Avijjāpaccayāsaṅkhārapadakathā
561. Ayaṃ pana vitthāranayo – avijjāti suttantapariyāyena dukkhādīsu catūsu ṭhānesu aññāṇaṃ , abhidhammapariyāyena pubbantādīhi saddhiṃ aṭṭhasu .
Vuttañhetaṃ ‘‘ tattha katamā avijjā , dukkhe aññāṇaṃ … pe … dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ , pubbante aññāṇaṃ , aparante , pubbantāparante , idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇan ’’ ti ( dha . sa .1106).
Tattha kiñcāpi ṭhapetvā lokuttaraṃ saccadvayaṃ sesaṭṭhānesu ārammaṇavasena avijjā uppajjati , evaṃ santepi paṭicchādanavaseneva idha adhippetā .
Sā hi uppannā dukkhasaccaṃ paṭicchādetvā tiṭṭhati , yāthāvasarasalakkhaṇaṃ paṭivijjhituṃ na deti , tathā samudayaṃ , nirodhaṃ , maggaṃ , pubbantasaṅkhātaṃ atītaṃ khandhapañcakaṃ , aparantasaṅkhātaṃ anāgataṃ khandhapañcakaṃ , pubbantāparantasaṅkhātaṃ tadubhayaṃ , idappaccayatāpaṭiccasamuppannadhammasaṅkhātaṃ idappaccayatañceva paṭiccasamuppannadhamme ca paṭicchādetvā tiṭṭhati .
‘‘ Ayaṃ avijjā , ime saṅkhārā ’’ ti evaṃ yāthāvasarasalakkhaṇamettha paṭivijjhituṃ na deti .
Tasmā dukkhe aññāṇaṃ … pe … idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇanti vuccati .
592. Saṅkhārāti puññādayo tayo kāyasaṅkhārādayo tayoti evaṃ pubbe saṅkhepato vuttā cha , vitthārato panettha puññābhisaṅkhāro dānasīlādivasena pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā ceva bhāvanāvasena pavattā pañca rūpāvacarakusalacetanā cāti terasa cetanā honti .
Apuññābhisaṅkhāro pāṇātipātādivasena pavattā dvādasa akusalacetanā
M2.162 .Āneñjābhisaṅkhāro bhāvanāvaseneva pavattā catasso arūpāvacarakusalacetanā cāti tayopi saṅkhārā ekūnatiṃsa cetanā honti .
Itaresu
V2.160 pana tīsu kāyasañcetanā kāyasaṅkhāro , vacīsañcetanā vacīsaṅkhāro , manosañcetanā cittasaṅkhāro .Ayaṃ tiko kammāyūhanakkhaṇe puññābhisaṅkhārādīnaṃ dvārato pavattidassanatthaṃ vutto .
Kāyaviññattiṃ samuṭṭhāpetvā hi kāyadvārato pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā , dvādasa akusalacetanāti samavīsati cetanā kāyasaṅkhāro nāma .
Tā eva vacīviññattiṃ samuṭṭhāpetvā vacīdvārato pavattā vacīsaṅkhāro nāma .
Abhiññācetanā panettha parato viññāṇassa paccayo na hotīti na gahitā .
Yathā ca abhiññācetanā , evaṃ uddhaccacetanāpi na hoti .
Tasmā sāpi viññāṇassa paccayabhāve apanetabbā , avijjāpaccayā pana sabbāpetā honti .
Ubhopi viññattiyo asamuṭṭhāpetvā manodvāre uppannā pana sabbāpi ekūnatiṃsati cetanā cittasaṅkhāroti .
Iti ayaṃ tiko purimattikameva pavisatīti atthato puññābhisaṅkhārādīnaṃyeva vasena avijjāya paccayabhāvo veditabbo .
593. Tattha siyā – kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ ime saṅkhārā avijjā paccayā hontī ’’ ti ?
Avijjābhāve bhāvato .
Yassa hi dukkhādīsu avijjāsaṅkhātaṃ aññāṇaṃ appahīnaṃ hoti , so dukkhe tāva pubbantādīsu ca aññāṇena saṃsāradukkhaṃ sukhasaññāya gahetvā tasseva hetubhūte tividhepi saṅkhāre ārabhati .
Samudaye aññāṇena dukkhahetubhūtepi taṇhāparikkhāre saṅkhāre sukhahetuto maññamāno ārabhati .
Nirodhe pana magge ca aññāṇena dukkhassa anirodhabhūtepi gativisese dukkhanirodhasaññī hutvā nirodhassa ca amaggabhūtesupi yaññāmaratapādīsu nirodhamaggasaññī hutvā dukkhanirodhaṃ patthayamāno yaññāmaratapādimukhena tividhepi saṅkhāre ārabhati .
Apica so tāya catūsu saccesu appahīnāvijjatāya visesato jātijarārogamaraṇādianekādīnavavokiṇṇampi puññaphalasaṅkhātaṃ dukkhaṃ dukkhato ajānanto tassa adhigamāya kāyavacīcittasaṅkhārabhedaṃ puññābhisaṅkhāraṃ
M2.163 ārabhati devaccharakāmako viya maruppapātaṃ .Sukhasammatassāpi ca tassa puññaphalassa ante mahāpariḷāhajanikaṃ vipariṇāmadukkhataṃ appassādatañca apassantopi tappaccayaṃ vuttappakārameva puññābhisaṅkhāraṃ ārabhati salabho viya dīpasikhābhinipātaṃ , madhubindugiddho viya ca madhulittasatthadhārālehanaṃ .
Kāmupasevanādīsu ca savipākesu ādīnavaṃ apassanto sukhasaññāya ceva kilesābhibhūtatāya ca dvārattayappavattampi apuññābhisaṅkhāraṃ ārabhati , bālo viya gūthakīḷanaṃ , maritukāmo viya ca visakhādanaṃ .
Āruppavipākesu
V2.161 cāpi saṅkhāravipariṇāmadukkhataṃ anavabujjhamāno sassatādivipallāsena cittasaṅkhārabhūtaṃ āneñjābhisaṅkhāraṃ ārabhati , disāmūḷho viya pisācanagarābhimukhamaggagamanaṃ .Evaṃ yasmā avijjābhāvatova saṅkhārabhāvo , na abhāvato .
Tasmā jānitabbametaṃ ‘‘ ime saṅkhārā avijjāpaccayā hontī ’’ ti .
Vuttampi cetaṃ ‘‘ avidvā , bhikkhave , avijjāgato puññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti , apuññābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti , āneñjābhisaṅkhārampi abhisaṅkharoti .
Yato ca kho , bhikkhave , bhikkhuno avijjā pahīnā , vijjā uppannā ;
so avijjāvirāgā vijjuppādā neva puññābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkharotī ’’ ti .