Issues
Select Version
Visuddhimaggo
Visuddhimaggo

Saṅkhārupekkhāñāṇakathā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Saṅkhārupekkhāñāṇakathā

760. SoV2.290 evaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇena ‘‘ sabbe saṅkhārā suññā ’’ ti pariggahetvā puna ‘‘ suññamidaṃ attena vā attaniyena vā ’’ ti ( ma . ni .3.69) dvikoṭikaṃ suññataṃ pariggaṇhāti .
So evaṃ neva attānaṃ , na paraṃ kiñci attano parikkhārabhāve ṭhitaṃ disvā puna ‘‘ nāhaṃ kvacani , kassaci kiñcanatasmiṃ , na ca mama kvacani , kismiñci kiñcanatatthī ’’ ti yā ettha catukoṭikā suññatā kathitā , taṃ pariggaṇhāti .
Kathaṃ ?
Ayañhi nāhaṃ kvacanīti kvaci attānaṃ na passati .
Kassaci kiñcanatasmin ti attano attānaṃ kassaci parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ na passati .
Bhātiṭṭhānevā bhātaraṃ , sahāyaṭṭhāne vā sahāyaṃ , parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāraṃ maññitvā upanetabbaṃ na passatīti attho .
Na ca mama kvacanīti ettha mama-saddaṃ tāva ṭhapetvā na ca kvacanīti parassa ca attānaṃ kvaci napassatītiM2.292 ayamattho .
Idāni mama-saddaṃ āharitvā mama kismiñci kiñcanatatthīti so parassa attā mama kismiñci kiñcanabhāve atthīti na passatīti .
Attano bhātiṭṭhāne vā bhātaraṃ , sahāyaṭṭhāne vā sahāyaṃ parikkhāraṭṭhāne vā parikkhāranti kismiñci ṭhāne parassa attānaṃ iminā kiñcanabhāvena upanetabbaṃ na passatīti attho .
Evamayaṃ yasmā neva katthaci attānaṃ passati , na taṃ parassa kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati , na parassa attānaṃ passati , na parassa attānaṃ attano kiñcanabhāve upanetabbaṃ passati .
Tasmānena catukoṭikā suññatā pariggahitā hotīti .
761. Evaṃ catukoṭikaṃ suññataṃ pariggahetvā puna chahākārehi suññataṃ pariggaṇhāti .
Kathaṃ ?
Cakkhu suññaṃ attena vā attaniyena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā … pe … mano suñño .
Rūpā suññā … pe … dhammā suññā .
Cakkhuviññāṇaṃ … pe … manoviññāṇaṃ .
Cakkhusamphassoti evaṃ yāva jarāmaraṇā nayo netabbo .
762. Evaṃ chahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna aṭṭhahākārehi pariggaṇhāti .
Seyyathidaṃ – rūpaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā dhuvasārasārena vā sukhasārasārenaV2.291 vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā .
Vedanā … saññā … saṅkhārā … viññāṇaṃ … cakkhu … pe … jarāmaraṇaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā dhuvasārasārena vā sukhasārasārena vā attasārasārena vā niccena vā dhuvena vā sassatena vā avipariṇāmadhammena vā .
Yathā naḷo asāro nissāro sārāpagato .
Yathā eraṇḍo … yathā udumbaro … yathā setavaccho … yathā pāḷibhaddako … yathā pheṇapiṇḍo … yathā udakabubbuḷaṃ … yathā marīci … yathā kadalikkhandho … yathā māyā asārā nissārā sārāpagatā , evameva rūpaṃ … pe … jarāmaraṇaṃ asāraṃ nissāraṃ sārāpagataṃ niccasārasārena vā … pe … avipariṇāmadhammena vāti ( cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 88).
763. SoM2.293 evaṃ aṭṭhahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna dasahākārehi pariggaṇhāti , rūpaṃ rittato passati .
Tucchato … suññato … anattato … anissariyato … akāmakāriyato … alabbhanīyato … avasavattakato … parato … vivittato passati .
Vedanaṃ … pe … viññāṇaṃ rittato … pe … vivittato passatīti .
764. Evaṃ dasahākārehi suññataṃ pariggahetvā puna dvādasahākārehi pariggaṇhāti .
Seyyathidaṃ – rūpaṃ na satto , na jīvo , na naro , na māṇavo , na itthī , na puriso , na attā , na attaniyaṃ .
Nāhaṃ , na mama , na aññassa , na kassaci .
Vedanā … pe … viññāṇaṃ na kassacīti ( cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 88).
765. Evaṃ dvādasahākārehi suññataṃ pariggaṇhitvā puna tīraṇapariññāvasena dvācattālīsāya ākārehi suññataṃ pariggaṇhāti , rūpaṃ aniccato … dukkhato … rogato … gaṇḍato … sallato … aghato … ābādhato … parato … palokato … ītito … upaddavato … bhayato … upasaggato … calato … pabhaṅguto … addhuvato … atāṇato … aleṇato … asaraṇato … asaraṇībhūtato … rittato … tucchato … suññato … anattato … anassādato … ādīnavato … vipariṇāmadhammato … assārakato … aghamūlato … vadhakato … vibhavato … sāsavato … saṅkhatato … mārāmisato … jātidhammato … jarādhammato … byādhidhammato … maraṇadhammato … sokaparidevadukkhadomanassaupāyāsadhammato … samudayato … atthaṅgamato … anassādatoV2.292 … ādīnavato … nissaraṇato passati .
Vedanaṃ … pe … viññāṇaṃ aniccato … pe … nissaraṇato passati .
Vuttampi cetaṃ –
‘‘ rūpaṃ aniccato … pe … nissaraṇato passanto suññato lokaṃ avekkhati .
Vedanaṃ … pe … viññāṇaṃ aniccato … pe … nissaraṇato passanto suññato lokaṃ avekkhati ’’.
‘‘ Suññato lokaṃ avekkhassu , mogharāja sadā sato ;
Attānudiṭṭhiṃ ūhacca , evaṃ maccutaro siyā ;
Evaṃ lokaṃ avekkhantaṃ , maccurājā na passatī ’’ ti .( su . ni .1125; cūḷani . mogharājamāṇavapucchāniddesa 88);
766. EvaṃM2.294 suññato disvā tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre pariggaṇhanto bhayañca nandiñca vippahāya saṅkhāresu udāsīno ahosi majjhatto , ahanti vā mamanti vā na gaṇhāti vissaṭṭhabhariyo viya puriso .
Yathā nāma purisassa bhariyā bhaveyya iṭṭhā kantā manāpā , so tāya vinā muhuttampi adhivāsetuṃ na sakkuṇeyya , ativiya naṃ mamāyeyya , so taṃ itthiṃ aññena purisena saddhiṃ ṭhitaṃ vā nisinnaṃ vā kathentiṃ vā hasantiṃ vā disvā kupito assa anattamano , adhimattaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeyya .
So aparena samayena tassā itthiyā dosaṃ disvā muñcitukāmo hutvā taṃ vissajjeyya , na naṃ mamāti gaṇheyya .
Tato paṭṭhāya taṃ yenakenaci saddhiṃ yaṃkiñci kurumānaṃ disvāpi neva kuppeyya , na domanassaṃ āpajjeyya , aññadatthu udāsīnova bhaveyya majjhatto .
Evamevāyaṃ sabbasaṅkhārehi muñcitukāmo hutvā paṭisaṅkhānupassanāya saṅkhāre pariggaṇhanto ahaṃ mamāti gahetabbaṃ adisvā bhayañca nandiñca vippahāya sabbasaṅkhāresu udāsīno hoti majjhatto .
Tassa evaṃ jānato evaṃ passato tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsuV2.293 navasu sattāvāsesu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati , upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti .
Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakapoṇe udakaphusitāni patilīyanti patikuṭanti pativattanti na sampasāriyanti , evameva … pe … seyyathāpi nāma kukkuṭapattaṃ vā nahārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati ( a . ni .7.49), evameva tassa tīsu bhavesu cittaṃ … pe … upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti .
Iccassa saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma uppannaṃ hoti .
767. Taṃ panetaṃ sace santipadaṃ nibbānaṃ santato passati , sabbaṃ saṅkhārappavattaṃ vissajjetvā nibbānameva pakkhandati .
No ce nibbānaṃ santatoM2.295 passati , punappunaṃ saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati sāmuddikānaṃ disākāko viya .
Sāmuddikā kira vāṇijakā nāvaṃ ārohantā disākākaṃ nāma gaṇhanti , te yadā nāvā vātakkhittā videsaṃ pakkhandati , tīraṃ na paññāyati , tadā disākākaṃ vissajjenti .
So kūpakayaṭṭhito ākāsaṃ laṅghitvā sabbā disā ca vidisā ca anugantvā sace tīraṃ passati , tadabhimukhova gacchati .
No ce passati , punappunaṃ āgantvā kūpakayaṭṭhiṃyeva allīyati .
Evameva sace saṅkhārupekkhāñāṇaṃ santipadaṃ nibbānaṃ santato passati , sabbaṃ saṅkhārappavattaṃ vissajjetvā nibbānameva pakkhandati .
No ce passati , punappunaṃ saṅkhārārammaṇameva hutvā pavattati .
Tadidaṃ suppagge piṭṭhaṃ vaṭṭayamānaṃ viya .
Nibbaṭṭitakappāsaṃ vihanamānaṃ viya nānappakārato saṅkhāre pariggahetvā bhayañca nandiñca pahāya saṅkhāravicinane majjhattaṃ hutvā tividhānupassanāvasena tiṭṭhati .
Evaṃ tiṭṭhamānaṃ tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjitvā sattaariyapuggalavibhāgāya paccayo hoti .
768. Tatridaṃ tividhānupassanāvasena pavattanato tiṇṇaṃ indriyānaṃ ādhipateyyavasena tividhavimokkhamukhabhāvaṃ āpajjati nāma .
Tisso hi anupassanā tīṇi vimokkhamukhānīti vuccanti .
Yathāha –
‘‘ TīṇiV2.294 kho panimāni vimokkhamukhāni lokaniyyānāya saṃvattanti , sabbasaṅkhāre paricchedaparivaṭumato samanupassanatāya , animittāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya , sabbasaṅkhāresu manosamuttejanatāya , appaṇihitāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya , sabbadhamme parato samanupassanatāya , suññatāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya , imāni tīṇi vimokkhamukhāni lokaniyyānāya saṃvattantī ’’ ti ( paṭi . ma .1.219).
Tattha paricchedaparivaṭumatoti udayabbayavasena paricchedato ceva parivaṭumato ca .
Aniccānupassanaṃ hi ‘‘ udayato pubbe saṅkhārā natthī ’’ ti paricchinditvā tesaṃ gatiṃ samannesamānaṃ ‘‘ vayato paraṃ na gacchanti , ettheva antaradhāyantī ’’ ti parivaṭumato samanupassati .
Manosamuttejanatāyāti cittasaṃvejanatāyaM2.296 .
Dukkhānupassanena hi saṅkhāresu cittaṃ saṃvejeti .
Parato samanupassanatāyāti ‘‘ nāhaṃ , na mamā ’’ ti evaṃ anattato samanupassanatāya .
Iti imāni tīṇi padāni aniccānupassanādīnaṃ vasena vuttānīti veditabbāni .
Teneva tadanantare pañhavissajjane vuttaṃ –
‘‘ aniccato manasikaroto khayato saṅkhārā upaṭṭhahanti .
Dukkhato manasikaroto bhayato saṅkhārā upaṭṭhahanti .
Anattato manasikaroto suññato saṅkhārā upaṭṭhahantī ’’ ti ( paṭi . ma .1.219).
769. Katame pana te vimokkhā , yesaṃ imāni anupassanāni mukhānīti ?
Animitto , appaṇihito , suññatoti ete tayo .
Vuttaṃ hetaṃ ‘‘ aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo animittaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati .
Dukkhato manasikaronto passaddhibahulo appaṇihitaṃ vimokkhaṃ paṭilabhati .
Anattato manasikaronto vedabahulo suññatavimokkhaṃ paṭilabhatī ’’ ti ( paṭi . ma .1.223).
Ettha ca animitto vimokkhoti animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo .
So hi animittāya dhātuyā uppannattā animitto .
Kilesehi ca vimuttattā vimokkho .
Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihito .
Suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto suññatoti veditabbo .
770. Yaṃ pana abhidhamme ‘‘ yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃV2.295 diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ suññatan ’’ ti ( dha . sa .343 ādayo ) evaṃ vimokkhadvayameva vuttaṃ , taṃ nippariyāyato vipassanāgamanaṃ sandhāya .
Vipassanāñāṇaṃ hi kiñcāpi paṭisambhidāmagge –
‘‘ Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato abhinivesaṃ muñcatīti suññato vimokkho .
Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato abhinivesaṃ .
Anattānupassanāñāṇaṃ attato abhinivesaṃ muñcatītiM2.297 suññato vimokkho ’’ ti ( paṭi . ma .1.229) evaṃ abhinivesaṃ muñcanavasena suññato vimokkhoti ca ,
‘‘ Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato nimittaṃ muñcatīti animitto vimokkho .
Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato nimittaṃ , anattānupassanāñāṇaṃ attato nimittaṃ muñcatīti animitto vimokkho ’’ ti ( paṭi . ma .1.229) evaṃ nimittaṃ muñcanavasena animitto vimokkhoti ca ,
‘‘ Aniccānupassanāñāṇaṃ niccato paṇidhiṃ muñcatīti appaṇihito vimokkho .
Dukkhānupassanāñāṇaṃ sukhato paṇidhiṃ .
Anattānupassanāñāṇaṃ attato paṇidhiṃ muñcatīti appaṇihito vimokkho ’’ ti ( paṭi . ma .1.229) evaṃ paṇidhiṃ muñcanavasena appaṇihito vimokkhoti ca –
Vuttaṃ .
Tathāpi taṃ saṅkhāranimittassa avijahanato na nippariyāyena animittaṃ .
Nippariyāyena pana suññatañceva appaṇihitañca .
Tassa ca āgamanavasena ariyamaggakkhaṇe vimokkho uddhaṭo .
Tasmā appaṇihitaṃ suññatanti vimokkhadvayameva vuttanti veditabbaṃ .
Ayaṃ tāvettha vimokkhakathā .
771. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ sattaariyapuggalavibhāgāya paccayo hotī ’’ ti , tattha saddhānusārī , saddhāvimutto , kāyasakkhi , ubhatobhāgavimutto , dhammānusārī , diṭṭhippatto , paññāvimuttotiV2.296 ime tāva satta ariyapuggalā , tesaṃ vibhāgāya idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ paccayo hoti .
772. Yo hi aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo saddhindriyaṃ paṭilabhati , so sotāpattimaggakkhaṇe saddhānusārī hoti .
Sesesu sattasu ṭhānesu saddhāvimutto .
773. Yo pana dukkhato manasikaronto passaddhibahulo samādhindriyaṃ paṭilabhati , so sabbattha kāyasakkhi nāma hoti .
Arūpajjhānaṃ pana patvā aggaphalappatto ubhatobhāgavimutto nāma hoti .
774. YoM2.298 pana anattato manasikaronto vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhati , so sotāpattimaggakkhaṇe dhammānusārī hoti .
Chasu ṭhānesu diṭṭhippatto aggaphale paññāvimuttoti .
775. Vuttaṃ hetaṃ –
‘‘ Aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti .
Saddhindriyassa adhimattattā sotāpattimaggaṃ paṭilabhati , tena vuccati saddhānusārī ’’ ti .
Tathā ‘‘ aniccato manasikaroto saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti , saddhindriyassa adhimattattā sotāpattiphalaṃ sacchikataṃ hoti , tena vuccati saddhāvimutto ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.221).
776. Aparampi vuttaṃ –
‘‘ Saddahanto vimuttoti saddhāvimutto .
Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti kāyasakkhi .
Diṭṭhantaṃ pattoti diṭṭhippatto .
Saddahanto vimuccatīti saddhāvimutto .
Jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotīti kāyasakkhi .
‘ Dukkhā saṅkhārā , sukho nirodho ’ ti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto ’’ ti ( paṭi . ma .1.221).
777. ItaresuV2.297 pana catūsu saddhaṃ anusarati , saddhāya vā anusarati gacchatīti saddhānusārī .
Tathā paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ anusarati , dhammena vā anusaratīti dhammānusārī .
Arūpajjhānena ceva ariyamaggena cāti ubhatobhāgena vimuttoti ubhatobhāgavimutto .
Pajānanto vimuttoti paññāvimuttoti evaṃ vacanattho veditabboti .
Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ .
778. Taṃ panetaṃ purimena ñāṇadvayena atthato ekaṃ .
Tenāhu porāṇā –
‘‘ idaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ ekameva tīṇi nāmāni labhati , heṭṭhāM2.299 muñcitukamyatāñāṇaṃ nāma jātaṃ , majjhe paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ nāma , ante ca sikhāppattaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ nāma ’’.
779. Pāḷiyampi vuttaṃ –
‘‘ Kathaṃ muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ ?
Uppādaṃ muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ .
Pavattaṃ … pe … nimittaṃ … pe … upāyāsaṃ muñcitukamyatāpaṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ .
Uppādo dukkhanti … pe … bhayanti … pe … sāmisanti … pe … uppādo saṅkhārāti … pe … upāyāso saṅkhārāti muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma .1.54).
780. Tattha muñcitukamyatā ca sā paṭisaṅkhā ca santiṭṭhanā cāti muñcitukamyatā-paṭisaṅkhā-santiṭṭhanā .
Iti pubbabhāge nibbidāñāṇena nibbinnassa uppādādīni pariccajitukāmatā muñcitukāmatā .
Muñcanassa upāyakaraṇatthaṃ majjhe paṭisaṅkhānaṃ paṭisaṅkhā .
Muñcitvā avasāne ajjhupekkhanaṃ santiṭṭhanā .
Yaṃ sandhāya ‘‘ uppādo saṅkhārā , te saṅkhāre ajjhupekkhatīti saṅkhārupekkhā ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.54) vuttaṃ .
Evaṃ ekamevidaṃ ñāṇaṃ .
781. Apica imāyapi pāḷiyā idaṃ ekamevāti veditabbaṃ .
Vuttaṃ hetaṃ –
‘‘ yā ca muñcitukamyatā , yā ca paṭisaṅkhānupassanā , yā ca saṅkhārupekkhā , ime dhammā ekatthā , byañjanameva nānan ’’ ti ( paṭi . ma .1.227).
782. EvaṃV2.298 adhigatasaṅkhārupekkhassa pana imassa kulaputtassa vipassanā sikhāppattā vuṭṭhānagāminī hoti .
Sikhāppattā vipassanāti vā vuṭṭhānagāminīti vā saṅkhārupekkhādiñāṇattayasseva etaṃ nāmaṃ .
Sā hi sikhaṃ uttamabhāvaṃ pattattā sikhāppattā .
Vuṭṭhānaṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī .
Vuṭṭhānaṃ vuccati bahiddhānimittabhūtato abhiniviṭṭhavatthuto ceva ajjhattapavattato ca vuṭṭhahanato maggo , taṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī , maggena saddhiṃ ghaṭiyatīti attho .
783. Tatrāyaṃ abhinivesavuṭṭhānānaṃ āvibhāvatthāya mātikā – ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti , ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhātiM2.300 , bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti , bahiddhā abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti , rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti , rūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti , arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti , arūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti , ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti , aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti , aniccato abhinivisitvā dukkhato , anattato vuṭṭhāti , dukkhato abhinivisitvā dukkhato , aniccato , anattato vuṭṭhāti , anattato abhinivisitvā anattato , aniccato , dukkhato vuṭṭhāti .
784. Kathaṃ ?
Idhekacco āditova ajjhattasaṅkhāresu abhinivisati , abhinivisitvā te passati .
Yasmā pana na suddhaajjhattadassanamatteneva maggavuṭṭhānaṃ hoti , bahiddhāpi daṭṭhabbameva , tasmā parassa khandhepi anupādiṇṇasaṅkhārepi aniccaṃ dukkhamanattāti passati .
So kālena ajjhattaṃ sammasati , kālena bahiddhā .
Tassevaṃ sammasato ajjhattaṃ sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati .
Ayaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā ajjhattā vuṭṭhāti nāma .
Sace panassa bahiddhā sammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati , ayaṃ ajjhattaṃ abhinivisitvā bahiddhā vuṭṭhāti nāma .
Esa nayo bahiddhā abhinivisitvā bahiddhā ca ajjhattā ca vuṭṭhānepi .
785. Aparo āditova rūpe abhinivisati , abhinivisitvā bhūtarūpañca upādārūpañca rāsiṃ katvā passati .
Yasmā pana na suddharūpadassanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti , arūpampi daṭṭhabbameva .
Tasmā taṃ rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaṃ vedanaṃ saññaṃ saṅkhāre viññāṇañca ‘‘ idaṃ arūpan ’’ ti arūpaṃ passati .
So kālena rūpaṃ sammasati , kālena arūpaṃV2.299 .
Tassevaṃ sammasato rūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati , ayaṃ rūpe abhinivisitvā rūpā vuṭṭhāti nāma .
Sace panassa arūpasammasanakāle vipassanā maggena saddhiṃ ghaṭiyati , ayaṃ arūpe abhinivisitvā arūpā vuṭṭhāti nāma .
Esa nayo arūpe abhinivisitvā arūpā ca rūpā ca vuṭṭhānepi .
786.‘‘ Yaṃkiñci samudayadhammaṃ , sabbaṃ taṃ nirodhadhamman ’’ ti ( dī . ni .1.298) evaṃ abhinivisitvā evameva vuṭṭhānakāle pana ekappahārena pañcahi khandhehi vuṭṭhāti nāma .
787. EkoM2.301 āditova aniccato saṅkhāre sammasati .
Yasmā pana na aniccato sammasanamatteneva vuṭṭhānaṃ hoti , dukkhatopi anattatopi sammasitabbameva , tasmā dukkhatopi anattatopi sammasati .
Tassevaṃ paṭipannassa aniccato sammasanakāle vuṭṭhānaṃ hoti , ayaṃ aniccato abhinivisitvā aniccato vuṭṭhāti nāma .
Sace panassa dukkhato anattato sammasanakāle vuṭṭhānaṃ hoti , ayaṃ aniccato abhinivisitvā dukkhato , anattato vuṭṭhāti nāma .
Esa nayo dukkhato anattato abhinivisitvā sesavuṭṭhānesupi .
788. Ettha ca yopi aniccato abhiniviṭṭho , yopi dukkhato , yopi anattato , vuṭṭhānakāle ca aniccato vuṭṭhānaṃ hoti .
Tayopi janā adhimokkhabahulā honti , saddhindriyaṃ paṭilabhanti , animittavimokkhena vimuccanti , paṭhamamaggakkhaṇe saddhānusārino honti , sattasu ṭhānesu saddhāvimuttā .
Sace pana dukkhato vuṭṭhānaṃ hoti , tayopi janā passaddhibahulā honti , samādhindriyaṃ paṭilabhanti , appaṇihitavimokkhena vimuccanti , sabbattha kāyasakkhino honti .
Yassa panettha arūpajjhānaṃ pādakaṃ , so aggaphale ubhatobhāgavimutto hoti .
Atha nesaṃ anattato vuṭṭhānaṃ hoti , tayopi janā vedabahulā honti , paññindriyaṃ paṭilabhanti , suññatavimokkhena vimuccanti , paṭhamamaggakkhaṇe dhammānusārino honti , chasu ṭhānesu diṭṭhippattā aggaphale paññāvimuttāti .
789. IdāniV2.300 saddhiṃ purimapacchimañāṇehi imissā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya āvibhāvatthaṃ dvādasa upamā veditabbā .
Tāsaṃ idaṃ uddānaṃ –
‘‘ Vaggulī kaṇhasappo ca , gharaṃ go yakkhi dārako ;
Khuddaṃ pipāsaṃ sītuṇhaṃ , andhakāraṃ visena cā ’’ ti .
Imā ca upamā bhayatupaṭṭhānato pabhuti yattha katthaci ñāṇe ṭhatvā āharituṃ vaṭṭeyyuṃ .
Imasmiṃ pana ṭhāne āhariyamānāsu bhayatupaṭṭhānato yāva phalañāṇaṃ sabbaṃ pākaṭaṃ hoti , tasmā idheva āharitabbāti vuttā .
790. VaggulītiM2.302 ekā kira vaggulī ‘‘ ettha pupphaṃ vā phalaṃ vā labhissāmī ’’ ti pañcasākhe madhukarukkhe nilīyitvā ekaṃ sākhaṃ parāmasitvā na tattha kiñci pupphaṃ phalaṃ vā gayhupagaṃ addasa .
Yathā ca ekaṃ , evaṃ dutiyaṃ , tatiyaṃ , catutthaṃ .
Pañcamampi sākhaṃ parāmasitvā nāddasa .
Sā ‘‘ aphalo vatāyaṃ rukkho , natthettha kiñci gayhupagan ’’ ti tasmiṃ rukkhe ālayaṃ vissajjetvā ujukāya sākhāya āruyha viṭapantarena sīsaṃ nīharitvā uddhaṃ ulloketvā ākāse uppatitvā aññasmiṃ phalarukkhe nilīyati .
Tattha vagguli viya yogāvacaro daṭṭhabbo , pañcasākho madhukarukkho viya pañcupādānakkhandhā , tattha vagguliyā nilīyanaṃ viya yogino khandhapañcake abhiniveso , tassā ekekaṃ sākhaṃ parāmasitvā kiñci gayhupagaṃ adisvā avasesasākhāparāmasanaṃ viya yogino rūpakkhandhaṃ sammasitvā tattha kiñci gayhupagaṃ adisvā avasesakkhandhasammasanaṃ , tassā ‘‘ aphalo vatāyaṃ rukkho ’’ ti rukkhe ālayavissajjanaṃ viya yogino pañcasupi khandhesu aniccalakkhaṇādidassanavasena nibbinnassa muñcitukamyatādiñāṇattayaṃ , tassā ujukāya sākhāya upari ārohanaṃ viya yogino anulomaṃ , sīsaṃ nīharitvā uddhaṃ ullokanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ , ākāse uppatanaṃ viya maggañāṇaṃ , aññasmiṃ phalarukkhe nilīyanaṃ viya phalañāṇaṃ .
791. Kaṇhasappupamā paṭisaṅkhāñāṇe vuttāva .
Upamāsaṃsandane panettha sappavissajjanaṃ viyaV2.301 gotrabhuñāṇaṃ , muñcitvā āgatamaggaṃ olokentassa ṭhānaṃ viya maggañāṇaṃ , gantvā abhayaṭṭhāne ṭhānaṃ viya phalañāṇanti ayaṃ viseso .
792. Gharan ti gharasāmike kira sāyaṃ bhuñjitvā sayanaṃ āruyha niddaṃ okkante gharaṃ ādittaṃ , so pabujjhitvā aggiṃ disvā ‘‘ bhīto sādhu vatassa sace aḍayhamāno nikkhameyyan ’’ ti olokayamāno maggaṃ disvā nikkhamitvā vegena khemaṭṭhānaṃ gantvā ṭhito .
Tattha gharasāmikassa bhuñjitvā sayanaṃ āruyha niddokkamanaṃ viya bālaputhujjanassa khandhapañcake ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti gahaṇaṃ .
Pabujjhitvā aggiṃ disvā bhītakālo viya sammāpaṭipadaṃ paṭipajjitvā lakkhaṇaṃ disvā bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ , nikkhamanamaggaṃ olokanaṃ viya muñcitukamyatāñāṇaṃM2.303 , maggadassanaṃ viya anulomaṃ , nikkhamanaṃ viya gotrabhuñāṇaṃ , vegena gamanaṃ viya maggañāṇaṃ , khemaṭṭhāne ṭhānaṃ viya phalañāṇaṃ .
793. Goti ekassa kira kassakassa rattibhāge niddaṃ okkantassa vajaṃ bhinditvā goṇā palātā , so paccūsasamaye tattha gantvā olokento tesaṃ palātabhāvaṃ ñatvā anupadaṃ gantvā rañño goṇe addasa .
Te ‘‘ mayhaṃ goṇā ’’ ti sallakkhetvā āharanto pabhātakāle ‘‘ na ime mayhaṃ goṇā , rañño goṇā ’’ ti sañjānitvā ‘‘ yāva maṃ ‘ coro ayan ’ ti gahetvā rājapurisā na anayabyasanaṃ pāpenti , tāvadeva palāyissāmī ’’ ti bhīto goṇe pahāya vegena palāyitvā nibbhayaṭṭhāne aṭṭhāsi .
Tattha ‘‘ mayhaṃ goṇā ’’ ti rājagoṇānaṃ gahaṇaṃ viya bālaputhujjanassa ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti khandhānaṃ gahaṇaṃ , pabhāte ‘‘ rājagoṇā ’’ ti sañjānanaṃ viya yogino tilakkhaṇavasena khandhānaṃ ‘‘ aniccā dukkhā anattā ’’ ti sañjānanaṃ , bhītakālo viya bhayatupaṭṭhānañāṇaṃ , vissajjitvā gantukāmatā viya muñcitukamyatā , vissajjanaṃ viya gotrabhu , palāyanaṃ viya maggo , palāyitvā abhayadese ṭhānaṃ viya phalaṃ .
794. Yakkhīti eko kira puriso yakkhiniyā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi , sā rattibhāge ‘‘ sutto ayan ’’ ti mantvā āmakasusānaṃ gantvā manussamaṃsaṃ khādati .
So ‘‘ kuhiṃ esā gacchatī ’’ ti anubandhitvā manussamaṃsaṃ khādamānaṃ disvā tassā amanussibhāvaṃ ñatvā ‘‘ yāva maṃ na khādati , tāva palāyissāmī ’’ ti bhīto vegena palāyitvā khemaṭṭhāne aṭṭhāsi .
Tattha yakkhiniyā saddhiṃ saṃvāso viya khandhānaṃ ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti gahaṇaṃ , susāne manussamaṃsaṃ khādamānaṃV2.302 disvā ‘‘ yakkhinī ayan ’’ ti jānanaṃ viya khandhānaṃ tilakkhaṇaṃ disvā aniccādibhāvajānanaṃ , bhītakālo viya bhayatupaṭṭhānaṃ , palāyitukāmatā viya muñcitukamyatā , susānavijahanaṃ viya gotrabhu , vegena palāyanaṃ viya maggo , abhayadese ṭhānaṃ viya phalaṃ .
795. Dārakoti ekā kira puttagiddhinī itthī , sā uparipāsāde nisinnāva antaravīthiyaṃ dārakasaddaṃ sutvā ‘‘ putto nu kho me kenaci viheṭhiyatī ’’ ti vegasā gantvā ‘‘ attano putto ’’ ti saññāya paraputtaṃ aggahesi .
Sā ‘‘ paraputto ayan ’’ ti sañjānitvā ottappamānā ito citoM2.304 ca oloketvā ‘‘ mā heva maṃ koci ‘ dārakacorī ayan ’ ti vadeyyā ’’ ti dārakaṃ tattheva oropetvā puna vegasā pāsādaṃ āruyha nisīdi .
Tattha attano puttasaññāya paraputtassa gahaṇaṃ viya ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti pañcakkhandhagahaṇaṃ ,‘‘ paraputto ayan ’’ ti sañjānanaṃ viya tilakkhaṇavasena ‘‘ nāhaṃ , na mamā ’’ ti sañjānanaṃ , ottappanaṃ viya bhayatupaṭṭhānaṃ , ito cito ca olokanaṃ viya muñcitukamyatāñāṇaṃ , tattheva dārakassa oropanaṃ viya anulomaṃ , oropetvā antaravīthiyaṃ ṭhitakālo viya gotrabhu , pāsādārūhanaṃ viya maggo , āruyha nisīdanaṃ viya phalaṃ .
796. Khuddaṃ pipāsaṃ sītuṇhaṃ , andhakāraṃ visena cāti imā pana cha upamā vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya ṭhitassa lokuttaradhammābhimukhaninnapoṇapabbhārabhāvadassanatthaṃ vuttā .
Yathā hi khuddāya abhibhūto sujighacchito puriso sādurasaṃ bhojanaṃ pattheti , evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭajighacchāya phuṭṭho yogāvacaro amatarasaṃ kāyagatāsatibhojanaṃ pattheti .
Yathā ca pipāsito puriso parisussamānakaṇṭhamukho anekaṅgasambhāraṃ pānakaṃ pattheti , evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭapipāsāya phuṭṭho yogāvacaro ariyaṃ aṭṭhaṅgikamaggapānakaṃ pattheti .
Yathā pana sītasamphuṭṭho puriso uṇhaṃ pattheti , evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭe taṇhāsinehasītena phuṭṭho yogāvacaro kilesasantāpakaṃ maggatejaṃ pattheti .
Yathā ca uṇhasamphuṭṭho puriso sītaṃ pattheti , evamevāyaṃ saṃsāravaṭṭe ekādasaggisantāpasantatto yogāvacaro ekādasaggivūpasamaṃ nibbānaṃ pattheti .
YathāV2.303 pana andhakārapareto puriso ālokaṃ pattheti , evamevāyaṃ avijjandhakārena onaddhapariyonaddho yogāvacaro ñāṇālokaṃ maggabhāvanaṃ pattheti .
Yathā ca visasamphuṭṭho puriso visaghātanaṃ bhesajjaṃ pattheti , evamevāyaṃ kilesavisasamphuṭṭho yogāvacaro kilesavisanimmathanaṃ amatosadhaṃ nibbānaṃ pattheti .
Tena vuttaṃ –
‘‘ tassevaṃ jānato evaṃ passatoM2.305 tīsu bhavesu … pe … navasu sattāvāsesu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati .
Upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti .
Seyyathāpi nāma padumapalāse īsakapoṇe ’’ ti sabbaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ .
797. Ettāvatā ca panesa patilīnacaro nāma hoti , yaṃ sandhāya vuttaṃ –
‘‘ Patilīnacarassa bhikkhuno ,
Bhajamānassa vivittamāsanaṃ ;
Sāmaggiyamāhu tassa taṃ ,
Yo attānaṃ bhavane na dassaye ’’ ti .( su . ni .816; mahāni .45);
Evamidaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ yogino patilīnacarabhāvaṃ niyametvā uttari ariyamaggassāpi bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgapaṭipadāvimokkhavisesaṃ niyameti .
Keci hi therā bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgānaṃ visesaṃ pādakajjhānaṃ niyametīti vadanti .
Keci vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamentīti vadanti .
Keci puggalajjhāsayo niyametīti vadanti .
Tesampi vādesu ayaṃ pubbabhāgavuṭṭhānagāminivipassanāva niyametīti veditabbā .
798. Tatrāyaṃ anupubbikathā – vipassanāniyamena hi sukkhavipassakassa uppannamaggopi , samāpattilābhino jhānaṃ pādakaṃ akatvā uppannamaggopi , paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi paṭhamajjhānikāva honti .
Sabbesu satta bojjhaṅgāni aṭṭha maggaṅgāni pañca jhānaṅgāni honti .
Tesaṃ hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hutvā vuṭṭhānakāle saṅkhārupekkhābhāvaṃ patvā somanassasahagatāV2.304 hoti .
Pañcakanaye dutiyatatiyacatutthajjhānāni pādakāni katvā uppāditamaggesu yathākkameneva jhānaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikañca hoti .
Sabbesu pana satta maggaṅgāni honti .
Catutthe cha bojjhaṅgāni .
Ayaṃ viseso pādakajjhānaniyamena ceva vipassanāniyamena ca hoti .
Tesampi hi pubbabhāgavipassanā somanassasahagatāpi upekkhāsahagatāpi hoti .
Vuṭṭhānagāminī somanassasahagatāva .
PañcamajjhānaṃM2.306 pādakaṃ katvā nibbattitamagge pana upekkhācittekaggatāvasena dve jhānaṅgāni bojjhaṅgamaggaṅgāni cha satta ceva .
Ayampi viseso ubhayaniyamavasena hoti .
Imasmiṃ hi naye pubbabhāgavipassanā somanassasahagatā vā upekkhāsahagatā vā hoti .
Vuṭṭhānagāminī upekkhāsahagatāva .
Arūpajjhānāni pādakaṃ katvā uppāditamaggepi eseva nayo .
Evaṃ pādakajjhānato vuṭṭhāya yekeci saṅkhāre sammasitvā nibbattitamaggassa āsannapadese vuṭṭhitasamāpatti attano sadisabhāvaṃ karoti bhūmivaṇṇo viya godhāvaṇṇassa .
799. Dutiyattheravāde pana yato yato samāpattito vuṭṭhāya ye ye samāpattidhamme sammasitvā maggo nibbattito hoti , taṃtaṃsamāpattisadisova hoti .
Tatrāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo .
800. Tatiyattheravāde attano attano ajjhāsayānurūpena yaṃ yaṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā ye ye jhānadhamme sammasitvā maggo nibbattito , taṃtaṃjhānasadisova hoti .
Pādakajjhānaṃ pana sammasitajjhānaṃ vā vinā ajjhāsayamatteneva taṃ na ijjhati .
Svāyamattho nandakovādasuttena ( ma . ni .3.398 ādayo ) dīpetabbo .
Etthāpi ca vipassanāniyamo vuttanayeneva veditabbo .
Evaṃ tāva saṅkhārupekkhā bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgāni niyametīti veditabbā .
801. Sace panāyaṃ ādito kilese vikkhambhayamānā dukkhena sappayogena sasaṅkhārena vikkhambhetuṃ asakkhi , dukkhāpaṭipadā nāma hoti .
Vipariyāyena sukhāpaṭipadā .
Kilese pana vikkhambhetvā vipassanāparivāsaṃ maggapātubhāvaṃ saṇikaṃ kurumānā dandhābhiññā nāma hoti .
Vipariyāyena khippābhiññā .
Iti ayaṃ saṅkhārupekkhā āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā attano attano maggassa nāmaṃ deti .
Tena maggo cattāri nāmāni labhati .
SāM2.307V2.305 panāyaṃ paṭipadā kassaci bhikkhuno nānā hoti , kassaci catūsupi maggesu ekāva .
Buddhānaṃ pana cattāropi maggā sukhāpaṭipadā khippābhiññāva ahesuṃ .
Tathā dhammasenāpatissa .
Mahāmoggallānattherassa pana paṭhamamaggo sukhāpaṭipado khippābhiñño ahosi .
Upari tayo dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā .
Yathā ca paṭipadā , evaṃ adhipatayopi kassaci bhikkhuno catūsu maggesu nānā honti .
Kassaci catūsupi ekāva .
Evaṃ saṅkhārupekkhā paṭipadāvisesaṃ niyameti .
Yathā pana vimokkhavisesaṃ niyameti , taṃ pubbe vuttameva .
802. Apica maggo nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā .
Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti , animittavimokkhena vimuccati .
Sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti , appaṇihitavimokkhena vimuccati .
Sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti , suññatavimokkhena vimuccati .
Idaṃ sarasato nāmaṃ nāma .
Yasmā panesa aniccānupassanāya saṅkhārānaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā niccanimittadhuvanimittasassatanimittāni pajahanto āgato , tasmā animitto .
Dukkhānupassanāya pana sukhasaññaṃ pahāya paṇidhiṃ patthanaṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihito .
Anattānupassanāya attasattapuggalasaññaṃ pahāya saṅkhārānaṃ suññato diṭṭhattā suññatoti idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāma .
Rāgādīhi panesa suññattā suññato , rūpanimittādīnaṃ rāganimittādīnaññeva vā abhāvena animitto , rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti idamassa saguṇato nāmaṃ .
Svāyaṃ suññaṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotītipi suññato animitto appaṇihitoti vuccati .
Idamassa ārammaṇato nāmaṃ .
803. Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca .
Tattha magge vipassanāgamanaṃ labhati , phale maggāgamanaṃ .
Anattānupassanā hi suññatā nāma , suññatavipassanāya maggo suññato , aniccānupassanā animittā nāmaM2.308 , animittavipassanāyaV2.306 maggo animitto .
Idaṃ pana nāmaṃ na abhidhammapariyāyena labbhati , suttantapariyāyena labbhati .
Tatra hi gotrabhuñāṇaṃ animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā animittanāmakaṃ hutvā sayaṃ āgamanīyaṭṭhāne ṭhatvā maggassa nāmaṃ detīti vadanti .
Tena maggo animittoti vutto .
Maggāgamanena pana phalaṃ animittanti yujjatiyeva .
Dukkhānupassanā saṅkhāresu paṇidhiṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihitā nāma , appaṇihitavipassanāya maggo appaṇihito , appaṇihitamaggassa phalaṃ appaṇihitaṃ .
Evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti , maggo phalassāti idaṃ āgamanato nāmaṃ .
Evamayaṃ saṅkhārupekkhā vimokkhavisesaṃ niyametīti .
Saṅkhārupekkhāñāṇaṃ niṭṭhitaṃ .