Cattārīsākāraanupassanākathā
697. So tasseva pañcasu khandhesu aniccadukkhānattasammasanassa thirabhāvatthāya , yaṃ taṃ bhagavatā ‘‘ katamehi cattārīsāya ākārehi anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati , katamehi cattārīsāya ākārehi sammattaniyāmaṃ okkamatī ’’ ti etassa vibhaṅge –
‘‘ Pañcakkhandhe aniccato , dukkhato , rogato , gaṇḍato , sallato , aghato , ābādhato , parato , palokato , ītito , upaddavato , bhayato , upasaggato , calato , pabhaṅguto , addhuvato , atāṇato , aleṇato , asaraṇato , rittato , tucchato , suññato , anattato , ādīnavato , vipariṇāmadhammato , asārakato , aghamūlato , vadhakato , vibhavato , sāsavato , saṅkhatato , mārāmisato , jātidhammato , jarādhammato , byādhidhammato , maraṇadhammato
V2.246 , sokadhammato , paridevadhammato , upāyāsadhammato , saṃkilesikadhammato ’’ ti ( paṭi . ma .3.37)–Cattārīsāya ākārehi ,
‘‘ Pañcakkhandhe aniccato passanto anulomikaṃ khantiṃ paṭilabhati .
Pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho niccaṃ nibbānanti passanto sammattaniyāmaṃ okkamatī ’’ tiādinā ( paṭi . ma .3.38) nayena ,
Anulomañāṇaṃ vibhajantena pabhedato aniccādisammasanaṃ vuttaṃ .
Tassāpi vasena ime pañcakkhandhe sammasati .
698. Kathaṃ
M2.247 ?So hi ekekaṃ khandhaṃ anaccantikatāya , ādiantavantatāya ca aniccato .
Uppādavayapaṭipīḷanatāya , dukkhavatthutāya ca dukkhato .
Paccayayāpanīyatāya , rogamūlatāya ca rogato .
Dukkhatāsūlayogitāya , kilesāsucipaggharaṇatāya , uppādajarābhaṅgehi uddhumātaparipakkapabhinnatāya ca gaṇḍato .
Pīḷājanakatāya , antotudanatāya , dunnīharaṇīyatāya ca sallato .
Vigarahaṇīyatāya , avaḍḍhiāvahanatāya , aghavatthutāya ca aghato .
Aseribhāvajanakatāya , ābādhapadaṭṭhānatāya ca ābādhato .
Avasatāya , avidheyyatāya ca parato .
Byādhijarāmaraṇehi palujjanatāya palokato .
Anekabyasanāvahanatāya ītito .
Aviditānaṃyeva vipulānaṃ anatthānaṃ āvahanato , sabbupaddavavatthutāya ca upaddavato .
Sabbabhayānaṃ ākaratāya , dukkhavūpasamasaṅkhātassa paramassāsassa paṭipakkhabhūtatāya ca bhayato .
Anekehi anatthehi anubaddhatāya , dosūpasaṭṭhatāya , upasaggo viya anadhivāsanārahatāya ca upasaggato .
Byādhijarāmaraṇehi ceva lābhālābhādīhi ca lokadhammehi pacalitatāya calato .
Upakkamena ceva sarasena ca pabhaṅgupagamanasīlatāya pabhaṅguto .
Sabbāvatthanipātitāya , thirabhāvassa ca abhāvatāya addhuvato .
Atāyanatāya ceva , alabbhaneyyakhematāya ca atāṇato .
Allīyituṃ anarahatāya , allīnānampi ca leṇakiccākāritāya aleṇato .
Nissitānaṃ bhayasārakattābhāvena asaraṇato .
Yathāparikappitehi dhuvasubhasukhattabhāvehi rittatāya rittato .
Rittatāyeva tucchato appakattā vā , appakampi hi loke tucchanti vuccati .
Sāmi-nivāsi-kāraka-vedakādhiṭṭhāyakavirahitatāya
V2.247 suññato .Sayañca assāmikabhāvāditāya anattato .
Pavattidukkhatāya , dukkhassa ca ādīnavatāya ādīnavato , atha vā ādīnaṃ vāti gacchati pavattatīti ādīnavo , kapaṇamanussassetaṃ adhivacanaṃ , khandhāpi ca kapaṇāyevāti ādīnavasadisatāya ādīnavato .
Jarāya ceva maraṇena cāti dvedhā pariṇāmapakatitāya vipariṇāmadhammato .
Dubbalatāya , pheggu viya sukhabhañjanīyatāya ca asārakato .
Aghahetutāya aghamūlato .
Mittamukhasapatto
M2.248 viya vissāsaghātitāya vadhakato .Vigatabhavatāya , vibhavasambhūtatāya ca vibhavato .
Āsavapadaṭṭhānatāya sāsavato .
Hetupaccayehi abhisaṅkhatatāya saṅkhatato .
Maccumārakilesamārānaṃ āmisabhūtatāya mārāmisato .
Jāti-jarā-byādhimaraṇapakatitāya jāti-jarā-byādhi-maraṇadhammato .
Soka-parideva-upāyāsahetutāya soka-paridevaupāyāsadhammato .
Taṇhādiṭṭhiduccaritasaṃkilesānaṃ visayadhammatāya saṃkilesikadhammatoti evaṃ pabhedato vuttassa aniccādisammasanassa vasena sammasati .
Ettha hi aniccato , palokato , calato , pabhaṅguto , addhuvato , vipariṇāmadhammato , asārakato , vibhavato , saṅkhatato , maraṇadhammatoti ekekasmiṃ khandhe dasa dasa katvā paññāsa aniccānupassanāni .
Parato , rittato , tucchato , suññato , anattatoti ekekasmiṃ khandhe pañca pañca katvā pañcavīsati anattānupassanāni .
Sesāni dukkhato , rogatotiādīni ekekasmiṃ khandhe pañcavīsati pañcavīsati katvā pañcavīsatisataṃ dukkhānupassanānīti .
Iccassa iminā dvisatabhedena aniccādisammasanena pañcakkhandhe sammasato taṃ nayavipassanāsaṅkhātaṃ aniccadukkhānattasammasanaṃ thiraṃ hoti .
Idaṃ tāvettha pāḷinayānusārena sammasanārambhavidhānaṃ .