ neva attānaṃ , na paraṃ kiñci attano parikkhārabhāve ṭhitaṃ disvā puna ‘‘ nāhaṃ kvacani , kassaci kiñcanatasmiṃ , na ca mama kvacani , kismiñci kiñcanatatthī ’’ ti yā ettha catukoṭikā suññatā kathitā , taṃ pariggaṇhāti .
Kathaṃ ?
Ayañhi nāhaṃ kvacanīti kvaci attānaṃ na passati .
Kassaci kiñcanatasmin ti attano attānaṃ kassaci parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ na passati .
Bhātiṭṭhānevā bhātaraṃ , sahāyaṭṭhāne vā sahāyaṃ , parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāraṃ maññitvā upanetabbaṃ na passatīti attho .
Na ca mama kvacanīti ettha mama-saddaṃ tāva ṭhapetvā na ca kvacanīti parassa ca attānaṃ kvaci napassatīti
M2.292 ayamattho .Idāni mama-saddaṃ āharitvā mama kismiñci kiñcanatatthīti so parassa attā mama kismiñci kiñcanabhāve atthīti na passatīti .
Attano bhātiṭṭhāne vā bhātaraṃ , sahāyaṭṭhāne vā sahāyaṃ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāranti kismiñci ṭhāne parassa attānaṃ iminā kiñcanabhāvena upanetabbaṃ na passatīti attho .
Evamayaṃ yasmā neva katthaci attānaṃ passati , na taṃ parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati , na parassa attānaṃ passati , na parassa attānaṃ attano kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati .
Tasmānena catukoṭikā suññatā pariggahitā hotīti .
761. Evaṃ catukoṭikaṃ suññataṃ pariggahetvā puna chahākārehi suññataṃ pariggaṇhāti .
Kathaṃ ?
Cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā … pe … mano suñño .
Rūpā suññā … pe … dhammā suññā .
Cakkhuviññāṇaṃ … pe … manoviññāṇaṃ .
Cakkhusamphassoti evaṃ yāva jarāmaraṇā nayo netabbo .
762. Evaṃ chahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna aṭṭhahākārehi pariggaṇhāti .
Seyyathidaṃ – rūpaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā dhuvasārasārena vā sukhasārasārena
V2.291 vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā .Vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṃ … cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā dhuvasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā .
Yathā naḷo asāro nissāro sārāpagato .
Yathā eraṇḍo … yathā udumbaro … yathā setavaccho … yathā pāḷibhaddako … yathā pheṇapiṇḍo … yathā udakabubbuḷaṃ … yathā marīci … yathā kadalikkhandho … yathā māyā asārā nissārā sārāpagatā , evameva rūpaṃ … pe … jarāmaraṇaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā … pe … avipariṇāmadhammena vāti ( cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 88).
763. So
M2.293 evaṃ aṭṭhahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna dasahākārehi pariggaṇhāti , rūpaṃ rittato passati .Tucchato … suññato … anattato … anissariyato … akāmakāriyato … alabbhanīyato … avasavattakato … parato … vivittato passati .
Vedanaṃ … pe … viññāṇaṃ rittato … pe … vivittato passatīti .
764. Evaṃ dasahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna dvādasahākārehi pariggaṇhāti .
Seyyathidaṃ – rūpaṃ na satto , na jīvo , na naro , na māṇavo , na itthī , na puriso , na attā , na attaniyaṃ .
Nāhaṃ , na mama , na aññassa , na kassaci .
Vedanā … pe … viññāṇaṃ na kassacīti ( cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 88).
765. Evaṃ dvādasahākārehi suññataṃ pariggaṇhitvā puna tīraṇapariññāvasena dvācattālīsāya ākārehi suññataṃ pariggaṇhāti , rūpaṃ aniccato … dukkhato … rogato … gaṇḍato … sallato … aghato … ābādhato … parato … palokato … ītito … upaddavato … bhayato … upasaggato … calato … pabhaṅguto … addhuvato … atāṇato … aleṇato … asaraṇato … asaraṇībhūtato … rittato … tucchato … suññato … anattato … anassādato … ādīnavato … vipariṇāmadhammato … assārakato … aghamūlato … vadhakato … vibhavato … sāsavato … saṅkhatato … mārāmisato … jātidhammato … jarādhammato … byādhidhammato … maraṇadhammato … sokaparidevadukkhadomanassaupāyāsadhammato … samudayato … atthaṅgamato … anassādato
V2.292 … ādīnavato … nissaraṇato passati .Vedanaṃ … pe … viññāṇaṃ aniccato … pe … nissaraṇato passati .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ rūpaṃ aniccato … pe … nissaraṇato passanto suññato lokaṃ avekkhati .
Vedanaṃ … pe … viññāṇaṃ aniccato … pe … nissaraṇato passanto suññato lokaṃ avekkhati ’’.
‘‘ Suññato lokaṃ avekkhassu , mogharāja sadā sato ;
Attānudiṭṭhiṃ ūhacca , evaṃ maccutaro siyā ;
Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ , maccurājā na passatī ’’ ti .( su . ni .1125; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 88);
766. Evaṃ
M2.294 suññato disvā tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto bhayañca nandiñca vippahāya saṅkhāresu udāsīno ahosi majjhatto , ahanti vā mamanti vā na gaṇhāti vissaṭṭhabhariyo viya puriso .Yathā nāma purisassa bhariyā bhaveyya iṭṭhā kantā manāpā , so tāya vinā muhuttampi adhivāsetuṃ na sakkuṇeyya , ativiya naṃ mamāyeyya , so taṃ itthiṃ aññena purisena saddhiṃ ṭhitaṃ vā nisinnaṃ vā kathentiṃ vā hasantiṃ vā disvā kupito assa anattamano , adhimattaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeyya .
So aparena samayena tassā itthiyā dosaṃ disvā muñcitukāmo hutvā taṃ vissajjeyya , na naṃ mamāti gaṇheyya .
Tato paṭṭhāya taṃ yenakenaci saddhiṃ yaṃkiñci kurumānaṃ disvāpi neva kuppeyya , na domanassaṃ āpajjeyya , aññadatthu udāsīnova bhaveyya majjhatto .
Evamevāyaṃ sabbasaṅkhārehi muñcitukāmo hutvā paṭisaṅkhānupassanāya saṅkhāre pariggaṇhanto ahaṃ mamāti gahetabbaṃ adisvā bhayañca nandiñca vippahāya sabbasaṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto .
Tassa evaṃ jānato evaṃ passato tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu
V2.293 navasu sattāvāsesu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati , upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti .Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakapoṇe udakaphusitāni patilīyanti patikuṭanti pativattanti na sampasāriyanti , evameva … pe … seyyathāpi nāma kukkuṭapattaṃ vā nahārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati ( a . ni .7.49), evameva tassa tīsu bhavesu cittaṃ … pe … upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti .
Iccassa saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti .
767. Taṃ panetaṃ sace santipadaṃ nibbānaṃ santato passati , sabbaṃ saṅkhārappavattaṃ vissajjetvā nibbānameva pakkhandati .
No ce nibbānaṃ santato
M2.295 passati , punappunaṃ saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati sāmuddikānaṃ disākāko viya .Sāmuddikā kira vāṇijakā nāvaṃ ārohantā disākākaṃ nāma gaṇhanti , te yadā nāvā vātakkhittā videsaṃ pakkhandati , tīraṃ na paññāyati , tadā disākākaṃ vissajjenti .
So kūpakayaṭṭhito ākāsaṃ laṅghitvā sabbā disā ca vidisā ca anugantvā sace tīraṃ passati , tadabhimukhova gacchati .
No ce passati , punappunaṃ āgantvā kūpakayaṭṭhiṃyeva allīyati .
Evameva sace saṅkhārupekkhāñāṇaṃ santipadaṃ nibbānaṃ santato passati , sabbaṃ saṅkhārappavattaṃ vissajjetvā nibbānameva pakkhandati .
No ce passati , punappunaṃ saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati .
Tadidaṃ suppagge piṭṭhaṃ vaṭṭayamānaṃ viya .
Nibbaṭṭitakappāsaṃ vihanamānaṃ viya nānappakārato saṅkhāre pariggahetvā bhayañca nandiñca pahāya saṅkhāravicinane majjhattaṃ hutvā tividhānupassanāvasena tiṭṭhati .
Evaṃ tiṭṭhamānaṃ tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā sattaariyapuggalavibhāgāya paccayo hoti .
768. Tatridaṃ tividhānupassanāvasena pavattanato tiṇṇaṃ indriyānaṃ ādhipateyyavasena tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjati nāma .
Tisso hi anupassanā tīṇi vimokkhamukhānīti vuccanti .
Yathāha –
‘‘ Tīṇi
V2.294 kho panimāni vimokkhamukhāni lokaniyyānāya saṃvattanti , sabbasaṅkhāre paricchedaparivaṭumato samanupassanatāya , animittāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya , sabbasaṅkhāresu manosamuttejanatāya , appaṇihitāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya , sabbadhamme parato samanupassanatāya , suññatāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya , imāni tīṇi vimokkhamukhāni lokaniyyānāya saṃvattantī ’’ ti ( paṭi . ma .1.219).Tattha paricchedaparivaṭumatoti udayabbayavasena paricchedato ceva parivaṭumato ca .
Aniccānupassanaṃ hi ‘‘ udayato pubbe saṅkhārā natthī ’’ ti paricchinditvā tesaṃ gatiṃ samannesamānaṃ ‘‘ vayato paraṃ na gacchanti , ettheva antaradhāyantī ’’ ti parivaṭumato samanupassati .
Manosamuttejanatāyāti cittasaṃvejanatāya
M2.296 .Dukkhānupassanena hi saṅkhāresu cittaṃ saṃvejeti .
Parato samanupassanatāyāti ‘‘ nāhaṃ , na mamā ’’ ti evaṃ anattato samanupassanatāya .
Iti imāni tīṇi padāni aniccānupassanādīnaṃ vasena vuttānīti veditabbāni .
Teneva tadanantare pañhavissajjane vuttaṃ –
‘‘ aniccato manasikaroto khayato saṅkhārā upaṭṭhahanti .
Dukkhato manasikaroto bhayato saṅkhārā upaṭṭhahanti .
Anattato manasikaroto suññato saṅkhārā upaṭṭhahantī ’’ ti ( paṭi . ma .1.219).
769. Katame pana te vimokkhā , yesaṃ imāni anupassanāni mukhānīti ?
Animitto , appaṇihito , suññatoti ete tayo .
Vuttaṃ hetaṃ ‘‘ aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati .
Dukkhato manasikaronto passaddhibahulo appaṇihitaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati .
Anattato manasikaronto vedabahulo suññatavimokkhaṃ paṭilabhatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.223).
Ettha ca animitto vimokkhoti animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo .
So hi animittāya dhātuyā uppannattā animitto .
Kilesehi ca vimuttattā vimokkho .
Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihito .
Suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto suññatoti veditabbo .
770. Yaṃ pana abhidhamme ‘‘ yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ
V2.295 diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ suññatan ’’ ti ( dha . sa .343 ādayo ) evaṃ vimokkhadvayameva vuttaṃ , taṃ nippariyāyato vipassanāgamanaṃ sandhāya .Vipassanāñāṇaṃ hi kiñcāpi paṭisambhidāmagge –
‘‘ Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato abhinivesaṃ muñcatīti suññato vimokkho .
Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato abhinivesaṃ .
Anattānupassanāñāṇaṃ attato abhinivesaṃ muñcatīti
M2.297 suññato vimokkho ’’ ti ( paṭi . ma .1.229) evaṃ abhinivesaṃ muñcanavasena suññato vimokkhoti ca ,‘‘ Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato nimittaṃ muñcatīti animitto vimokkho .
Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato nimittaṃ , anattānupassanāñāṇaṃ attato nimittaṃ muñcatīti animitto vimokkho ’’ ti ( paṭi . ma .1.229) evaṃ nimittaṃ muñcanavasena animitto vimokkhoti ca ,
‘‘ Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato paṇidhiṃ muñcatīti appaṇihito vimokkho .
Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato paṇidhiṃ .
Anattānupassanāñāṇaṃ attato paṇidhiṃ muñcatīti appaṇihito vimokkho ’’ ti ( paṭi . ma .1.229) evaṃ paṇidhiṃ muñcanavasena appaṇihito vimokkhoti ca –
Vuttaṃ .
Tathāpi taṃ saṅkhāranimittassa avijahanato na nippariyāyena animittaṃ .
Nippariyāyena pana suññatañceva appaṇihitañca .
Tassa ca āgamanavasena ariyamaggakkhaṇe vimokkho uddhaṭo .
Tasmā appaṇihitaṃ suññatanti vimokkhadvayameva vuttanti veditabbaṃ .
Ayaṃ tāvettha vimokkhakathā .
771. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ sattaariyapuggalavibhāgāya paccayo hotī ’’ ti , tattha saddhānusārī , saddhāvimutto , kāyasakkhi , ubhatobhāgavimutto , dhammānusārī , diṭṭhippatto , paññāvimuttoti
V2.296 ime tāva satta ariyapuggalā , tesaṃ vibhāgāya idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ paccayo hoti . 772. Yo hi aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo saddhindriyaṃ paṭilabhati , so sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī hoti .
Sesesu sattasu ṭhānesu saddhāvimutto .
773. Yo pana dukkhato manasikaronto passaddhibahulo samādhindriyaṃ paṭilabhati , so sabbattha kāyasakkhi nāma hoti .
Arūpajjhānaṃ pana patvā aggaphalappatto ubhatobhāgavimutto nāma hoti .
774. Yo
M2.298 pana anattato manasikaronto vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhati , so sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī hoti .Chasu ṭhānesu diṭṭhippatto aggaphale paññāvimuttoti .
775. Vuttaṃ hetaṃ –
‘‘ Aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti .
Saddhindriyassa adhimattattā sotāpattimaggaṃ paṭilabhati , tena vuccati saddhānusārī ’’ ti .
Tathā ‘‘ aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti , saddhindriyassa adhimattattā sotāpattiphalaṃ sacchikataṃ hoti , tena vuccati saddhāvimutto ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.221).
776. Aparampi vuttaṃ –
‘‘ Saddahanto vimuttoti saddhāvimutto .
Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti kāyasakkhi .
Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto .
Saddahanto vimuccatīti saddhāvimutto .
Jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti kāyasakkhi .
‘ Dukkhā saṅkhārā , sukho nirodho ’ ti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto ’’ ti ( paṭi . ma .1.221).
777. Itaresu
V2.297 pana catūsu saddhaṃ anusarati , saddhāya vā anusarati gacchatīti saddhānusārī .Tathā paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ anusarati , dhammena vā anusaratīti dhammānusārī .
Arūpajjhānena ceva ariyamaggena cāti ubhatobhāgena vimuttoti ubhatobhāgavimutto .
Pajānanto vimuttoti paññāvimuttoti evaṃ vacanattho veditabboti .
Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ .
778. Taṃ panetaṃ purimena ñāṇadvayena atthato ekaṃ .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ ekameva tīṇi nāmāni labhati , heṭṭhā
M2.299 muñcitukamyatāñāṇaṃ nāma jātaṃ , majjhe paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma , ante ca sikhāppattaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma ’’. 779. Pāḷiyampi vuttaṃ –
‘‘ Kathaṃ muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ ?
Uppādaṃ muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ .
Pavattaṃ … pe … nimittaṃ … pe … upāyāsaṃ muñcitukamyatāpaṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ .
Uppādo dukkhanti … pe … bhayanti … pe … sāmisanti … pe … uppādo saṅkhārāti … pe … upāyāso saṅkhārāti muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .1.54).
780. Tattha muñcitukamyatā ca sā paṭisaṅkhā ca santiṭṭhanā cāti muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā .
Iti pubbabhāge nibbidāñāṇena nibbinnassa uppādādīni pariccajitukāmatā muñcitukāmatā .
Muñcanassa upāyakaraṇatthaṃ majjhe paṭisaṅkhānaṃ paṭisaṅkhā .
Muñcitvā avasāne ajjhupekkhanaṃ santiṭṭhanā .
Yaṃ sandhāya ‘‘ uppādo saṅkhārā , te saṅkhāre ajjhupekkhatīti saṅkhārupekkhā ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.54) vuttaṃ .
Evaṃ ekamevidaṃ ñāṇaṃ .
781. Apica imāyapi pāḷiyā idaṃ ekamevāti veditabbaṃ .
Vuttaṃ hetaṃ –
‘‘ yā ca muñcitukamyatā , yā ca paṭisaṅkhānupassanā , yā ca saṅkhārupekkhā , ime dhammā ekatthā , byañjanameva nānan ’’ ti ( paṭi . ma .1.227).
782. Evaṃ
V2.298 adhigatasaṅkhārupekkhassa pana imassa kulaputtassa vipassanā sikhāppattā vuṭṭhānagāminī hoti .Sikhāppattā vipassanāti vā vuṭṭhānagāminīti vā saṅkhārupekkhādiñāṇattayasseva etaṃ nāmaṃ .
Sā hi sikhaṃ uttamabhāvaṃ pattattā sikhāppattā .
Vuṭṭhānaṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī .
Vuṭṭhānaṃ vuccati bahiddhānimittabhūtato abhiniviṭṭhavatthuto ceva ajjhattapavattato ca vuṭṭhahanato maggo , taṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī , maggena saddhiṃ ghaṭiyatīti attho .
783. Tatrāyaṃ abhinivesavuṭṭhānānaṃ āvibhāvatthāya mātikā – ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti , ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti
M2.300 , bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti , bahiddhā abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti , rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti , rūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti , arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti , arūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti , ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti , aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti , aniccato abhinivisitvā dukkhato , anattato vuṭṭhāti , dukkhato abhinivisitvā dukkhato , aniccato , anattato vuṭṭhāti , anattato abhinivisitvā anattato , aniccato , dukkhato vuṭṭhāti . 784. Kathaṃ ?
Idhekacco āditova ajjhattasaṅkhāresu abhinivisati , abhinivisitvā te passati .
Yasmā pana na suddhaajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti , bahiddhāpi daṭṭhabbameva , tasmā parassa khandhepi anupādiṇṇasaṅkhārepi aniccaṃ dukkhamanattāti passati .
So kālena ajjhattaṃ sammasati , kālena bahiddhā .
Tassevaṃ sammasato ajjhattaṃ sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati .
Ayaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti nāma .
Sace panassa bahiddhā sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati , ayaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti nāma .
Esa nayo bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā ca ajjhattā ca vuṭṭhānepi .
785. Aparo āditova rūpe abhinivisati , abhinivisitvā bhūtarūpañca upādārūpañca rāsiṃ katvā passati .
Yasmā pana na suddharūpadassanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti , arūpampi daṭṭhabbameva .
Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca ‘‘ idaṃ arūpan ’’ ti arūpaṃ passati .
So kālena rūpaṃ sammasati , kālena arūpaṃ
V2.299 .Tassevaṃ sammasato rūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati , ayaṃ rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti nāma .
Sace panassa arūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati , ayaṃ arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti nāma .
Esa nayo arūpe abhinivisitvā arūpā ca rūpā ca vuṭṭhānepi .
786.‘‘ Yaṃkiñci samudayadhammaṃ , sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’’ ti ( dī . ni .1.298) evaṃ abhinivisitvā evameva vuṭṭhānakāle pana ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti nāma .
787. Eko
M2.301 āditova aniccato saṅkhāre sammasati .Yasmā pana na aniccato sammasanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti , dukkhatopi anattatopi sammasitabbameva , tasmā dukkhatopi anattatopi sammasati .
Tassevaṃ paṭipannassa aniccato sammasanakāle vuṭṭhānaṃ hoti , ayaṃ aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti nāma .
Sace panassa dukkhato anattato sammasanakāle vuṭṭhānaṃ hoti , ayaṃ aniccato abhinivisitvā dukkhato , anattato vuṭṭhāti nāma .
Esa nayo dukkhato anattato abhinivisitvā sesavuṭṭhānesupi .
788. Ettha ca yopi aniccato abhiniviṭṭho , yopi dukkhato , yopi anattato , vuṭṭhānakāle ca aniccato vuṭṭhānaṃ hoti .
Tayopi janā adhimokkhabahulā honti , saddhindriyaṃ paṭilabhanti , animittavimokkhena vimuccanti , paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārino honti , sattasu ṭhānesu saddhāvimuttā .
Sace pana dukkhato vuṭṭhānaṃ hoti , tayopi janā passaddhibahulā honti , samādhindriyaṃ paṭilabhanti , appaṇihitavimokkhena vimuccanti , sabbattha kāyasakkhino honti .
Yassa panettha arūpajjhānaṃ pādakaṃ , so aggaphale ubhatobhāgavimutto hoti .
Atha nesaṃ anattato vuṭṭhānaṃ hoti , tayopi janā vedabahulā honti , paññindriyaṃ paṭilabhanti , suññatavimokkhena vimuccanti , paṭhamamaggakkhaṇe dhammānusārino honti , chasu ṭhānesu diṭṭhippattā aggaphale paññāvimuttāti .
789. Idāni
V2.300 saddhiṃ purimapacchimañāṇehi imissā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya āvibhāvatthaṃ dvādasa upamā veditabbā .Tāsaṃ idaṃ uddānaṃ –
‘‘ Vaggulī kaṇhasappo ca , gharaṃ go yakkhi dārako ;
Khuddaṃ pipāsaṃ sītuṇhaṃ , andhakāraṃ visena cā ’’ ti .
Imā ca upamā bhayatupaṭṭhānato pabhuti yattha katthaci ñāṇe ṭhatvā āharituṃ vaṭṭeyyuṃ .
Imasmiṃ pana ṭhāne āhariyamānāsu bhayatupaṭṭhānato yāva phalañāṇaṃ sabbaṃ pākaṭaṃ hoti , tasmā idheva āharitabbāti vuttā .
790. Vaggulīti
M2.302 ekā kira vaggulī ‘‘ ettha pupphaṃ vā phalaṃ vā labhissāmī ’’ ti pañcasākhe madhukarukkhe nilīyitvā ekaṃ sākhaṃ parāmasitvā na tattha kiñci pupphaṃ phalaṃ vā gayhupagaṃ addasa .Yathā ca ekaṃ , evaṃ dutiyaṃ , tatiyaṃ , catutthaṃ .
Pañcamampi sākhaṃ parāmasitvā nāddasa .
Sā ‘‘ aphalo vatāyaṃ rukkho , natthettha kiñci gayhupagan ’’ ti tasmiṃ rukkhe ālayaṃ vissajjetvā ujukāya sākhāya āruyha viṭapantarena sīsaṃ nīharitvā uddhaṃ ulloketvā ākāse uppatitvā aññasmiṃ phalarukkhe nilīyati .
Tattha vagguli viya yogāvacaro daṭṭhabbo , pañcasākho madhukarukkho viya pañcupādānakkhandhā , tattha vagguliyā nilīyanaṃ viya yogino khandhapañcake abhiniveso , tassā ekekaṃ sākhaṃ parāmasitvā kiñci gayhupagaṃ adisvā avasesasākhāparāmasanaṃ viya yogino rūpakkhandhaṃ sammasitvā tattha kiñci gayhupagaṃ adisvā avasesakkhandhasammasanaṃ , tassā ‘‘ aphalo vatāyaṃ rukkho ’’ ti rukkhe ālayavissajjanaṃ viya yogino pañcasupi khandhesu aniccalakkhaṇādidassanavasena nibbinnassa muñcitukamyatādiñāṇattayaṃ , tassā ujukāya sākhāya upari ārohanaṃ viya yogino anulomaṃ , sīsaṃ nīharitvā uddhaṃ ullokanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ , ākāse uppatanaṃ viya maggañāṇaṃ , aññasmiṃ phalarukkhe nilīyanaṃ viya phalañāṇaṃ .
791. Kaṇhasappupamā paṭisaṅkhāñāṇe vuttāva .
Upamāsaṃsandane panettha sappavissajjanaṃ viya
V2.301 gotrabhuñāṇaṃ , muñcitvā āgatamaggaṃ olokentassa ṭhānaṃ viya maggañāṇaṃ , gantvā abhayaṭṭhāne ṭhānaṃ viya phalañāṇanti ayaṃ viseso . 792. Gharan ti gharasāmike kira sāyaṃ bhuñjitvā sayanaṃ āruyha niddaṃ okkante gharaṃ ādittaṃ , so pabujjhitvā aggiṃ disvā ‘‘ bhīto sādhu vatassa sace aḍayhamāno nikkhameyyan ’’ ti olokayamāno maggaṃ disvā nikkhamitvā vegena khemaṭṭhānaṃ gantvā ṭhito .
Tattha gharasāmikassa bhuñjitvā sayanaṃ āruyha niddokkamanaṃ viya bālaputhujjanassa khandhapañcake ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti gahaṇaṃ .
Pabujjhitvā aggiṃ disvā bhītakālo viya sammāpaṭipadaṃ paṭipajjitvā lakkhaṇaṃ disvā bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ , nikkhamanamaggaṃ olokanaṃ viya muñcitukamyatāñāṇaṃ
M2.303 , maggadassanaṃ viya anulomaṃ , nikkhamanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ , vegena gamanaṃ viya maggañāṇaṃ , khemaṭṭhāne ṭhānaṃ viya phalañāṇaṃ . 793. Goti ekassa kira kassakassa rattibhāge niddaṃ okkantassa vajaṃ bhinditvā goṇā palātā , so paccūsasamaye tattha gantvā olokento tesaṃ palātabhāvaṃ ñatvā anupadaṃ gantvā rañño goṇe addasa .
Te ‘‘ mayhaṃ goṇā ’’ ti sallakkhetvā āharanto pabhātakāle ‘‘ na ime mayhaṃ goṇā , rañño goṇā ’’ ti sañjānitvā ‘‘ yāva maṃ ‘ coro ayan ’ ti gahetvā rājapurisā na anayabyasanaṃ pāpenti , tāvadeva palāyissāmī ’’ ti bhīto goṇe pahāya vegena palāyitvā nibbhayaṭṭhāne aṭṭhāsi .
Tattha ‘‘ mayhaṃ goṇā ’’ ti rājagoṇānaṃ gahaṇaṃ viya bālaputhujjanassa ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti khandhānaṃ gahaṇaṃ , pabhāte ‘‘ rājagoṇā ’’ ti sañjānanaṃ viya yogino tilakkhaṇavasena khandhānaṃ ‘‘ aniccā dukkhā anattā ’’ ti sañjānanaṃ , bhītakālo viya bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ , vissajjitvā gantukāmatā viya muñcitukamyatā , vissajjanaṃ viya gotrabhu , palāyanaṃ viya maggo , palāyitvā abhayadese ṭhānaṃ viya phalaṃ .
794. Yakkhīti eko kira puriso yakkhiniyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi , sā rattibhāge ‘‘ sutto ayan ’’ ti mantvā āmakasusānaṃ gantvā manussamaṃsaṃ khādati .
So ‘‘ kuhiṃ esā gacchatī ’’ ti anubandhitvā manussamaṃsaṃ khādamānaṃ disvā tassā amanussibhāvaṃ ñatvā ‘‘ yāva maṃ na khādati , tāva palāyissāmī ’’ ti bhīto vegena palāyitvā khemaṭṭhāne aṭṭhāsi .
Tattha yakkhiniyā saddhiṃ saṃvāso viya khandhānaṃ ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti gahaṇaṃ , susāne manussamaṃsaṃ khādamānaṃ
V2.302 disvā ‘‘ yakkhinī ayan ’’ ti jānanaṃ viya khandhānaṃ tilakkhaṇaṃ disvā aniccādibhāvajānanaṃ , bhītakālo viya bhayatupaṭṭhānaṃ , palāyitukāmatā viya muñcitukamyatā , susānavijahanaṃ viya gotrabhu , vegena palāyanaṃ viya maggo , abhayadese ṭhānaṃ viya phalaṃ . 795. Dārakoti ekā kira puttagiddhinī itthī , sā uparipāsāde nisinnāva antaravīthiyaṃ dārakasaddaṃ sutvā ‘‘ putto nu kho me kenaci viheṭhiyatī ’’ ti vegasā gantvā ‘‘ attano putto ’’ ti saññāya paraputtaṃ aggahesi .
Sā ‘‘ paraputto ayan ’’ ti sañjānitvā ottappamānā ito cito
M2.304 ca oloketvā ‘‘ mā heva maṃ koci ‘ dārakacorī ayan ’ ti vadeyyā ’’ ti dārakaṃ tattheva oropetvā puna vegasā pāsādaṃ āruyha nisīdi .Tattha attano puttasaññāya paraputtassa gahaṇaṃ viya ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti pañcakkhandhagahaṇaṃ ,‘‘ paraputto ayan ’’ ti sañjānanaṃ viya tilakkhaṇavasena ‘‘ nāhaṃ , na mamā ’’ ti sañjānanaṃ , ottappanaṃ viya bhayatupaṭṭhānaṃ , ito cito ca olokanaṃ viya muñcitukamyatāñāṇaṃ , tattheva dārakassa oropanaṃ viya anulomaṃ , oropetvā antaravīthiyaṃ ṭhitakālo viya gotrabhu , pāsādārūhanaṃ viya maggo , āruyha nisīdanaṃ viya phalaṃ .
796. Khuddaṃ pipāsaṃ sītuṇhaṃ , andhakāraṃ visena cāti imā pana cha upamā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya ṭhitassa lokuttaradhammābhimukhaninnapoṇapabbhārabhāvadassanatthaṃ vuttā .
Yathā hi khuddāya abhibhūto sujighacchito puriso sādurasaṃ bhojanaṃ pattheti , evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭajighacchāya phuṭṭho yogāvacaro amatarasaṃ kāyagatāsatibhojanaṃ pattheti .
Yathā ca pipāsito puriso parisussamānakaṇṭhamukho anekaṅgasambhāraṃ pānakaṃ pattheti , evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭapipāsāya phuṭṭho yogāvacaro ariyaṃ aṭṭhaṅgikamaggapānakaṃ pattheti .
Yathā pana sītasamphuṭṭho puriso uṇhaṃ pattheti , evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭe taṇhāsinehasītena phuṭṭho yogāvacaro kilesasantāpakaṃ maggatejaṃ pattheti .
Yathā ca uṇhasamphuṭṭho puriso sītaṃ pattheti , evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭe ekādasaggisantāpasantatto yogāvacaro ekādasaggivūpasamaṃ nibbānaṃ pattheti .
Yathā
V2.303 pana andhakārapareto puriso ālokaṃ pattheti , evamevāyaṃ avijjandhakārena onaddhapariyonaddho yogāvacaro ñāṇālokaṃ maggabhāvanaṃ pattheti .Yathā ca visasamphuṭṭho puriso visaghātanaṃ bhesajjaṃ pattheti , evamevāyaṃ kilesavisasamphuṭṭho yogāvacaro kilesavisanimmathanaṃ amatosadhaṃ nibbānaṃ pattheti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ tassevaṃ jānato evaṃ passato
M2.305 tīsu bhavesu … pe … navasu sattāvāsesu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati .Upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti .
Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakapoṇe ’’ ti sabbaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ .
797. Ettāvatā ca panesa patilīnacaro nāma hoti , yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ Patilīnacarassa bhikkhuno ,
Bhajamānassa vivittamāsanaṃ ;
Sāmaggiyamāhu tassa taṃ ,
Yo attānaṃ bhavane na dassaye ’’ ti .( su . ni .816; mahāni .45);
Evamidaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ yogino patilīnacarabhāvaṃ niyametvā uttari ariyamaggassāpi bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgapaṭipadāvimokkhavisesaṃ niyameti .
Keci hi therā bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgānaṃ visesaṃ pādakajjhānaṃ niyametīti vadanti .
Keci vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentīti vadanti .
Keci puggalajjhāsayo niyametīti vadanti .
Tesampi vādesu ayaṃ pubbabhāgavuṭṭhānagāminivipassanāva niyametīti veditabbā .
798. Tatrāyaṃ anupubbikathā – vipassanāniyamena hi sukkhavipassakassa uppannamaggopi , samāpattilābhino jhānaṃ pādakaṃ akatvā uppannamaggopi , paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi paṭhamajjhānikāva honti .
Sabbesu satta bojjhaṅgāni aṭṭha maggaṅgāni pañca jhānaṅgāni honti .
Tesaṃ hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hutvā vuṭṭhānakāle saṅkhārupekkhābhāvaṃ patvā somanassasahagatā
V2.304 hoti .Pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggesu yathākkameneva jhānaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikañca hoti .
Sabbesu pana satta maggaṅgāni honti .
Catutthe cha bojjhaṅgāni .
Ayaṃ viseso pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca hoti .
Tesampi hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hoti .
Vuṭṭhānagāminī somanassasahagatāva .
Pañcamajjhānaṃ
M2.306 pādakaṃ katvā nibbattitamagge pana upekkhācittekaggatāvasena dve jhānaṅgāni bojjhaṅgamaggaṅgāni cha satta ceva .Ayampi viseso ubhayaniyamavasena hoti .
Imasmiṃ hi naye pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā upekkhāsahagatā vā hoti .
Vuṭṭhānagāminī upekkhāsahagatāva .
Arūpajjhānāni pādakaṃ katvā uppāditamaggepi eseva nayo .
Evaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya yekeci saṅkhāre sammasitvā nibbattitamaggassa āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti attano sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa .
799. Dutiyattheravāde pana yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpattidhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti , taṃtaṃsamāpattisadisova hoti .
Tatrāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo .
800. Tatiyattheravāde attano attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye ye jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito , taṃtaṃjhānasadisova hoti .
Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhati .
Svāyamattho nandakovādasuttena ( ma . ni .3.398 ādayo ) dīpetabbo .
Etthāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo .
Evaṃ tāva saṅkhārupekkhā bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgāni niyametīti veditabbā .
801. Sace panāyaṃ ādito kilese vikkhambhayamānā dukkhena sappayogena sasaṅkhārena vikkhambhetuṃ asakkhi , dukkhāpaṭipadā nāma hoti .
Vipariyāyena sukhāpaṭipadā .
Kilese pana vikkhambhetvā vipassanāparivāsaṃ maggapātubhāvaṃ saṇikaṃ kurumānā dandhābhiññā nāma hoti .
Vipariyāyena khippābhiññā .
Iti ayaṃ saṅkhārupekkhā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano attano maggassa nāmaṃ deti .
Tena maggo cattāri nāmāni labhati .
Sā
M2.307V2.305 panāyaṃ paṭipadā kassaci bhikkhuno nānā hoti , kassaci catūsupi maggesu ekāva .Buddhānaṃ pana cattāropi maggā sukhāpaṭipadā khippābhiññāva ahesuṃ .
Tathā dhammasenāpatissa .
Mahāmoggallānattherassa pana paṭhamamaggo sukhāpaṭipado khippābhiñño ahosi .
Upari tayo dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā .
Yathā ca paṭipadā , evaṃ adhipatayopi kassaci bhikkhuno catūsu maggesu nānā honti .
Kassaci catūsupi ekāva .
Evaṃ saṅkhārupekkhā paṭipadāvisesaṃ niyameti .
Yathā pana vimokkhavisesaṃ niyameti , taṃ pubbe vuttameva .
802. Apica maggo nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā .
Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti , animittavimokkhena vimuccati .
Sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti , appaṇihitavimokkhena vimuccati .
Sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti , suññatavimokkhena vimuccati .
Idaṃ sarasato nāmaṃ nāma .
Yasmā panesa aniccānupassanāya saṅkhārānaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā niccanimittadhuvanimittasassatanimittāni pajahanto āgato , tasmā animitto .
Dukkhānupassanāya pana sukhasaññaṃ pahāya paṇidhiṃ patthanaṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihito .
Anattānupassanāya attasattapuggalasaññaṃ pahāya saṅkhārānaṃ suññato diṭṭhattā suññatoti idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāma .
Rāgādīhi panesa suññattā suññato , rūpanimittādīnaṃ rāganimittādīnaññeva vā abhāvena animitto , rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti idamassa saguṇato nāmaṃ .
Svāyaṃ suññaṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotītipi suññato animitto appaṇihitoti vuccati .
Idamassa ārammaṇato nāmaṃ .
803. Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca .
Tattha magge vipassanāgamanaṃ labhati , phale maggāgamanaṃ .
Anattānupassanā hi suññatā nāma , suññatavipassanāya maggo suññato , aniccānupassanā animittā nāma
M2.308 , animittavipassanāyaV2.306 maggo animitto .Idaṃ pana nāmaṃ na abhidhammapariyāyena labbhati , suttantapariyāyena labbhati .
Tatra hi gotrabhuñāṇaṃ animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā animittanāmakaṃ hutvā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā maggassa nāmaṃ detīti vadanti .
Tena maggo animittoti vutto .
Maggāgamanena pana phalaṃ animittanti yujjatiyeva .
Dukkhānupassanā saṅkhāresu paṇidhiṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihitā nāma , appaṇihitavipassanāya maggo appaṇihito , appaṇihitamaggassa phalaṃ appaṇihitaṃ .
Evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti , maggo phalassāti idaṃ āgamanato nāmaṃ .
Evamayaṃ saṅkhārupekkhā vimokkhavisesaṃ niyametīti .
Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ .