Nāmarūpapariggahakathā
662. Idāni
M2.222V2.220 yā ‘‘ imesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā ‘ sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cā ’ ti dve mūlabhūtā visuddhiyo sampādetabbā ’’ ti vuttā .Tattha sīlavisuddhi nāma suparisuddhaṃ pātimokkhasaṃvarādicatubbidhaṃ sīlaṃ , tañca sīlaniddese vitthāritameva .
Cittavisuddhi nāma saupacārā aṭṭha samāpattiyo , tāpi cittasīsena vutta samādhiniddese sabbākārena vitthāritā eva .
Tasmā tā tattha vitthāritanayeneva veditabbā .
Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ diṭṭhivisuddhi , kaṅkhāvitaraṇavisuddhi , maggāmaggañāṇadassanavisuddhi , paṭipadāñāṇadassanavisuddhi , ñāṇadassanavisuddhīti imā pana pañca visuddhiyo sarīran ’’ ti , tattha nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhi nāma .
663. Taṃ sampādetukāmena samathayānikena tāva ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpāvacarajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāya vitakkādīni jhānaṅgāni , taṃsampayuttā ca dhammā lakkhaṇarasādivasena pariggahetabbā .
Pariggahetvā sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāman ti vavatthapetabbaṃ .
Tato yathā nāma puriso antogehe sappaṃ disvā taṃ anubandhamāno tassa āsayaṃ passati , evameva ayampi yogāvacaro taṃ nāmaṃ upaparikkhanto ‘‘ idaṃ nāmaṃ kiṃ nissāya pavattatī ’’ ti pariyesamāno tassa nissayaṃ hadayarūpaṃ passati .
Tato hadayarūpassa nissayabhūtāni , bhūtanissitāni ca sesupādāyarūpānīti rūpaṃ pariggaṇhāti .
So sabbampetaṃ ruppanato
V2.221 rūpan ti vavatthapeti .Tato namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ , ruppanalakkhaṇaṃ rūpanti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti .
664. Suddhavipassanāyāniko pana ayameva vā samathayāniko catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena saṅkhepato vā vitthārato vā catasso dhātuyo pariggaṇhāti .
Athassa yāthāvasarasalakkhaṇato āvibhūtāsu dhātūsu kammasamuṭṭhānamhi
M2.223 tāva kese ‘‘ catasso dhātuyo , vaṇṇo , gandho , raso , ojā , jīvitaṃ , kāyappasādo ’’ ti evaṃ kāyadasakavasena dasa rūpāni , tattheva bhāvassa atthitāya bhāvadasakavasena dasa , tattheva āhārasamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ , utusamuṭṭhānaṃ , cittasamuṭṭhānanti aparānipi catuvīsatīti evaṃ catusamuṭṭhānesu catuvīsatikoṭṭhāsesu catucattālīsa catucattālīsa rūpāni , sedo , assu , kheḷo , siṅghāṇikāti imesu pana catūsu utucittasamuṭṭhānesu dvinnaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena soḷasa soḷasa rūpāni , udariyaṃ , karīsaṃ , pubbo , muttanti imesu catūsu utusamuṭṭhānesu utusamuṭṭhānasseva ojaṭṭhamakassa vasena aṭṭha aṭṭha rūpāni pākaṭāni hontīti .Esa tāva dvattiṃsākāre nayo .
Ye pana imasmiṃ dvattiṃsākāre āvibhūte apare dasa ākārā āvibhavanti .
Tattha asitādiparipācake tāva kammaje tejokoṭṭhāsamhi ojaṭṭhamakañceva jīvitañcāti nava rūpāni , tathā cittaje assāsapassāsakoṭṭhāsepi ojaṭṭhamakañceva saddo cāti nava , sesesu catusamuṭṭhānesu aṭṭhasu jīvitanavakañceva tīṇi ca ojaṭṭhamakānīti tettiṃsa rūpāni pākaṭāni honti .
Tassevaṃ vitthārato dvācattālīsākāravasena imesu bhūtupādāyarūpesu pākaṭesu jātesu vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo , hadayavatthudasakañcāti aparānipi saṭṭhirūpāni pākaṭāni honti .
So sabbānipi tāni ruppanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘ etaṃ rūpan ’’ ti passati .
Tassevaṃ pariggahitarūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā honti .
Seyyathidaṃ – dvepañcaviññāṇāni , tisso manodhātuyo , aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātuyoti ekāsīti lokiyacittāni , avisesena ca tehi cittehi sahajāto phasso , vedanā , saññā , cetanā , jīvitaṃ , cittaṭṭhiti , manasikāroti ime satta satta cetasikāti .
Lokuttaracittāni pana neva suddhavipassakassa
V2.222 , na samathayānikassa pariggahaṃ gacchanti anadhigatattāti .So sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘ etaṃ nāman ’’ ti passati .
Evameko catudhātuvavatthānamukhena vitthārato nāmarūpaṃ vavatthapeti .
665. Aparo
M2.224 aṭṭhārasadhātuvasena .Kathaṃ ?
Idha bhikkhu atthi imasmiṃ attabhāve cakkhudhātu … pe … manoviññāṇadhātūti dhātuyo āvajjitvā yaṃ loko setakaṇhamaṇḍalavicittaṃ āyatavitthataṃ akkhikūpake nhārusuttakena ābaddhaṃ maṃsapiṇḍaṃ ‘‘ cakkhū ’’ ti sañjānāti , taṃ aggahetvā khandhaniddese upādārūpesu vuttappakāraṃ cakkhupasādaṃ ‘‘ cakkhudhātū ’’ ti vavatthapeti .
Yāni panassa nissayabhūtā catasso dhātuyo , parivārakāni cattāri vaṇṇa-gandha-rasa-ojā-rūpāni , anupālakaṃ jīvitindriyanti nava sahajātarūpāni , tattheva ṭhitāni kāyadasakabhāvadasakavasena vīsati kammajarūpāni , āhārasamuṭṭhānādīnaṃ tiṇṇaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena catuvīsati anupādinnarūpānīti evaṃ sesāni tepaṇṇāsa rūpāni honti , na tāni ca ‘‘ cakkhudhātū ’’ ti vavatthapeti .
Esa nayo sotadhātuādīsupi .
Kāyadhātuyaṃ pana avasesāni tecattālīsa rūpāni honti .
Keci pana utucittasamuṭṭhānāni saddena saha nava nava katvā pañcacattālīsāti vadanti .
Iti ime pañca pasādā , tesañca visayā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā pañcāti dasa rūpāni dasa dhātuyo honti .
Avasesarūpāni dhammadhātuyeva honti .
Cakkhuṃ pana nissāya rūpaṃ ārabbha pavattaṃ cittaṃ cakkhuviññāṇadhātu nāmāti evaṃ dvepañcaviññāṇāni pañca viññāṇadhātuyo honti .
Tīṇi manodhātucittāni ekā manodhātu , aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātucittāni manoviññāṇadhātūti sabbānipi ekāsīti lokiyacittāni satta viññāṇadhātuyo .
Taṃsampayuttā phassādayo dhammadhātūti evamettha aḍḍhekādasa dhātuyo rūpaṃ , aḍḍhaṭṭhamā dhātuyo nāmanti evameko aṭṭhārasadhātuvasena nāmarūpaṃ vavatthapeti .
666. Aparo dvādasāyatanavasena .
Kathaṃ ?
Cakkhudhātuyaṃ vuttanayeneva ṭhapetvā tepaṇṇāsa rūpāni cakkhupasādamattaṃ ‘‘ cakkhāyatanan ’’ ti vavatthapeti .
Tattha vuttanayeneva ca sotaghānajivhākāyadhātuyo ‘‘ sotaghānajivhākāyāyatanānī ’’ ti , tesaṃ visayabhūte pañcadhamme ‘‘ rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanānī ’’ ti
V2.223 , lokiyasattaviññāṇadhātuyo ‘‘ manāyatanan ’’ ti , taṃsampayuttā phassādayo sesarūpañca ‘‘ dhammāyatanan ’’ ti evametthaM2.225 aḍḍhekādasa āyatanāni rūpaṃ , diyaḍḍhaāyatanāni nāmanti evameko dvādasāyatanavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti . 667. Aparo tato saṃkhittataraṃ khandhavasena vavatthapeti .
Kathaṃ ?
Idha bhikkhu imasmiṃ sarīre catusamuṭṭhānā catasso dhātuyo , taṃnissito vaṇṇo , gandho , raso , ojā , cakkhupasādādayo pañca pasādā , vatthurūpaṃ , bhāvo , jīvitindriyaṃ , dvisamuṭṭhāno saddoti imāni sattarasa rūpāni sammasanupagāni nipphannāni rūparūpāni .
Kāyaviññatti , vacīviññatti , ākāsadhātu , rūpassa lahutā , mudutā , kammaññatā , upacayo , santati , jaratā , aniccatāti imāni pana dasa rūpāni na sammasanupagāni , ākāravikāraantaraparicchedamattakāni , na nipphannarūpāni , na rūparūpāni .
Apica kho rūpānaṃ ākāravikāraantaraparicchedamattato rūpanti saṅkhaṃ gatāni .
Iti sabbāni petāni sattavīsati rūpāni rūpakkhandho , ekāsītiyā lokiyacittehi saddhiṃ uppannā vedanā vedanākkhandho , taṃsampayuttā saññā saññākkhandho , saṅkhārā saṅkhārakkhandho , viññāṇaṃ viññāṇakkhandhoti .
Iti rūpakkhandho rūpaṃ , cattāro arūpino khandhā nāmanti evameko pañcakkhandhavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti .
668. Aparo ‘‘ yaṃkiñci rūpaṃ sabbaṃ rūpaṃ cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpan ’’ ti ( ma . ni .1.347; a . ni .11.17) evaṃ saṃkhitteneva imasmiṃ attabhāve rūpaṃ pariggahetvā , tathā manāyatanañceva dhammāyatanekadesañca nāmanti pariggahetvā ‘‘ iti idañca nāmaṃ idañca rūpaṃ , idaṃ vuccati nāmarūpan ’’ ti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti .
669. Sace panassa tena tena mukhena rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ pariggaṇhato sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhāti , tena dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ .
Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ , tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti .
Yathā hi cakkhumato purisassa aparisuddhe ādāse mukhanimittaṃ olokentassa nimittaṃ na paññāyati , so ‘‘ nimittaṃ na paññāyatī ’’ ti na ādāsaṃ
M2.226 chaḍḍeti , atha kho naṃ punappunaṃ parimajjatiV2.224 .Tassa parisuddhe ādāse nimittaṃ sayameva pākaṭaṃ hoti .
Yathā ca telatthiko tilapiṭṭhaṃ doṇiyaṃ ākiritvā udakena paripphosetvā ekavāraṃ dvevāraṃ pīḷanamattena tele anikkhamante na tilapiṭṭhaṃ chaḍḍeti , atha kho naṃ punappunaṃ uṇhodakena paripphosetvā madditvā pīḷeti .
Tassevaṃ karoto vippasannaṃ tilatelaṃ nikkhamati .
Yathā vā pana udakaṃ pasādetukāmo katakaṭṭhiṃ gahetvā antoghaṭe hatthaṃ otāretvā ekadvevāre ghaṃsanamattena udake avippasīdante na katakaṭṭhiṃ chaḍḍeti , atha kho naṃ punappunaṃ ghaṃsati .
Tassevaṃ karontassa kalalakaddamaṃ sannisīdati .
Udakaṃ acchaṃ hoti vippasannaṃ , evamevaṃ tena bhikkhunā dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ .
Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ , tathā tathā tappaccanīkakilesā sannisīdanti , kaddamupari udakaṃ viya cittaṃ pasannaṃ hoti .
Tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti .
Evaṃ aññāhipi ucchucoragoṇadadhimacchādīhi upamāhi ayamattho pakāsetabbo .