Jātiniddeso
Seyyathidaṃ , ayañhi jāti -saddo anekattho .
Tathā hesa ‘‘ ekampi jātiṃ dvepi jātiyo ’’ ti ( dī . ni .1.244; pārā .12) ettha bhave āgato .
‘‘ Atthi , visākhe , nigaṇṭhā nāma samaṇajātī ’’ ti ( a . ni .3.71) ettha nikāye .
‘‘ Jāti dvīhi khandhehi saṅgahitā ’’ ti ( dhātu .71) ettha saṅkhatalakkhaṇe .
‘‘ Yaṃ mātukucchismiṃ paṭhamaṃ cittaṃ uppannaṃ , paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtaṃ , tadupādāya sāvassa jātī ’’ ti ( mahāva .124) ettha paṭisandhiyaṃ .
‘‘ Sampatijāto , ānanda , bodhisatto ’’ ti ( ma . ni .3.207) ettha pasūtiyaṃ .
‘‘ Akkhitto anupakuṭṭho jātivādenā ’’ ti ( dī . ni .1.331) ettha kule .
‘‘ Yatohaṃ , bhagini , ariyāya jātiyā jāto ’’ ti ( ma . ni .2.351) ettha ariyasīle .
538. Svāyamidha
V2.126 gabbhaseyyakānaṃ paṭisandhito paṭṭhāya yāva mātukucchimhā nikkhamanaṃ , tāva pavattesu khandhesu .Itaresaṃ paṭisandhikhandhesvevāti daṭṭhabbo .
Ayampi ca pariyāyakathāva .
Nippariyāyato pana tattha tattha nibbattamānānaṃ sattānaṃ ye ye khandhā pātubhavanti , tesaṃ tesaṃ paṭhamapātubhāvo jāti nāma .
Sā
M2.130 panesā tattha tattha bhave paṭhamābhinibbattilakkhaṇā , niyyātanarasā , atītabhavato idha ummujjanapaccupaṭṭhānā , dukkhavicittatāpaccupaṭṭhānā vā . 539. Kasmā panesā dukkhāti ce ?
Anekesaṃ dukkhānaṃ vatthubhāvato .
Anekāni hi dukkhāni .
Seyyathidaṃ – dukkhadukkhaṃ , vipariṇāmadukkhaṃ , saṅkhāradukkhaṃ , paṭicchannadukkhaṃ , appaṭicchannadukkhaṃ , pariyāyadukkhaṃ , nippariyāyadukkhanti .
Tattha kāyikacetasikā dukkhā vedanāsabhāvato ca nāmato ca dukkhattā dukkhadukkhan ti vuccati .
Sukhā vedanā vipariṇāmena dukkhuppattihetuto vipariṇāmadukkhaṃ .
Upekkhā vedanā ceva avasesā ca tebhūmakā saṅkhārā udayabbayappaṭipīḷitattā saṅkhāradukkhaṃ .
Kaṇṇasūladantasūlarāgajapariḷāhadosajapariḷāhādi kāyikacetasiko ābādho pucchitvā jānitabbato upakkamassa ca apākaṭabhāvato paṭicchannadukkhaṃ nāma .
Apākaṭadukkhantipi vuccati .
Dvattiṃsakammakāraṇādisamuṭṭhāno ābādho apucchitvāva jānitabbato upakkamassa ca pākaṭabhāvato appaṭicchannadukkhaṃ nāma .
Pākaṭadukkhantipi vuccati .
Ṭhapetvā dukkhadukkhaṃ sesaṃ dukkhasaccavibhaṅge āgataṃ jātiādi sabbampi tassa tassa dukkhassa vatthubhāvato pariyāyadukkhaṃ .
Dukkhadukkhaṃ pana nippariyāyadukkhan ti vuccati .
Tatrāyaṃ
V2.127 jāti yaṃ taṃ bālapaṇḍitasuttādīsu ( ma . ni .3.246 ādayo ) bhagavatāpi upamāvasena pakāsitaṃ āpāyikaṃ dukkhaṃ , yañca sugatiyampi manussaloke gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ uppajjati , tassa vatthubhāvato dukkhā . 540. Tatridaṃ gabbhokkantimūlakādibhedaṃ dukkhaṃ – ayaṃ hi satto mātukucchimhi nibbattamāno na uppalapadumapuṇḍarīkādīsu nibbattati , atha kho heṭṭhā āmāsayassa upari pakkāsayassa udarapaṭalapiṭṭhikaṇṭakānaṃ vemajjhe paramasambādhe tibbandhakārenānākuṇapagandhaparibhāvitaparamaduggandhapavanavicarite adhimattajegucche kucchipadese pūtimacchapūtikummāsacandanikādīsu kimi viya nibbattati .
So tattha nibbatto dasa māse mātukucchisambhavena usmanā puṭapākaṃ viya paccamāno piṭṭhapiṇḍi viya sediyamāno samiñjanapasāraṇādirahito adhimattaṃ dukkhamanubhotīti , idaṃ tāva gabbhokkantimūlakaṃ dukkhaṃ .
Yaṃ
M2.131 pana so mātu sahasā upakkhalanagamananisīdanavuṭṭhānaparivattanādīsu surādhuttahatthagato eḷako viya ahituṇḍikahatthagato sappapotako viya ca ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaodhūnananiddhūnanādinā upakkamena adhimattaṃ dukkhamanubhavati , yañca mātu sītūdakapānakāle sītanarakupapanno viya , uṇhayāgubhattādiajjhoharaṇakāle aṅgāravuṭṭhisamparikiṇṇo viya , loṇambilādiajjhoharaṇakāle khārāpaṭicchakādikammakāraṇapatto viya tibbaṃ dukkhamanubhoti , idaṃ gabbhapariharaṇamūlakaṃ dukkhaṃ .Yaṃ panassa mūḷhagabbhāya mātuyā mittāmaccasuhajjādīhipi adassanārahe dukkhuppattiṭṭhāne chedanaphālanādīhi dukkhaṃ uppajjati , idaṃ gabbhavipattimūlakaṃ dukkhaṃ .
Yaṃ vijāyamānāya mātuyā kammajehi vātehi parivattetvā narakapapātaṃ viya atibhayānakaṃ yonimaggaṃ paṭipātiyamānassa paramasambādhena yonimukhena tāḷacchiggaḷena viya nikkaḍḍhiyamānassa mahānāgassa narakasattassa viya ca saṅghātapabbatehi vicuṇṇiyamānassa dukkhaṃ uppajjati , idaṃ vijāyanamūlakaṃ dukkhaṃ .
Yaṃ pana jātassa taruṇavaṇasadisasukhumālasarīrassa hatthagahaṇanahāpanadhovanacoḷaparimajjanādikāle
V2.128 sūcimukhakhuradhārāhi vijjhanaphālanasadisaṃ dukkhaṃ uppajjati , idaṃ mātukucchito bahinikkhamanamūlakaṃ dukkhaṃ .Yaṃ tato paraṃ pavattiyaṃ attanāva attānaṃ vadhentassa acelakavatādivasena ātāpanaparitāpanānuyogamanuyuttassa , kodhavasena abhuñjantassa , ubbandhantassa ca dukkhaṃ uppajjati , idaṃ attūpakkamamūlakaṃ dukkhaṃ .
Yaṃ pana parato vadhabandhanādīni anubhavantassa uppajjati , idaṃ parūpakkamamūlakaṃ dukkhanti .
Iti imassa sabbassāpi dukkhassa ayaṃ jāti vatthumeva hoti .
541. Tenetaṃ vuccati –
Jāyetha no ce narakesu satto ,
Tattaggidāhādikamappasayhaṃ ;
Labhetha dukkhaṃ nu kuhiṃ patiṭṭhaṃ ,
Iccāha dukkhāti munīdha jātiṃ .
Dukkhaṃ
M2.132 tiracchesu kasāpatoda-Daṇḍābhighātādibhavaṃ anekaṃ ;
Yaṃ taṃ kathaṃ tattha bhaveyya jātiṃ ,
Vinā tahiṃ jāti tatopi dukkhā .
Petesu dukkhaṃ pana khuppipāsā-
Vātātapādippabhavaṃ vicittaṃ ;
Yasmā ajātassa na tattha atthi ,
Tasmāpi dukkhaṃ muni jātimāha .
Tibbandhakāre
V2.129 ca asayhasīte ,Lokantare yaṃ asuresu dukkhaṃ ;
Na taṃ bhave tattha na cassa jāti ,
Yato ayaṃ jāti tatopi dukkhā .
Yañcāpi gūthanarake viya mātugabbhe ,
Satto vasaṃ ciramato bahi nikkhamañca ;
Pappoti dukkhamatighoramidampi natthi ,
Jātiṃ vinā itipi jāti ayañhi dukkhā .
Kiṃ bhāsitena bahunā nanu yaṃ kuhiñci ,
Atthīdha kiñcidapi dukkhamidaṃ kadāci ;
Nevatthi jātivirahena yato mahesi ,
Dukkhāti sabbapaṭhamaṃ imamāha jātinti .
Ayaṃ tāva jātiyaṃ vinicchayo .