Avijjāpaccayāsaṅkhārapadavitthārakathā

616. EvamimesuM2.173 catuvīsatiyā paccayesu ayaṃ avijjā ,

Paccayo hoti puññānaṃ , duvidhānekadhā pana ;

Paresaṃ pacchimānaṃ sā , ekadhā paccayo matāti .

Tattha puññānaṃ duvidhāti ārammaṇapaccayena ca upanissayapaccayena cāti dvedhā paccayo hoti .

Sā hi avijjaṃ khayato vayato sammasanakāle kāmāvacarānaṃ puññābhisaṅkhārānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo hoti .

Abhiññācittena samohacittaṃ jānanakāle rūpāvacarānaṃ .

Avijjāsamatikkamatthāya pana dānādīni ceva kāmāvacarapuññakiriyavatthūni pūrentassa , rūpāvacarajjhānāni ca uppādentassa dvinnampi tesaṃ upanissayapaccayena paccayo hoti .

Tathā avijjāsammūḷhattā kāmabhavarūpabhavasampattiyo patthetvā tāneva puññāni karontassa .

Anekadhā pana paresan ti apuññābhisaṅkhārānaṃ anekadhā paccayo hoti .

Kathaṃ ?

Esā hi avijjaṃ ārabbha rāgādīnaṃ uppajjanakāle ārammaṇapaccayena , garuṃkatvā assādanakāle ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayehi , avijjāsammūḷhassa anādīnavadassāvino pāṇātipātādīni karontassa upanissayapaccayena , dutiyajavanādīnaṃ anantarasamanantaraanantarūpanissayāsevananatthivigatapaccayehi , yaṃkiñci akusalaṃ karontassa hetu sahajāta aññamañña nissaya sampayutta atthi avigatapaccayehīti anekadhā paccayo hoti .

Pacchimānaṃ sā ekadhā paccayo matāti āneñjābhisaṅkhārānaṃ upanissayapaccayeneva ekadhā paccayo matā .

So panassā upanissayabhāvo puññābhisaṅkhāre vuttanayeneva veditabboti .

617. Etthāha – kiṃ panāyamekāva avijjā saṅkhārānaṃ paccayo , udāhu aññepi paccayāV2.171 santīti ?

Kiṃ panettha , yadi tāva ekāva , ekakāraṇavādo āpajjati .

Athaññepi santi ,‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti ekakāraṇaniddeso nupapajjatīti ?

Na nupapajjati .

Kasmā ?

Yasmā –

Ekaṃ na ekato idha , nānekamanekatopi no ekaṃ ;

Phalamatthi atthi pana eka-hetuphaladīpane attho .

EkatoM2.174 hi kāraṇato na idha kiñci ekaṃ phalamatthi , na anekaṃ .

Nāpi anekehi kāraṇehi ekaṃ .

Anekehi pana kāraṇehi anekameva hoti .

Tathā hi anekehi utupathavībījasalilasaṅkhātehi kāraṇehi anekameva rūpagandharasādikaṃ aṅkurasaṅkhātaṃ phalaṃ uppajjamānaṃ dissati .

Yaṃ panetaṃ ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā , saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti ekekahetuphaladīpanaṃ kataṃ , tattha attho atthi , payojanaṃ vijjati .

Bhagavā hi katthaci padhānattā , katthaci pākaṭattā , katthaci asādhāraṇattā desanāvilāsassa ca veneyyānañca anurūpato ekameva hetuṃ vā phalaṃ vā dīpeti .

‘‘ Phassapaccayā vedanā ’’ ti hi padhānattā ekameva hetuphalamāha .

Phasso hi vedanāya padhānahetu yathāphassaṃ vedanā vavatthānato .

Vedanā ca phassassa padhānaphalaṃ yathāvedanaṃ phassavavatthānato .

‘‘ Semhasamuṭṭhānā ābādhā ’’ ti ( a . ni .10.60) pākaṭattā ekaṃ hetumāha .

Pākaṭo hi ettha semho , na kammādayo .

‘‘ Ye keci , bhikkhave , akusalā dhammā , sabbe te ayonisomanasikāramūlakā ’’ ti asādhāraṇattā ekaṃ hetumāha .

Asādhāraṇo hi ayonisomanasikāro akusalānaṃ , sādhāraṇāni vatthārammaṇādīnīti .

Tasmā ayamidha avijjā vijjamānesupi aññesu vatthārammaṇasahajātadhammādīsu saṅkhārakāraṇesu ‘‘ assādānupassino taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti ( saṃ . ni .2.52) ca ‘‘ avijjāsamudayā āsavasamudayo ’’ ti ( ma . ni .1.104) ca vacanato aññesampi taṇhādīnaṃ saṅkhārahetūnaṃ hetūti padhānattā ,‘‘ avidvā , bhikkhave , avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotī ’’ ti pākaṭattā , asādhāraṇattā ca saṅkhārānaṃ hetubhāvena dīpitāti veditabbā .

Eteneva ca ekekahetuphaladīpanaparihāravacanena sabbattha ekekahetuphaladīpane payojanaṃ veditabbanti .

618. EtthāhaV2.172 – evaṃ santepi ekantāniṭṭhaphalāya sāvajjāya avijjāya kathaṃ puññāneñjābhisaṅkhārapaccayattaṃ yujjati ?

Na hi nimbabījato ucchu uppajjatīti .

Kathaṃ na yujjissati ?

Lokasmiñhi –

ViruddhoM2.175 cāviruddho ca , sadisāsadiso tathā ;

Dhammānaṃ paccayo siddho , vipākā eva te ca na .

Dhammānaṃ hi ṭhānasabhāvakiccādiviruddho cāviruddho ca paccayo loke siddho .

Purimacittaṃ hi aparacittassa ṭhānaviruddho paccayo , purimasippādisikkhā ca pacchā pavattamānānaṃ sippādikiriyānaṃ .

Kammaṃ rūpassa sabhāvaviruddho paccayo , khīrādīni ca dadhiādīnaṃ .

Āloko cakkhuviññāṇassa kiccaviruddho , guḷādayo ca āsavādīnaṃ .

Cakkhurūpādayo pana cakkhuviññāṇādīnaṃ ṭhānāviruddhā paccayā .

Purimajavanādayo pacchimajavanādīnaṃ sabhāvāviruddhā kiccāviruddhā ca .

Yathā ca viruddhāviruddhā paccayā siddhā , evaṃ sadisāsadisāpi .

Sadisameva hi utuāhārasaṅkhātaṃ rūpaṃ rūpassa paccayo , sālibījādīni ca sāliphalādīnaṃ .

Asadisampi rūpaṃ arūpassa , arūpañca rūpassa paccayo hoti , golomāviloma-visāṇa-dadhitilapiṭṭhādīni ca dubbā-sarabhūtiṇakādīnaṃ .

Yesañca dhammānaṃ te viruddhāviruddhasadisāsadisapaccayā , na te dhammā tesaṃ dhammānaṃ vipākā eva .

Iti ayaṃ avijjā vipākavasena ekantāniṭṭhaphalā , sabhāvavasena ca sāvajjāpi samānā sabbesampi etesaṃ puññābhisaṅkhārādīnaṃ yathānurūpaṃ ṭhānakiccasabhāvaviruddhāviruddhapaccayavasena , sadisāsadisapaccayavasena ca paccayo hotīti veditabbā .

So cassā paccayabhāvo ‘‘ yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti , so dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tassa hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhatī ’’ tiādinā nayena vutto eva .

619. Apica ayaṃ aññopi pariyāyo –

CutūpapāteV2.173 saṃsāre , saṅkhārānañca lakkhaṇe ;

Yo paṭiccasamuppanna-dhammesu ca vimuyhati .

Abhisaṅkharoti so ete , saṅkhāre tividhe yato ;

Avijjā paccayo tesaṃ , tividhānampayaṃ tatoti .

KathaṃM2.176 pana yo etesu vimuyhati , so tividhepete saṅkhāre karotīti ce .

Cutiyā tāva vimūḷho ‘‘ sabbattha khandhānaṃ bhedo maraṇan ’’ ti cutiṃ agaṇhanto ‘‘ satto marati , sattassa dehantarasaṅkamanan ’’ tiādīni vikappeti .

Upapāte vimūḷho ‘‘ sabbattha khandhānaṃ pātubhāvo jātī ’’ ti upapātaṃ agaṇhanto ‘‘ satto upapajjati , sattassa navasarīrapātubhāvo ’’ tiādīni vikappeti .

Saṃsāre vimūḷho yo esa ,

‘‘ Khandhānañca paṭipāṭi , dhātuāyatanāna ca ;

Abbocchinnaṃ vattamānā , saṃsāroti pavuccatī ’’ ti .

–

Evaṃ vaṇṇito saṃsāro , taṃ evaṃ agaṇhanto ‘‘ ayaṃ satto asmā lokā paraṃ lokaṃ gacchati , parasmā lokā imaṃ lokaṃ āgacchatī ’’ tiādīni vikappeti .

Saṅkhārānaṃ lakkhaṇe vimūḷho saṅkhārānaṃ sabhāvalakkhaṇaṃ sāmaññalakkhaṇañca agaṇhanto saṅkhāre attato attaniyato dhuvato sukhato subhato vikappeti .

Paṭiccasamuppannadhammesu vimūḷho avijjādīhi saṅkhārādīnaṃ pavattiṃ agaṇhanto ‘‘ attā jānāti vā na jānāti vā , so eva karoti ca kāreti ca .

So paṭisandhiyaṃ upapajjati , tassa aṇuissarādayo kalalādibhāvena sarīraṃ saṇṭhapento indriyāni sampādenti .

So indriyasampanno phusati , vediyati , taṇhīyati , upādiyati , ghaṭiyati .

So puna bhavantare bhavatī ’’ tiV2.174 vā ,‘‘ sabbe sattā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā ’’ ti ( dī . ni .1.168) vā vikappeti .

So avijjāya andhīkato evaṃ vikappento yathā nāma andho pathaviyaṃ vicaranto maggampi amaggampi thalampi ninnampi samampi visamampi paṭipajjati , evaṃ puññampi apuññampi āneñjābhisaṅkhārampi abhisaṅkharotīti .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ YathāpiM2.177 nāma jaccandho , naro apariṇāyako ;

Ekadā yāti maggena , ummaggenāpi ekadā .

‘‘ Saṃsāre saṃsaraṃ bālo , tathā apariṇāyako ;

Karoti ekadā puññaṃ , apuññamapi ekadā .

‘‘ Yadā ca ñatvā so dhammaṃ , saccāni abhisamessati ;

Tadā avijjūpasamā , upasanto carissatī ’’ ti .

Ayaṃ ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti padasmiṃ vitthārakathā .

Issues

Select Version

Visuddhimaggo

Visuddhimaggo