Pakiṇṇakakathā
413.
Iti
V2.57 pañcakkhandhavidū , pañca abhiññā avoca yā nātho ;Tā ñatvā tāsu ayaṃ , pakiṇṇakakathāpi viññeyyā .
Etāsu
M2.60 hi yadetaṃ cutūpapātañāṇasaṅkhātaṃ dibbacakkhu , tassa anāgataṃsañāṇañca yathākammupagañāṇañcāti dvepi paribhaṇḍañāṇāni honti .Iti imāni ca dve iddhividhādīni ca pañcāti satta abhiññāñāṇāni idhāgatāni .
Idāni tesaṃ ārammaṇavibhāge asammohatthaṃ –
Ārammaṇattikā vuttā , ye cattāro mahesinā ;
Sattannamapi ñāṇānaṃ , pavattiṃ tesu dīpaye .
Tatrāyaṃ dīpanā .
Cattāro hi ārammaṇattikā mahesinā vuttā .
Katame cattāro ?
Parittārammaṇattiko , maggārammaṇattiko , atītārammaṇattiko , ajjhattārammaṇattikoti ( dha . sa . tikamātikā 13,16,19,21).
414. Tattha iddhividhañāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena sattasu ārammaṇesu pavattati .
Kathaṃ ?
Tañhi yadā kāyaṃ cittasannissitaṃ katvā adissamānena kāyena gantukāmo cittavasena kāyaṃ pariṇāmeti , mahaggatacitte samodahati samāropeti , tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā rūpakāyārammaṇato parittārammaṇaṃ hoti .
Yadā cittaṃ kāyasannissitaṃ katvā dissamānena kāyena gantukāmo kāyavasena cittaṃ pariṇāmeti , pādakajjhānacittaṃ rūpakāye samodahati samāropeti , tadā upayogaladdhaṃ ārammaṇaṃ hotīti katvā mahaggatacittārammaṇato mahaggatārammaṇaṃ hoti .
Yasmā pana tadeva cittaṃ atītaṃ niruddhaṃ ārammaṇaṃ karoti , tasmā atītārammaṇaṃ hoti .
Mahādhātunidhāne mahākassapattherādīnaṃ viya anāgataṃ adhiṭṭhahantānaṃ anāgatārammaṇaṃ hoti .
Mahākassapatthero kira mahādhātunidhānaṃ karonto ‘‘ anāgate aṭṭhārasavassādhikāni dvevassasatāni ime gandhā mā sussiṃsu , pupphāni mā milāyiṃsu , dīpā mā nibbāyiṃsū ’’ ti
V2.58 ( dha . sa . aṭṭha .1434) adhiṭṭhahi .Sabbaṃ tatheva ahosi .
Assaguttatthero vattaniyasenāsane bhikkhusaṅghaṃ sukkhabhattaṃ bhuñjamānaṃ disvā udakasoṇḍiṃ divase divase purebhatte dadhirasaṃ hotūti adhiṭṭhāsi .
Purebhatte gahitaṃ dadhirasaṃ hoti .
Pacchābhatte pākatikaudakameva ( dha . sa . aṭṭha .1434).
Kāyaṃ pana cittasannissitaṃ
M2.61 katvā adissamānena kāyena gamanakāle paccuppannārammaṇaṃ hoti .Kāyavasena cittaṃ , cittavasena vā kāyaṃ pariṇāmanakāle attano kumārakavaṇṇādinimmānakāle ca sakāyacittānaṃ ārammaṇakaraṇato ajjhattārammaṇaṃ hoti .
Bahiddhā hatthiassādidassanakāle pana bahiddhārammaṇanti evaṃ tāva iddhividhañāṇassa sattasu ārammaṇesu pavatti veditabbā .
415. Dibbasotadhātuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati .
Kathaṃ ?
Tañhi yasmā saddaṃ ārammaṇaṃ karoti , saddo ca paritto , tasmā parittārammaṇaṃ hoti .
Vijjamānaṃyeva pana saddaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanato paccuppannārammaṇaṃ hoti .
Taṃ attano kucchisaddasavanakāle ajjhattārammaṇaṃ .
Paresaṃ saddasavanakāle bahiddhārammaṇanti evaṃ dibbasotadhātuñāṇassa catūsu ārammaṇesu pavatti veditabbā .
416. Cetopariyañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītānāgatapaccuppannabahiddhārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati .
Kathaṃ ?
Tañhi paresaṃ kāmāvacaracittajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti .
Rūpāvacaraarūpāvacaracittajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ hoti .
Maggaphalajānanakāle appamāṇārammaṇaṃ hoti .
Ettha ca puthujjano sotāpannassa cittaṃ na jānāti .
Sotāpanno vā sakadāgāmissāti evaṃ yāva arahato netabbaṃ .
Arahā pana sabbesaṃ cittaṃ jānāti .
Aññopi ca uparimo heṭṭhimassāti ayaṃ viseso veditabbo .
Maggacittārammaṇakāle maggārammaṇaṃ hoti .
Yadā pana atīte sattadivasabbhantare ca anāgate sattadivasabbhantare ca paresaṃ cittaṃ jānāti , tadā atītārammaṇaṃ anāgatārammaṇañca hoti .
Kathaṃ
V2.59 paccuppannārammaṇaṃ hoti .Paccuppannaṃ nāma tividhaṃ – khaṇapaccuppannaṃ , santatipaccuppannaṃ , addhāpaccuppannañca .
Tattha uppādaṭṭhitibhaṅgappattaṃ khaṇapaccuppannaṃ .
Ekadvesantativārapariyāpannaṃ santatipaccuppannaṃ .
Tattha andhakāre nisīditvā ālokaṭṭhānaṃ gatassa na tāva ārammaṇaṃ pākaṭaṃ hoti , yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti
M2.62 , etthantare ekadvesantativārā veditabbā .Ālokaṭṭhāne vicaritvā ovarakaṃ paviṭṭhassāpi na tāva sahasā rūpaṃ pākaṭaṃ hoti , yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti , etthantare ekadvesantativārā veditabbā .
Dūre ṭhatvā pana rajakānaṃ hatthavikāraṃ , ghaṇḍibherīākoṭanavikārañca disvāpi na tāva saddaṃ suṇāti , yāva pana taṃ suṇāti , etasmimpi antare ekadvesantativārā veditabbā .
Evaṃ tāva majjhimabhāṇakā .
Saṃyuttabhāṇakā pana rūpasantati arūpasantatīti dve santatiyo vatvā udakaṃ akkamitvā gatassa yāva tīre akkantaudakalekhā na vippasīdati , addhānato āgatassa yāva kāye usumabhāvo na vūpasammati , ātapā āgantvā gabbhaṃ paviṭṭhassa yāva andhakārabhāvo na vigacchati , antogabbhe kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā divā vātapānaṃ vivaritvā olokentassa yāva akkhīnaṃ phandanabhāvo na vūpasammati , ayaṃ rūpasantati nāma .
Dve tayo javanavārā arūpasantati nāmāti vatvā tadubhayampi santatipaccuppannaṃ nāmāti vadanti .
Ekabhavaparicchinnaṃ pana addhāpaccuppannaṃ nāma .
Yaṃ sandhāya bhaddekarattasutte ‘‘ yo cāvuso , mano ye ca dhammā ubhayametaṃ paccuppannaṃ , tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgappaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ , chandarāgappaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati , tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī ’’ ti ( ma . ni .3.284) vuttaṃ .
Santatipaccuppannañcettha aṭṭhakathāsu āgataṃ .
Addhāpaccuppannaṃ sutte .
Tattha keci khaṇapaccuppannaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa ārammaṇaṃ hotīti vadanti .
Kiṃ kāraṇā ?
Yasmā iddhimato ca parassa ca ekakkhaṇe cittaṃ uppajjatīti .
Idañca nesaṃ opammaṃ , yathā ākāse khitte pupphamuṭṭhimhi avassaṃ ekaṃ pupphaṃ ekassa vaṇṭena vaṇṭaṃ paṭivijjhati , evaṃ parassa cittaṃ jānissāmīti rāsivasena mahājanassa citte āvajjite avassaṃ ekassa cittaṃ ekena cittena uppādakkhaṇe vā ṭhitikkhaṇe vā bhaṅgakkhaṇe vā paṭivijjhatīti .
Taṃ pana vassasatampi vassasahassampi āvajjanto yena ca cittena āvajjati
V2.60 , yena ca jānāti .Tesaṃ dvinnaṃ sahaṭhānābhāvato āvajjanajavanānañca aniṭṭhaṭṭhāne nānārammaṇabhāvappattidosato ayuttanti aṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ .
Santatipaccuppannaṃ
M2.63 pana addhāpaccuppannañca ārammaṇaṃ hotīti veditabbaṃ .Tattha yaṃ vattamānajavanavīthito atītānāgatavasena dvittijavanavīthiparimāṇe kāle parassa cittaṃ , taṃ sabbampi santatipaccuppannaṃ nāma .
‘‘ Addhāpaccuppannaṃ pana javanavārena dīpetabban ’’ ti saṃyuttaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Taṃ suṭṭhu vuttaṃ .
Tatrāyaṃ dīpanā , iddhimā parassa cittaṃ jānitukāmo āvajjati , āvajjanaṃ khaṇapaccuppannaṃ ārammaṇaṃ katvā teneva saha nirujjhati .
Tato cattāri pañca vā javanāni .
Yesaṃ pacchimaṃ iddhicittaṃ , sesāni kāmāvacarāni , tesaṃ sabbesampi tadeva niruddhaṃ cittamārammaṇaṃ hoti , na ca tāni nānārammaṇāni honti , addhāvasena paccuppannārammaṇattā .
Ekārammaṇattepi ca iddhicittameva parassa cittaṃ jānāti , na itarāni .
Yathā cakkhudvāre cakkhuviññāṇameva rūpaṃ passati , na itarānīti .
Iti idaṃ santatipaccuppannassa ceva addhāpaccuppannassa ca vasena paccuppannārammaṇaṃ hoti .
Yasmā vā santatipaccuppannampi addhāpaccuppanneyeva patati , tasmā addhāpaccuppannavasenevetaṃ paccuppannārammaṇanti veditabbaṃ .
Parassa cittārammaṇattāyeva pana bahiddhārammaṇaṃ hotīti evaṃ cetopariyañāṇassa aṭṭhasu ārammaṇesu pavatti veditabbā .
417. Pubbenivāsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaatītaajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati .
Kathaṃ ?
Tañhi kāmāvacarakkhandhānussaraṇakāle parittārammaṇaṃ hoti .
Rūpāvacarārūpāvacarakkhandhānussaraṇakāle mahaggatārammaṇaṃ .
Atīte attanā parehi vā bhāvitamaggaṃ sacchikataphalañca anussaraṇakāle appamāṇārammaṇaṃ .
Bhāvitamaggameva anussaraṇakāle maggārammaṇaṃ .
Niyamato panetaṃ atītārammaṇameva .
Tattha kiñcāpi cetopariyañāṇayathākammupagañāṇānipi atītārammaṇāni honti , atha kho tesaṃ cetopariyañāṇassa sattadivasabbhantarātītaṃ cittameva ārammaṇaṃ .
Tañhi aññaṃ khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ vā na jānāti .
Maggasampayuttacittārammaṇattā pana pariyāyato maggārammaṇanti
V2.61 vuttaṃ .Yathākammupagañāṇassa ca atītaṃ cetanāmattameva ārammaṇaṃ .
Pubbenivāsañāṇassa pana atītā khandhā khandhapaṭibaddhañca kiñci anārammaṇaṃ nāma natthi
M2.64 .Tañhi atītakkhandhakhandhapaṭibaddhesu dhammesu sabbaññutaññāṇagatikaṃ hotīti ayaṃ viseso veditabbo .
Ayamettha aṭṭhakathānayo .
Yasmā pana ‘‘ kusalā khandhā iddhividhañāṇassa cetopariyañāṇassa pubbenivāsānussatiñāṇassa yathākammupagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.404) paṭṭhāne vuttaṃ .
Tasmā cattāropi khandhā cetopariyañāṇayathākammupagañāṇānaṃ ārammaṇā honti .
Tatrāpi yathākammupagañāṇassa kusalākusalā evāti .
Attano khandhānussaraṇakāle panetaṃ ajjhattārammaṇaṃ .
Parassa khandhānussaraṇakāle bahiddhārammaṇaṃ .
‘‘ Atīte vipassī bhagavā ahosi .
Tassa mātā bandhumatī , pitā bandhumā ’’ tiādinā ( dī . ni .2.12) nayena nāmagottapathavīnimittādianussaraṇakāle navattabbārammaṇaṃ hoti .
Nāmagottan ti cettha khandhūpanibandho sammutisiddho byañjanattho daṭṭhabbo , na byañjanaṃ .
Byañjanañhi saddāyatanasaṅgahitattā parittaṃ hoti .
Yathāha ‘‘ niruttipaṭisambhidā parittārammaṇā ’’ ti ( vibha .749).
Ayamettha amhākaṃ khanti .
Evaṃ pubbenivāsañāṇassa aṭṭhasu ārammaṇesu pavatti veditabbā .
418. Dibbacakkhuñāṇaṃ parittapaccuppannaajjhattabahiddhārammaṇavasena catūsu ārammaṇesu pavattati .
Kathaṃ ?
Tañhi yasmā rūpaṃ ārammaṇaṃ karoti , rūpañca parittaṃ , tasmā parittārammaṇaṃ hoti .
Vijjamāneyeva ca rūpe pavattattā paccuppannārammaṇaṃ .
Attano kucchigatādirūpadassanakāle ajjhattārammaṇaṃ .
Parassa rūpadassanakāle bahiddhārammaṇanti evaṃ dibbacakkhuñāṇassa catūsu ārammaṇesu pavatti veditabbā .
419. Anāgataṃsañāṇaṃ parittamahaggataappamāṇamaggaanāgataajjhattabahiddhānavattabbārammaṇavasena aṭṭhasu ārammaṇesu pavattati .
Kathaṃ ?
Tañhi ‘‘ ayaṃ anāgate kāmāvacare nibbattissatī ’’ ti jānanakāle parittārammaṇaṃ hoti .
‘‘ Rūpāvacare arūpāvacare vā nibbattissatī ’’ ti jānanakāle mahaggatārammaṇaṃ .
‘‘ Maggaṃ bhāvessati , phalaṃ sacchikarissatī ’’ ti jānanakāle
V2.62 appamāṇārammaṇaṃ .‘‘ Maggaṃ bhāvessati ’’ cceva jānanakāle maggārammaṇaṃ .
Niyamato pana taṃ anāgatārammaṇameva .
Tattha
M2.65 kiñcāpi cetopariyañāṇampi anāgatārammaṇaṃ hoti , atha kho tassa sattadivasabbhantarānāgataṃ cittameva ārammaṇaṃ .Tañhi aññaṃ khandhaṃ vā khandhapaṭibaddhaṃ vā na jānāti .
Anāgataṃsañāṇassa pubbenivāsañāṇe vuttanayena anāgate anārammaṇaṃ nāma natthi .
‘‘ Ahaṃ amutra nibbattissāmī ’’ ti jānanakāle ajjhattārammaṇaṃ .
‘‘ Asuko amutra nibbattissatī ’’ ti jānanakāle bahiddhārammaṇaṃ .
‘‘ Anāgate metteyyo bhagavā uppajjissati ( dī . ni .3.107).
Subrahmā nāmassa brāhmaṇo pitā bhavissati .
Brahmavatī nāma brāhmaṇī mātā ’’ tiādinā pana nayena nāmagottajānanakāle pubbenivāsañāṇe vuttanayeneva na vattabbārammaṇaṃ hotīti evaṃ anāgataṃsañāṇassa aṭṭhasu ārammaṇesu pavatti veditabbā .
420. Yathākammupagañāṇaṃ parittamahaggataatītaajjhattabahiddhārammaṇavasena pañcasu ārammaṇesu pavattati .
Kathaṃ ?
Tañhi kāmāvacarakammajānanakāle parittārammaṇaṃ hoti .
Rūpāvacarārūpāvacarakammajānanakāle mahaggatārammaṇaṃ .
Atītameva jānātīti atītārammaṇaṃ .
Attano kammaṃ jānanakāle ajjhattārammaṇaṃ .
Parassa kammaṃ jānanakāle bahiddhārammaṇaṃ hoti .
Evaṃ yathākammupagañāṇassa pañcasu ārammaṇesu pavatti veditabbā .
Yañcettha ajjhattārammaṇañceva bahiddhārammaṇañcāti vuttaṃ , taṃ kālena ajjhattaṃ kālena bahiddhā jānanakāle ajjhattabahiddhārammaṇampi hotiyevāti .
Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
Abhiññāniddeso nāma
Terasamo paricchedo .