Cutūpapātañāṇakathā
411. Sattānaṃ
V2.51 cutūpapātañāṇakathāya cutūpapātañāṇāyāti ( dī . ni .1.247) cutiyā ca upapāte ca ñāṇāya .Yena ñāṇena sattānaṃ cuti ca upapāto ca ñāyati , tadatthaṃ dibbacakkhuñāṇatthanti vuttaṃ hoti .
Cittaṃ abhinīharati abhininnāmetīti parikammacittaṃ abhinīharati ceva abhininnāmeti ca .
Soti so katacittābhinīhāro bhikkhu .
Dibbenātiādīsu pana dibbasadisattā dibbaṃ .
Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇaṃ sampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti .
Idañcāpi vīriyabhāvanābalanibbattaṃ ñāṇacakkhu
M2.54 tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ .Dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ .
Ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbaṃ .
Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ .
Taṃ sabbaṃ saddasatthānusāreneva veditabbaṃ .
Dassanaṭṭhena cakkhu .
Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu .
Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ .
Yo hi cutimattameva passati , na upapātaṃ .
So ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo upapātamattameva passati , na cutiṃ , so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo pana tadubhayaṃ passati , so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati .
Tasmāssa taṃdassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti .
Ubhayampi cetaṃ buddhaputtā passanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhan ’’ ti .
Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ , mānusakaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattā atikkantamānusakanti veditabbaṃ .
Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena .
Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi .
Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā .
Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti , te cavamānā .
Ye ca gahitapaṭisandhikā sampatinibbattāva , te upapajjamānāti adhippetā .
Te evarūpe cavamāne ca upapajjamāne ca passatīti dasseti .
Hīneti
V2.52 mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite ohīḷite oññāte avaññāte .Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte .
Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte .
Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantaamanāpavaṇṇayutte .
Anabhirūpe virūpetipi attho .
Sugateti sugatigate .
Alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane .
Duggateti duggatigate .
Lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne .
Yathākammupageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ , tena tena upagate .
Tattha purimehi cavamānetiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttaṃ .
Iminā pana padena yathākammupagañāṇakiccaṃ .
Tassa ca ñāṇassa ayamuppattikkamo , idha bhikkhu heṭṭhā nirayābhimukhaṃ
M2.55 ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayike satte passati mahādukkhamanubhavamāne .Taṃ dassanaṃ dibbacakkhukiccameva .
So evaṃ manasikaroti ‘‘ kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ dukkhaṃ anubhavantī ’’ ti .
Athassa idaṃ nāma katvāti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati .
Tathā uparidevalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nandanavanamissakavanaphārusakavanādīsu satte passati mahāsampattiṃ anubhavamāne .
Tampi dassanaṃ dibbacakkhukiccameva .
So evaṃ manasikaroti ‘‘ kiṃ nu kho kammaṃ katvā ime sattā etaṃ sampattiṃ anubhavantī ’’ ti .
Athassa idaṃ nāma katvāti taṃkammārammaṇaṃ ñāṇaṃ uppajjati .
Idaṃ yathākammupagañāṇaṃ nāma .
Imassa visuṃ parikammaṃ nāma natthi , yathā cimassa , evaṃ anāgataṃsañāṇassāpi .
Dibbacakkhupādakāneva hi imāni dibbacakkhunā saheva ijjhanti .
Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ , duṭṭhaṃ vā caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ .
Kāyena duccaritaṃ , kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ , itaresupi eseva nayo .
Samannāgatāti samaṅgībhūtā .
Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti .
Tattha natthi imesaṃ samaṇadhammo , assamaṇā eteti vadanto antimavatthunā upavadati .
Natthi imesaṃ jhānaṃ vā vimokkho vā maggo vā phalaṃ vātiādīni vadanto guṇaparidhaṃsanavasena upavadatīti veditabbo .
So ca jānaṃ vā upavadeyya ajānaṃ vā , ubhayathāpi ariyūpavādova hoti .
Bhāriyaṃ kammaṃ ānantariyasadisaṃ saggāvaraṇañca maggāvaraṇañca , satekicchaṃ pana hoti .
Tassa āvibhāvatthaṃ idaṃ vatthu veditabbaṃ .
Aññatarasmiṃ
V2.53 kira gāme eko thero ca daharabhikkhu ca piṇḍāya caranti .Te paṭhamaghareyeva uḷuṅkamattaṃ uṇhayāguṃ labhiṃsu .
Therassa ca kucchivāto rujjhati .
So cintesi ‘‘ ayaṃ yāgu mayhaṃ sappāyā , yāva na sītalā hoti , tāva naṃ pivāmī ’’ ti .
So manussehi ummāratthāya āhaṭe dārukhaṇḍe nisīditvā pivi .
Itaro taṃ jigucchanto ‘‘ atikhuddābhibhūto mahallako , amhākaṃ lajjitabbakaṃ akāsī ’’ ti āha .
Thero
M2.56 gāme caritvā vihāraṃ gantvā daharabhikkhuṃ āha ‘‘ atthi te , āvuso , imasmiṃ sāsane patiṭṭhā ’’ ti ?Āma , bhante , sotāpanno ahanti .
Tena hāvuso , uparimaggatthāya vāyāmaṃ mā akāsi .
Khīṇāsavo tayā upavaditoti .
So taṃ khamāpesi .
Tenassa taṃ kammaṃ pākatikaṃ ahosi .
Tasmā yo aññopi ariyaṃ upavadati , tena gantvā sace attanā vuḍḍhataro hoti , ukkuṭikaṃ nisīditvā ‘‘ ahaṃ āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , taṃ me khamāhī ’’ ti khamāpetabbo .
Sace navakataro hoti , vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ ahaṃ , bhante , tumhe idañcidañca avacaṃ , taṃ me khamathā ’’ ti khamāpetabbo .
Sace disāpakkanto hoti , sayaṃ vā gantvā saddhivihārikādike vā pesetvā khamāpetabbo .
Sace ca nāpi gantuṃ , na pesetuṃ sakkā hoti , ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti , tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti , ukkuṭikaṃ nisīditvā , sace vuḍḍhatarā , vuḍḍhe vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘‘ ahaṃ , bhante , asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , khamatu me so āyasmā ’’ ti vatvā khamāpetabbaṃ .
Sammukhā akhamantepi etadeva kattabbaṃ .
Sace ekacārikabhikkhu hoti , nevassa vasanaṭṭhānaṃ , na gataṭṭhānaṃ paññāyati , ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘ ahaṃ , bhante , asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ , taṃ me anussarato vippaṭisāro hoti , kiṃ karomī ’’ ti vattabbaṃ .
So vakkhati ‘‘ tumhe mā cintayittha , thero tumhākaṃ khamati , cittaṃ vūpasamethā ’’ ti .
Tenāpi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā khamatūti vattabbaṃ .
Sace so parinibbuto hoti , parinibbutamañcaṭṭhānaṃ gantvā yāvasivathikaṃ gantvāpi khamāpetabbaṃ .
Evaṃ kate neva saggāvaraṇaṃ , na maggāvaraṇaṃ hoti , pākatikameva hotīti .
Micchādiṭṭhikāti
V2.54 viparītadassanā .Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā , ye ca micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādapenti .
Ettha ca vacīduccaritaggahaṇeneva ariyūpavāde manoduccaritaggahaṇena ca micchādiṭṭhiyā saṅgahitāyapi imesaṃ dvinnaṃ puna vacanaṃ
M2.57 mahāsāvajjabhāvadassanatthanti veditabbaṃ .Mahāsāvajjo hi ariyūpavādo , ānantariyasadisattā .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ seyyathāpi , sāriputta , bhikkhu sīlasampanno samādhisampanno paññāsampanno diṭṭheva dhamme aññaṃ ārādheyya , evaṃsampadamidaṃ , sāriputta , vadāmi taṃ vācaṃ appahāya taṃ cittaṃ appahāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjitvā yathābhataṃ nikkhitto , evaṃ niraye ’’ ti ( ma . ni .1.149).
Micchādiṭṭhito ca mahāsāvajjataraṃ nāma aññaṃ natthi .
Yathāha ‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi , yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ , yathayidaṃ , bhikkhave , micchādiṭṭhi .
Micchādiṭṭhiparamāni , bhikkhave , vajjānī ’’ ti ( a . ni .1.310).
Kāyassa bhedāti upādiṇṇakkhandhapariccāgā .
Parammaraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattikkhandhaggahaṇe .
Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā .
Parammaraṇāti cuticittato uddhaṃ .
Apāyan ti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva .
Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā , sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo .
Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati , dosabahulatāya vā duṭṭhena kammunā nibbattā gatīti duggati .
Vivasā nipatanti ettha dukkaṭakārinoti vinipāto .
Vinassantā vā ettha patanti saṃbhijjamānaṅgapaccaṅgātipi vinipāto .
Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo .
Atha vā apāya ggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti .
Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattā , na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato .
Duggati ggahaṇena pettivisayaṃ .
So hi apāyo ceva duggati ca , sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā .
Na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā .
Vinipāta ggahaṇena asurakāyaṃ .
So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi ca vinipatitattā vinipātoti vuccati .
Niraya ggahaṇena
V2.55 avīciādianekappakāraṃ nirayamevāti .Upapannāti upagatā , tattha abhinibbattāti adhippāyo .
Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo .
Ayaṃ
M2.58 pana viseso , tattha sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhati .Saggaggahaṇena devagatiyeva .
Tattha sundarā gatīti sugati .
Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo .
So sabbopi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti ayaṃ vacanattho .
‘‘ Iti dibbena cakkhunā ’’ tiādi sabbaṃ nigamanavacanaṃ .
Evaṃ dibbena cakkhunā … pe … passatīti ayamettha saṅkhepattho .
412. Evaṃ passitukāmena pana ādikammikena kulaputtena kasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakajjhānaṃ sabbākārena abhinīhārakkhamaṃ katvā ‘‘ tejokasiṇaṃ , odātakasiṇaṃ , ālokakasiṇan ’’ ti imesu tīsu kasiṇesu aññataraṃ āsannaṃ kātabbaṃ .
Upacārajjhānagocaraṃ katvā vaḍḍhetvā ṭhapetabbaṃ .
Na tattha appanā uppādetabbāti adhippāyo .
Sace hi uppādeti , pādakajjhānanissayaṃ hoti , na parikammanissayaṃ .
Imesu ca pana tīsu ālokakasiṇaṃyeva seṭṭhataraṃ .
Tasmā taṃ vā itaresaṃ vā aññataraṃ kasiṇaniddese vuttanayena uppādetvā upacārabhūmiyaṃyeva ṭhatvā vaḍḍhetabbaṃ .
Vaḍḍhanānayopi cassa tattha vuttanayeneva veditabbo .
Vaḍḍhitaṭṭhānassa antoyeva rūpagataṃ passitabbaṃ .
Rūpagataṃ passato panassa parikammassa vāro atikkamati .
Tato āloko antaradhāyati .
Tasmiṃ antarahite rūpagatampi na dissati .
Athānena punappunaṃ pādakajjhānameva pavisitvā tato vuṭṭhāya āloko pharitabbo .
Evaṃ anukkamena āloko thāmagato hotīti ettha āloko hotūti yattakaṃ ṭhānaṃ paricchindati , tattha āloko tiṭṭhatiyeva .
Divasampi nisīditvā passato rūpadassanaṃ hoti .
Rattiṃ tiṇukkāya maggapaṭipanno cettha puriso opammaṃ .
Eko kira rattiṃ tiṇukkāya maggaṃ paṭipajji .
Tassa sā tiṇukkā vijjhāyi .
Athassa samavisamāni na paññāyiṃsu .
So taṃ tiṇukkaṃ bhūmiyaṃ ghaṃsitvā tiṇukkā puna ujjālesi .
Sā pajjalitvā purimālokato mahantataraṃ ālokaṃ akāsi .
Evaṃ punappunaṃ vijjhātaṃ
V2.56 ujjālayato kamena sūriyo uṭṭhāsi .Sūriye uṭṭhite ukkāya kammaṃ natthīti taṃ chaḍḍetvā divasampi agamāsi .
Tattha ukkāloko viya parikammakāle kasiṇāloko .
Ukkāya
M2.59 vijjhātāya samavisamānaṃ adassanaṃ viya rūpagataṃ passato parikammassa vārātikkamena āloke antarahite rūpagatānaṃ adassanaṃ .Ukkāya ghaṃsanaṃ viya punappunaṃ pavesanaṃ .
Ukkāya purimālokato mahantatarālokakaraṇaṃ viya puna parikammaṃ karoto balavatarālokapharaṇaṃ .
Sūriyuṭṭhānaṃ viya thāmagatālokassa yathāparicchedena ṭhānaṃ .
Tiṇukkaṃ chaḍḍetvā divasampi gamanaṃ viya parittālokaṃ chaḍḍetvā thāmagatenālokena divasampi rūpadassanaṃ .
Tattha yadā tassa bhikkhuno maṃsacakkhussa anāpāthagataṃ antokucchigataṃ hadayavatthunissitaṃ heṭṭhāpathavītalanissitaṃ tirokuṭṭapabbatapākāragataṃ paracakkavāḷagatanti idaṃ rūpaṃ ñāṇacakkhussa āpāthaṃ āgacchati , maṃsacakkhunā dissamānaṃ viya hoti , tadā dibbacakkhu uppannaṃ hotīti veditabbaṃ .
Tadeva cettha rūpadassanasamatthaṃ , na pubbabhāgacittāni .
Taṃ panetaṃ puthujjanassa paribandho hoti .
Kasmā ?
So hi yasmā yattha yattha āloko hotūti adhiṭṭhāti , taṃ taṃ pathavīsamuddapabbate vinivijjhitvāpi ekālokaṃ hoti , athassa tattha bhayānakāni yakkharakkhasādirūpāni passato bhayaṃ uppajjati .
Yena cittavikkhepaṃ patvā jhānavibbhantako hoti , tasmā rūpadassane appamattena bhavitabbaṃ .
Tatrāyaṃ dibbacakkhuno uppattikkamo .
Vuttappakārametaṃ rūpamārammaṇaṃ katvā manodvārāvajjane uppajjitvā niruddhe tadeva rūpaṃ ārammaṇaṃ katvā cattāri pañca vā javanāni uppajjantīti sabbaṃ purimanayeneva veditabbaṃ .
Idhāpi pubbabhāgacittāni savitakkasavicārāni kāmāvacarāni .
Pariyosāne atthasādhakacittaṃ catutthajjhānikaṃ rūpāvacaraṃ .
Tena sahajātaṃ ñāṇaṃ sattānaṃ cutūpapāte ñāṇantipi dibbacakkhuñāṇantipi vuccatīti .
Cutūpapātañāṇakathā niṭṭhitā .