问题
选择版本
Visuddhimaggo
Visuddhimaggo

23. Paññābhāvanānisaṃsaniddeso

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

23. Paññābhāvanānisaṃsaniddeso

Ānisaṃsapakāsanā

854. YaṃM2.340V2.338 pana vuttaṃ ‘‘ paññābhāvanāya ko ānisaṃso ’’ ti , tattha vadāma .
Ayañhi paññābhāvanā nāma anekasatānisaṃsā .
Tassā dīghenāpi addhunā na sukaraṃ vitthārato ānisaṃsaṃ pakāsetuṃ .
Saṅkhepato panassā nānākilesaviddhaṃsanaṃ , ariyaphalarasānubhavanaṃ , nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatā , āhuneyyabhāvādisiddhīti ayamānisaṃso veditabbo .

Nānākilesaviddhaṃsanakathā

855. Tattha yaṃ nāmarūpaparicchedato paṭṭhāya sakkāyadiṭṭhādīnaṃ vasena nānākilesaviddhaṃsanaṃ vuttaṃ , ayaṃ lokikāya paññābhāvanāya ānisaṃso .
Yaṃ ariyamaggakkhaṇe saṃyojanādīnaṃ vasena nānākilesaviddhaṃsanaṃ vuttaṃ , ayaṃ lokuttarāya paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo .
Bhīmavegānupatitā , asanīva siluccaye ;
Vāyuvegasamuṭṭhito , araññamiva pāvako .
Andhakāraṃ viya ravi , satejujjalamaṇḍalo ;
Dīgharattānupatitaṃ , sabbānatthavidhāyakaṃ .
Kilesajālaṃ paññā hi , viddhaṃsayati bhāvitā ;
Sandiṭṭhikamato jaññā , ānisaṃsamimaṃ idha .

Phalasamāpattikathā

856. Ariyaphalarasānubhavanan tiV2.339 na kevalañca kilesaviddhaṃsanaññeva , ariyaphalarasānubhavanampi paññābhāvanāya ānisaṃso .
Ariyaphalanti hi sotāpattiphalādi sāmaññaphalaṃ vuccati .
Tassa dvīhākārehi rasānubhavanaṃ hoti .
Maggavīthiyañca phalasamāpattivasena ca pavattiyaṃ .
Tatrāssa maggavīthiyaṃ pavatti dassitāyeva .
857. ApicaM2.341 ye ‘‘ saṃyojanappahānamattameva phalaṃ nāma , na koci añño dhammo atthī ’’ ti vadanti , tesaṃ anunayatthaṃ idaṃ suttampi dassetabbaṃ –
‘‘ kathaṃ payogapaṭippassaddhipaññā phale ñāṇaṃ ?
Sotāpattimaggakkhaṇe dassanaṭṭhena sammādiṭṭhi micchādiṭṭhiyā vuṭṭhāti , tadanuvattakakilesehi ca khandhehi ca vuṭṭhāti , bahiddhā ca sabbanimittehi vuṭṭhāti .
Tampayogapaṭippassaddhattā uppajjati sammādiṭṭhi , maggassetaṃ phalan ’’ ti ( paṭi . ma .1.63) vitthāretabbaṃ .
‘‘ Cattāro maggā apariyāpannā , cattāri ca sāmaññaphalāni , ime dhammā appamāṇārammaṇā ’’( dha . sa .1422).
‘‘ Mahaggato dhammo appamāṇassa dhammassa anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.12.62) evamādīnipi cettha sādhakāni .
858. Phalasamāpattiyaṃ pavattidassanatthaṃ panassa idaṃ pañhākammaṃ – kā phalasamāpatti , ke taṃ samāpajjanti , ke na samāpajjanti , kasmā samāpajjanti , kathañcassā samāpajjanaṃ hoti , kathaṃ ṭhānaṃ , kathaṃ vuṭṭhānaṃ , kiṃ phalassa anantaraṃ , kassa ca phalaṃ anantaranti ?
859. Tattha kā phalasamāpattīti yā ariyaphalassa nirodhe appanā .
860. Ke taṃ samāpajjanti , ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā na samāpajjanti .
Kasmā ?
Anadhigatattā .
Ariyā pana sabbepi samāpajjanti .
Kasmā ?
Adhigatattā .
Uparimā pana heṭṭhimaṃ na samāpajjanti , puggalantarabhāvupagamanena paṭippassaddhattā .
Heṭṭhimā ca uparimaṃ , anadhigatattā .
Attano attanoyeva pana phalaṃ samāpajjantīti idamettha sanniṭṭhānaṃ .
Keci pana ‘‘ sotāpannasakadāgāminopi na samāpajjanti .
Uparimā dveyeva samāpajjantī ’’ tiV2.340 vadanti .
Idañca tesaṃ kāraṇaṃ , ete hi samādhismiṃ paripūrakārinoti .
Taṃ puthujjanassāpi attanā paṭiladdhalokiyasamādhisamāpajjanato akāraṇameva .
Kiñcettha kāraṇākāraṇacintāya .
Nanu pāḷiyaṃyeva vuttaṃ –
‘‘ katame dasa gotrabhudhammā vipassanāvasena uppajjanti ?
Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ … pe … upāyāsaṃ bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhu .
Sotāpattiphalasamāpattatthāya sakadāgāmimaggaṃM2.342 … pe … arahattaphalasamāpattatthāya … suññatavihārasamāpattatthāya … animittavihārasamāpattatthāya uppādaṃ … pe … bahiddhā saṅkhāranimittaṃ abhibhuyyatīti gotrabhū ’’ ti ( paṭi . ma .1.60).
Tasmā sabbepi ariyā attano attano phalaṃ samāpajjantīti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
861. Kasmā samāpajjantīti diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ .
Yathā hi rājā rajjasukhaṃ , devatā dibbasukhaṃ anubhavanti , evaṃ ariyā ‘‘ ariyaṃ lokuttarasukhaṃ anubhavissāmā ’’ ti addhānapparicchedaṃ katvā icchiticchitakkhaṇe phalasamāpattiṃ samāpajjanti .
862. Kathañcassā samāpajjanaṃ hoti , kathaṃ ṭhānaṃ , kathaṃ vuṭṭhānan ti dvīhi tāva ākārehi assā samāpajjanaṃ hoti – nibbānato aññassa ārammaṇassa amanasikārā nibbānassa ca manasikārā .
Yathāha –
‘‘ dve kho , āvuso , paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā sabbanimittānañca amanasikāro , animittāya ca dhātuyā manasikāro ’’ ti ( ma . ni .1.458).
863. Ayampanettha samāpajjanakkamo .
Phalasamāpattatthikena hi ariyasāvakena rahogatena paṭisallīnena udayabbayādivasena saṅkhārā vipassitabbā .
Tassa pavattānupubbavipassanassa saṅkhārārammaṇagotrabhuñāṇānantarā phalasamāpattivasena nirodhe cittaṃ appeti .
Phalasamāpattininnatāya cettha sekkhassāpi phalameva uppajjati , na maggo .
Ye pana vadanti ‘‘ sotāpanno ‘ phalasamāpattiṃ samāpajjissāmī ’ ti vipassanaṃ paṭṭhapetvā sakadāgāmī hoti .
Sakadāgāmī ca anāgāmī ’’ ti , te vattabbā ‘‘ evaṃ sati anāgāmī arahā bhavissati , arahā paccekabuddho , paccekabuddho ca buddho .
Tasmā na kiñci etaṃ , pāḷivaseneva ca paṭikkhittan ’’ tipi na gahetabbaṃ .
Idameva pana gahetabbaṃ – sekkhassāpi phalamevaV2.341 uppajjati , na maggo .
Phalañcassa sace anena paṭhamajjhāniko maggo adhigato hoti .
Paṭhamajjhānikameva uppajjati .
Sace dutiyādīsu aññatarajjhāniko , dutiyādīsu aññatarajjhānikamevāti .
Evaṃ tāvassā samāpajjanaṃ hoti .
864.‘‘ TayoM2.343 kho , āvuso , paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā sabbanimittānañca amanasikāro , animittāya ca dhātuyā manasikāro , pubbe ca abhisaṅkhāro ’’ ti ( ma . ni .1.458) vacanato panassā tīhākārehi ṭhānaṃ hoti .
Tattha pubbe ca abhisaṅkhāroti samāpattito pubbe kālaparicchedo .
‘‘ Asukasmiṃ nāma kāle vuṭṭhahissāmī ’’ ti paricchinnattā hissā yāva so kālo nāgacchati , tāva ṭhānaṃ hoti .
Evamassā ṭhānaṃ hotīti .
865.‘‘ Dve kho , āvuso , paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāya sabbanimittānañca manasikāro , animittāya ca dhātuyā amanasikāro ’’ ti ( ma . ni .1.458) vacanato panassā dvīhākārehi vuṭṭhānaṃ hoti .
Tattha sabbanimittānan ti rūpanimittavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇanimittānaṃ .
Kāmañca na sabbānevetāni ekato manasikaroti sabbasaṅgāhikavasena panetaṃ vuttaṃ .
Tasmā yaṃ bhavaṅgassa ārammaṇaṃ hoti , taṃ manasikaroto phalasamāpattivuṭṭhānaṃ hotīti evamassā vuṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
866. Kiṃ phalassa anantaraṃ , kassa ca phalaṃ anantaran ti phalassa tāva phalameva vā anantaraṃ hoti , bhavaṅgaṃ vā .
Phalaṃ pana atthi maggānantaraṃ , atthi phalānantaraṃ , atthi gotrabhuanantaraṃ , atthi nevasaññānāsaññāyatanānantaraṃ .
Tattha maggavīthiyaṃ maggānantaraṃ , purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ phalānantaraṃ .
Phalasamāpattīsu purimaṃ purimaṃ gotrabhuanantaraṃ .
Gotrabhūti cettha anulomaṃ veditabbaṃ .
Vuttañhetaṃ paṭṭhāne –
‘‘ arahato anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo .
Sekkhānaṃ anulomaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417).
Yena phalena nirodhā vuṭṭhānaṃ hoti , taṃ nevasaññānāsaññāyatanānantaranti .
Tattha ṭhapetvā maggavīthiyaṃ uppannaṃ phalaṃ avasesaṃ sabbaṃ phalasamāpattivasena pavattaṃ nāma .
Evametaṃ maggavīthiyaṃ phalasamāpattiyaṃ vā uppajjanavasena ,
PaṭippassaddhadarathaṃV2.342 , amatārammaṇaṃ subhaṃ ;
Vantalokāmisaṃ santaṃ , sāmaññaphalamuttamaṃ .
Ojavantena sucinā , sukhena abhisanditaṃ ;
Yena sātātisātena , amatena madhuṃ viya .
TaṃM2.344 sukhaṃ tassa ariyassa , rasabhūtamanuttaraṃ ;
Phalassa paññaṃ bhāvetvā , yasmā vindati paṇḍito .
Tasmā ariyaphalassetaṃ , rasānubhavanaṃ idha ;
Vipassanābhāvanāya , ānisaṃsoti vuccati .

Nirodhasamāpattikathā

867. Nirodhasamāpattisamāpajjanasamatthatāti na kevalañca ariyaphalarasānubhavanaṃyeva , ayaṃ pana nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāpi imissā paññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo .
Tatridaṃ nirodhasamāpattiyā vibhāvanatthaṃ pañhākammaṃ – kā nirodhasamāpatti , ke taṃ samāpajjanti , ke na samāpajjanti , kattha samāpajjanti , kasmā samāpajjanti , kathañcassā samāpajjanaṃ hoti , kathaṃ ṭhānaṃ , kathaṃ vuṭṭhānaṃ , vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hoti , matassa ca samāpannassa ca ko viseso , nirodhasamāpatti kiṃ saṅkhatā asaṅkhatā lokiyā lokuttarā nipphannā anipphannāti ?
868. Tattha kā nirodhasamāpattīti yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti .
Ke taṃ samāpajjanti , ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanā , sotāpannā , sakadāgāmino , sukkhavipassakā ca anāgāmino , arahanto na samāpajjanti .
Aṭṭhasamāpattilābhino pana anāgāmino , khīṇāsavā ca samāpajjanti .
‘‘ Dvīhi balehi samannāgatattāV2.343 , tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā , soḷasahi ñāṇacariyāhi , navahi samādhicariyāhi vasībhāvatā paññā nirodhasamāpattiyā ñāṇan ’’ ti ( paṭi . ma . mātikā 1.34) hi vuttaṃ .
Ayañca sampadā ṭhapetvā aṭṭhasamāpattilābhino anāgāmikhīṇāsave aññesaṃ natthi .
Tasmā teyeva samāpajjanti , na aññe .
869. Katamāni panettha dve balāni … pe … katamā vasībhāvatāti ?
Na ettha kiñci amhehi vattabbaṃ atthi .
Sabbamidaṃ etassa uddesassa niddese vuttameva .
Yathāha –
‘‘ DvīhiM2.345 balehīti dve balāni samathabalaṃ vipassanābalaṃ .
Katamaṃ samathabalaṃ ?
Nekkhammavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalaṃ .
Abyāpādavasena … ālokasaññāvasena … avikkhepavasena … pe … paṭinissaggānupassiassāsavasena … paṭinissaggānupassipassāsavasena cittassa ekaggatā avikkhepo samathabalanti .
Kenaṭṭhena samathabalaṃ ?
Paṭhamajjhānena nīvaraṇe na kampatīti samathabalaṃ .
Dutiyajjhānena vitakkavicāre … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññāya na kampatīti samathabalaṃ .
Uddhacce ca uddhaccasahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti samathabalaṃ .
Idaṃ samathabalaṃ .
‘‘ Katamaṃ vipassanābalaṃ ?
Aniccānupassanā vipassanābalaṃ .
Dukkhānupassanā … anattānupassanā … nibbidānupassanā … virāgānupassanā … nirodhānupassanā … paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ .
Rūpe aniccānupassanā … pe … rūpe paṭinissaggānupassanā vipassanābalaṃ .
Vedanāya … saññāya … saṅkhāresu … viññāṇe … cakkhusmiṃ … pe … jarāmaraṇe aniccānupassanā .
Jarāmaraṇe paṭinissaggānupassanā vipassanābalanti .
Kenaṭṭhena vipassanābalaṃ ?
Aniccānupassanāya niccasaññāya na kampatīti vipassanābalaṃ .
Dukkhānupassanāya sukhasaññāya na kampatīti … anattānupassanāya attasaññāya na kampatīti … nibbidānupassanāya nandiyā na kampatīti … virāgānupassanāya rāge na kampatīti … nirodhānupassanāya samudaye na kampatīti … paṭinissaggānupassanāya ādāne na kampatīti vipassanābalaṃ .
AvijjāyaV2.344 ca avijjāsahagatakilese ca khandhe ca na kampati na calati na vedhatīti vipassanābalaṃ .
Idaṃ vipassanābalaṃ .
‘‘ Tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyāti katamesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā ?
Dutiyajjhānaṃ samāpannassa vitakkavicārā vacīsaṅkhārā paṭippassaddhā honti .
Catutthaṃ jhānaṃ samāpannassa assāsapassāsā kāyasaṅkhārā paṭippassaddhā honti .
Saññāvedayitanirodhaṃ samāpannassa saññā ca vedanā ca cittasaṅkhārā paṭippassaddhā honti .
Imesaṃ tiṇṇannaṃ saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā .
‘‘ SoḷasahiM2.346 ñāṇacariyāhīti katamāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi ?
Aniccānupassanā ñāṇacariyā .
Dukkhā … anattā … nibbidā … virāgā … nirodhā … paṭinissaggā … vivaṭṭānupassanā ñāṇacariyā .
Sotāpattimaggo ñāṇacariyā .
Sotāpattiphalasamāpatti ñāṇacariyā .
Sakadāgāmimaggo … pe … arahattaphalasamāpatti ñāṇacariyā .
Imāhi soḷasahi ñāṇacariyāhi .
‘‘ Navahi samādhicariyāhīti katamāhi navahi samādhicariyāhi ?
Paṭhamajjhānaṃ samādhicariyā .
Dutiyajjhānaṃ … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti samādhicariyā .
Paṭhamajjhānapaṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilābhatthāya vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca .
Imāhi navahi samādhicariyāhi .
‘‘ Vasīti pañca vasiyo – āvajjanavasī , samāpajjanavasī , adhiṭṭhānavasī , vuṭṭhānavasī , paccavekkhaṇavasī .
Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjati , āvajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti āvajjanavasī .
Paṭhamajjhānaṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjati , samāpajjanāya dandhāyitattaṃ natthīti samāpajjanavasī … pe … adhiṭṭhāti adhiṭṭhāne … pe … vuṭṭhāti vuṭṭhāne … pe … paccavekkhati paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī .
Dutiyaṃ … pe … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ āvajjatiV2.345 … pe … paccavekkhati .
Paccavekkhaṇāya dandhāyitattaṃ natthīti paccavekkhaṇavasī .
Imā pañca vasiyo ’’ ti ( paṭi . ma .1.83).
870. Ettha ca ‘‘ soḷasahi ñāṇacariyāhī ’’ ti ukkaṭṭhaniddeso esa .
Anāgāmino pana cuddasahi ñāṇacariyāhi hoti .
Yadi evaṃ sakadāgāmino dvādasahi sotāpannassa ca dasahi kiṃ na hotīti ?
Na hoti , samādhipāribandhikassa pañca kāmaguṇikarāgassa appahīnattā .
Tesaṃ hi so appahīno .
Tasmā samathabalaṃ na paripuṇṇaṃ hoti , tasmiṃ aparipūre dvīhi balehi samāpajjitabbaṃ nirodhasamāpattiṃ balavekallena samāpajjituṃ na sakkonti .
Anāgāmissa pana so pahīno , tasmā esa paripuṇṇabaloM2.347 hoti .
Paripuṇṇabalattā sakkoti .
Tenāha bhagavā –
‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanakusalaṃ phalasamāpattiyā anantarapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.417).
Idañhi paṭṭhāne mahāpakaraṇe anāgāminova nirodhā vuṭṭhānaṃ sandhāya vuttanti .
871. Kattha samāpajjantīti pañcavokārabhave .
Kasmā ?
Anupubbasamāpattisabbhāvato .
Catuvokārabhave pana paṭhamajjhānādīnaṃ uppatti natthi .
Tasmā na sakkā tattha samāpajjitunti .
Keci pana ‘‘ vatthussa abhāvā ’’ ti vadanti .
872. Kasmā samāpajjantīti saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā diṭṭheva dhamme acittakā hutvā ‘‘ nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā ’’ ti samāpajjanti .
873. Kathañcassā samāpajjanaṃ hotīti samathavipassanāvasena ussakkitvā katapubbakiccassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhayato , evamassa samāpajjanaṃ hoti .
Yo hi samathavaseneva ussakkati , so nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati .
Yo pana vipassanāvaseneva ussakkati , so phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati .
Yo pana ubhayavaseneva ussakkitvā pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodheti , so taṃ samāpajjatīti ayamettha saṅkhepo .
874. Ayaṃ pana vitthāro – idha bhikkhu nirodhaṃ samāpajjitukāmo katabhattakicco sudhotahatthapādoV2.346 vivitte okāse supaññattamhi āsane nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā , so paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati .
Vipassanā panesā tividhā hoti – saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā , phalasamāpattivipassanā , nirodhasamāpattivipassanāti .
Tattha saṅkhāraparigaṇhanakavipassanā mandā vā hotu tikkhā vā , maggassa padaṭṭhānaṃ hotiyeva .
PhalasamāpattivipassanāM2.348 tikkhāva vaṭṭati maggabhāvanāsadisā .
Nirodhasamāpattivipassanā pana nātimandanātitikkhā vaṭṭati .
Tasmā esa nātimandāya nātitikkhāya vipassanāya te saṅkhāre vipassati .
Tato dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati .
Tato tatiyaṃ jhānaṃ … pe … tato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati .
Tathā ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti – nānābaddhaavikopanaṃ , saṅghapaṭimānanaṃ , satthupakkosanaṃ , addhānaparicchedanti .
875. Tattha nānābaddhaavikopanan ti yaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ ekābaddhaṃ na hoti , nānābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ pattacīvaraṃ vā mañcapīṭhaṃ vā nivāsagehaṃ vā aññaṃ vā pana kiñci parikkhārajātaṃ , taṃ yathā na vikuppati , aggiudakavātacoraundūrādīnaṃ vasena na vinassati , evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ .
Tatridaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ ‘‘ idañca idañca imasmiṃ sattāhabbhantare mā agginā jhāyatu , mā udakena vuyhatu , mā vātena viddhaṃsatu , mā corehi hariyatu , mā undūrādīhi khajjatū ’’ ti .
Evaṃ adhiṭṭhite taṃ sattāhaṃ tassa na koci parissayo hoti .
Anadhiṭṭhahato pana aggiādīhi vinassati mahānāgattherassa viya .
Thero kira mātuupāsikāya gāmaṃ piṇḍāya pāvisi .
Upāsikā yāguṃ datvā āsanasālāya nisīdāpesi .
Thero nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi .
Tasmiṃ nisinne āsanasālāya agginā gahitāya sesabhikkhū attano attano nisinnāsanaṃ gahetvā palāyiṃsu .
Gāmavāsikā sannipatitvāV2.347 theraṃ disvā ‘‘ alasasamaṇo ’’ ti āhaṃsu .
Aggi tiṇaveṇukaṭṭhāni jhāpetvā theraṃ parikkhipitvā aṭṭhāsi .
Manussā ghaṭehi udakaṃ āharitvā nibbāpetvā chārikaṃ apanetvā paribhaṇḍaṃ katvā pupphāni vikiritvā namassamānā aṭṭhaṃsu .
Thero paricchinnakālavasena vuṭṭhāya te disvā ‘‘ pākaṭomhi jāto ’’ ti vehāsaṃ uppatitvā piyaṅgudīpaṃ agamāsi .
Idaṃ nānābaddhaavikopanaṃ nāma .
Yaṃ ekābaddhaṃ hoti nivāsanapāvuraṇaṃ vā nisinnāsanaṃ vā , tattha visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi .
Samāpattivaseneva naṃ rakkhati āyasmato sañjīvassa viyaM2.349 .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ āyasmato sañjīvassa samādhivipphārā iddhi , āyasmato sāriputtassa samādhivipphārā iddhī ’’ ti .
876. Saṅghapaṭimānanan ti saṅghassa paṭimānanaṃ udikkhanaṃ .
Yāva eso bhikkhu āgacchati , tāva saṅghakammassa akaraṇanti attho .
Ettha ca na paṭimānanaṃ etassa pubbakiccaṃ , paṭimānanāvajjanaṃ pana pubbakiccaṃ .
Tasmā evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘ sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne saṅgho uttikammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo hoti , yāva maṃ koci bhikkhu āgantvā na pakkosati , tāvadeva vuṭṭhahissāmī ’’ ti .
Evaṃ katvā samāpanno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva .
Yo pana evaṃ na karoti , saṅgho ca sannipatitvā taṃ apassanto ‘‘ asuko bhikkhu kuhin ’’ ti ‘‘ nirodhasamāpanno ’’ ti vutte saṅgho kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘ gaccha naṃ saṅghassa vacanena pakkosāhī ’’ ti .
Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘ saṅgho taṃ āvuso paṭimānetī ’’ ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti .
Evaṃ garukā hi saṅghassa āṇā nāma .
Tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti , evaṃ samāpajjitabbaṃ .
877. Satthupakkosanan ti idhāpi satthupakkosanāvajjanameva imassa kiccaṃ .
Tasmā tampi evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘ sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne satthā otiṇṇavatthusmiṃ sikkhāpadaṃ vā paññapeti , tathārūpāya vā atthuppattiyā dhammaṃ deseti , yāva maṃV2.348 koci āgantvā na pakkosati , tāvadeva vuṭṭhahissāmī ’’ ti .
Evaṃ katvā nisinno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhātiyeva .
Yo pana evaṃ na karoti , satthā ca saṅghe sannipatite taṃ apassanto ‘‘ asuko bhikkhu kuhin ’’ ti ‘‘ nirodhasamāpanno ’’ ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘ gaccha naṃ mama vacanena pakkosā ’’ ti .
Athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘ satthā āyasmantaṃ āmantetī ’’ ti vuttamatteva vuṭṭhānaṃ hoti .
Evaṃ garukaṃ hi satthupakkosanaṃ , tasmā taṃ āvajjitvā yathā sayameva vuṭṭhāti , evaṃ samāpajjitabbaṃ .
878. Addhānaparicchedoti jīvitaddhānassa paricchedo .
Iminā bhikkhunā addhānaparicchede sukusalena bhavitabbaṃ .
Attano ‘‘ āyusaṅkhārā sattāhaṃM2.350 pavattissanti na pavattissantī ’’ ti āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ .
Sace hi sattāhabbhantare nirujjhanake āyusaṅkhāre anāvajjitvāva samāpajjati , nāssa nirodhasamāpatti maraṇaṃ paṭibāhituṃ sakkoti .
Antonirodhe maraṇassa natthitāya antarāva samāpattito vuṭṭhāti .
Tasmā etaṃ āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ .
Avasesaṃ hi anāvajjitumpi vaṭṭati .
Idaṃ pana āvajjitabbamevāti vuttaṃ .
879. So evaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya imaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati .
Athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti , nirodhaṃ phusati .
Kasmā panassa dvinnaṃ cittānaṃ uparicittāni na pavattantīti ?
Nirodhassa payogattā .
Idañhi imassa bhikkhuno dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭha samāpattiārohanaṃ anupubbanirodhassa payogo , na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāti nirodhassa payogattā dvinnaṃ cittānaṃ upari na pavattanti .
Yo pana bhikkhu ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya idaṃ pubbakiccaṃ akatvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati , so parato acittako bhavituṃ na sakkoti , paṭinivattitvā puna ākiñcaññāyataneyeva patiṭṭhāti .
Maggaṃ agatapubbapurisūpamā cettha vattabbā –
EkoV2.349 kira puriso ekaṃ maggaṃ agatapubbo antarā udakakandaraṃ vā gambhīraṃ udakacikkhallaṃ atikkamitvā ṭhapitaṃ caṇḍātapasantattapāsāṇaṃ vā āgamma taṃ nivāsanapāvuraṇaṃ asaṇṭhapetvāva kandaraṃ orūḷho parikkhāratemanabhayena punadeva tīre patiṭṭhāti .
Pāsāṇaṃ akkamitvāpi santattapādo punadeva orabhāge patiṭṭhāti .
Tattha yathā so puriso asaṇṭhapitanivāsanapāvuraṇattā kandaraṃ otiṇṇamattova , tattapāsāṇaṃ akkantamatto eva ca paṭinivattitvā oratova patiṭṭhāti , evaṃ yogāvacaropi pubbakiccassa akatattā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpannamattova paṭinivattitvā ākiñcaññāyatane patiṭṭhāti .
Yathā pana pubbepi taṃ maggaṃ gatapubbapuriso taṃ ṭhānaṃ āgamma ekaṃ sāṭakaṃ daḷhaṃ nivāsetvā aparaṃ hatthena gahetvā kandaraṃ uttaritvā tattapāsāṇaṃM2.351 vā akkantamattakameva karitvā parato gacchati , evamevaṃ katapubbakicco bhikkhu nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvāva parato acittako hutvā nirodhaṃ phusitvā viharati .
880. Kathaṃ ṭhānan ti evaṃ samāpannāya panassā kālaparicchedavasena ceva antarāāyukkhayasaṅghapaṭimānanasatthupakkosanābhāvena ca ṭhānaṃ hoti .
881. Kathaṃ vuṭṭhānan ti anāgāmissa anāgāmiphaluppattiyā , arahato arahattaphaluppattiyāti evaṃ dvedhā vuṭṭhānaṃ hoti .
882. Vuṭṭhitassa kiṃninnaṃ cittaṃ hotīti nibbānaninnaṃ .
Vuttaṃ hetaṃ ‘‘ saññāvedayitanirodhasamāpattiyā vuṭṭhitassa kho , āvuso visākha , bhikkhuno vivekaninnaṃ cittaṃ hoti vivekapoṇaṃ vivekapabbhāran ’’ ti ( ma . ni .1.464).
883. Matassa ca samāpannassa ca ko visesoti ayampi attho sutte vuttoyeva .
Yathāha –
‘‘ yvāyaṃ , āvuso , mato kālaṅkato , tassa kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā , vacīsaṅkhārā … cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā , āyu parikkhīṇo , usmā vūpasantā , indriyāni paribhinnāni .
Yo cāyaṃ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ samāpanno , tassapi kāyasaṅkhārāV2.350 niruddhā paṭippassaddhā , vacīsaṅkhārā … cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā , āyu aparikkhīṇo , usmā avūpasantā , indriyāni aparibhinnānī ’’ ti ( ma . ni .1.457).
884. Nirodhasamāpatti saṅkhatātiādipucchāyaṃ pana saṅkhatātipi asaṅkhatātipi lokiyātipi lokuttarātipi na vattabbā .
Kasmā ?
Sabhāvato natthitāya .
Yasmā panassā samāpajjantassa vasena samāpannā nāma hoti , tasmā nipphannāti vattuṃ vaṭṭati , no anipphannā .
Iti santaṃ samāpattiṃ , imaṃ ariyanisevitaṃ ;
Diṭṭheva dhamme nibbānamitisaṅkhaṃ upāgataṃ ;
Bhāvetvā ariyaṃ paññaṃ , samāpajjanti paṇḍitā .
Yasmā tasmā imissāpi , samāpattisamatthatā ;
Ariyamaggesu paññāya , ānisaṃsoti vuccatīti .

Āhuneyyabhāvādisiddhikathā

885. ĀhuneyyabhāvādisiddhītiM2.352 na kevalañca nirodhasamāpattiyā samāpajjanasamatthatāva , ayaṃ pana āhuneyyabhāvādisiddhipi imissā lokuttarapaññābhāvanāya ānisaṃsoti veditabbo .
Avisesena hi catubbidhāyapi etissā bhāvitattā bhāvitapañño puggalo sadevakassa lokassa āhuneyyo hoti pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalīkaraṇīyo anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa .
886. Visesato panettha paṭhamamaggapaññaṃ tāva bhāvetvā mandāya vipassanāya āgato mudindriyopi sattakkhattuparamo nāma hoti , sattasugatibhave saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti .
Majjhimāya vipassanāya āgato majjhimindriyo kolaṃkolo nāma hoti , dve vā tīṇi vā kulāniV2.351 sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti .
Tikkhāya vipassanāya āgato tikkhindriyo ekabījī nāma hoti , ekaññeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti .
887. Dutiyamaggapaññaṃ bhāvetvā sakadāgāmī nāma hoti , sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti .
888. Tatiyamaggapaññaṃ bhāvetvā anāgāmī nāma hoti .
So indriyavemattatāvasena antarāparinibbāyī , upahaccaparinibbāyī , asaṅkhāraparinibbāyī , sasaṅkhāraparinibbāyī , uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti pañcadhā .
Idha vihāyaniṭṭho hoti .
Tattha antarāparinibbāyīti yattha katthaci suddhāvāsabhave upapajjitvā āyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyati .
Upahaccaparinibbāyīti āyuvemajjhaṃ atikkamitvā parinibbāyati .
Asaṅkhāraparinibbāyīti asaṅkhārena appayogena uparimaggaṃ nibbatteti .
Sasaṅkhāraparinibbāyīti sasaṅkhārena sappayogena uparimaggaṃ nibbatteti .
Uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmīti yatthupapanno , tato uddhaṃ yāva akaniṭṭhabhavā āruyha tattha parinibbāyati .
889. Catutthamaggapaññaṃ bhāvetvā koci saddhāvimutto hoti , koci paññāvimutto hoti , koci ubhatobhāgavimutto hoti , koci tevijjo , koci chaḷabhiñño , koci paṭisambhidappabhedappatto mahākhīṇāsavo .
Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ maggakkhaṇe panesa taṃ jaṭaṃ vijaṭeti nāmaM2.353 .
Phalakkhaṇe vijaṭitajaṭo sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hotī ’’ ti .
Evaṃ anekānisaṃsā , ariyapaññāya bhāvanā ;
Yasmā tasmā kareyyātha , ratiṃ tattha vicakkhaṇo .
890. Ettāvatā ca –
Sīle patiṭṭhāya naro sapañño , cittaṃ paññañca bhāvayaṃ ;
Ātāpī nipako bhikkhu , so imaṃ vijaṭaye jaṭanti .
–
ImissāV2.352 gāthāya sīlasamādhipaññāmukhena desite visuddhimagge sānisaṃsā paññābhāvanā paridīpitā hotīti .
Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
Paññābhāvanādhikāre
Paññābhāvanānisaṃsaniddeso nāma
Tevīsatimo paricchedo .

Nigamanakathā

891. EttāvatāM2.354 ca –
‘‘ Sīle patiṭṭhāya naro sapañño , cittaṃ paññañca bhāvayaṃ ;
Ātāpī nipako bhikkhu , so imaṃ vijaṭaye jaṭan ’’ ti .
–
Imaṃ gāthaṃ nikkhipitvā yadavocumha –
‘‘ Imissā dāni gāthāya , kathitāya mahesinā ;
Vaṇṇayanto yathābhūtaṃ , atthaṃ sīlādibhedanaṃ .
‘‘ Sudullabhaṃ labhitvāna , pabbajjaṃ jinasāsane ;
Sīlādisaṅgahaṃ khemaṃ , ujuṃ maggaṃ visuddhiyā .
‘‘ Yathābhūtaṃ ajānantā , suddhikāmāpi ye idha ;
Visuddhiṃ nādhigacchanti , vāyamantāpi yogino .
‘‘ TesaṃV2.353 pāmojjakaraṇaṃ , suvisuddhavinicchayaṃ ;
Mahāvihāravāsīnaṃ , desanānayanissitaṃ .
‘‘ Visuddhimaggaṃ bhāsissaṃ , taṃ me sakkacca bhāsato ;
Visuddhikāmā sabbepi , nisāmayatha sādhavo ’’ ti .
Svāyaṃ bhāsito hoti .
892. Tattha ca –
Tesaṃ sīlādibhedānaṃ , atthānaṃ yo vinicchayo ;
Pañcannampi nikāyānaṃ , vutto aṭṭhakathānaye .
Samāharitvā taṃ sabbaṃ , yebhuyyena sanicchayo ;
Sabbasaṅkaradosehi , mutto yasmā pakāsito .
Tasmā visuddhikāmehi , suddhapaññehi yogihi ;
Visuddhimagge etasmiṃ , karaṇīyova ādaroti .
893.
VibhajjavādiseṭṭhānaṃM2.355 , theriyānaṃ yasassinaṃ ;
Mahāvihāravāsīnaṃ , vaṃsajassa vibhāvino .
Bhadantasaṅghapālassa , sucisallekhavuttino ;
Vinayācārayuttassa , yuttassa paṭipattiyaṃ .
Khantisoraccamettādi-guṇabhūsitacetaso ;
Ajjhesanaṃ gahetvāna , karontena imaṃ mayā .
SaddhammaṭṭhitikāmenaV2.354 , yo patto puññasañcayo ;
Tassa tejena sabbepi , sukhamedhantu pāṇino .
894.
Visuddhimaggo eso ca , antarāyaṃ vinā idha ;
Niṭṭhito aṭṭhapaññāsa-bhāṇavārāya pāḷiyā .
Yathā tatheva lokassa , sabbe kalyāṇanissitā ;
Anantarāyā ijjhantu , sīghaṃ sīghaṃ manorathāti .
895. Parama visuddha saddhā buddhi vīriya paṭimaṇḍitena sīlācārajjava maddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamaya samayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattibhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasukhaviniggatamadhurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā chaḷabhiññāpaṭisambhidādi bhedaguṇapaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme appaṭihatabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena mudantakhedakavattabbena kato visuddhimaggo nāma .
896.
Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ , lokanittharaṇesinaṃ ;
Dassento kulaputtānaṃ , nayaṃ sīlādisuddhiyā .
YāvaM2.356 buddhoti nāmampi , suddhacittassa tādino ;
Lokamhi lokajeṭṭhassa , pavattati mahesinoti .
Iti sādhujanapāmojjatthāya katā visuddhimaggakathā ,
Pāḷigaṇanāya pana sā aṭṭhapaññāsabhāṇavārā hotīti .
Visuddhimaggapakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ .