18. Diṭṭhivisuddhiniddeso

Nāmarūpapariggahakathā

662. IdāniM2.222V2.220 yā ‘‘ imesu bhūmibhūtesu dhammesu uggahaparipucchāvasena ñāṇaparicayaṃ katvā ‘ sīlavisuddhi ceva cittavisuddhi cā ’ ti dve mūlabhūtā visuddhiyo sampādetabbā ’’ ti vuttā .

Tattha sīlavisuddhi nāma suparisuddhaṃ pātimokkhasaṃvarādicatubbidhaṃ sīlaṃ , tañca sīlaniddese vitthāritameva .

Cittavisuddhi nāma saupacārā aṭṭha samāpattiyo , tāpi cittasīsena vutta samādhiniddese sabbākārena vitthāritā eva .

Tasmā tā tattha vitthāritanayeneva veditabbā .

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ diṭṭhivisuddhi , kaṅkhāvitaraṇavisuddhi , maggāmaggañāṇadassanavisuddhi , paṭipadāñāṇadassanavisuddhi , ñāṇadassanavisuddhīti imā pana pañca visuddhiyo sarīran ’’ ti , tattha nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhi nāma .

663. Taṃ sampādetukāmena samathayānikena tāva ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpāvacarajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāya vitakkādīni jhānaṅgāni , taṃsampayuttā ca dhammā lakkhaṇarasādivasena pariggahetabbā .

Pariggahetvā sabbampetaṃ ārammaṇābhimukhaṃ namanato namanaṭṭhena nāman ti vavatthapetabbaṃ .

Tato yathā nāma puriso antogehe sappaṃ disvā taṃ anubandhamāno tassa āsayaṃ passati , evameva ayampi yogāvacaro taṃ nāmaṃ upaparikkhanto ‘‘ idaṃ nāmaṃ kiṃ nissāya pavattatī ’’ ti pariyesamāno tassa nissayaṃ hadayarūpaṃ passati .

Tato hadayarūpassa nissayabhūtāni , bhūtanissitāni ca sesupādāyarūpānīti rūpaṃ pariggaṇhāti .

So sabbampetaṃ ruppanatoV2.221 rūpan ti vavatthapeti .

Tato namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ , ruppanalakkhaṇaṃ rūpanti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti .

664. Suddhavipassanāyāniko pana ayameva vā samathayāniko catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena saṅkhepato vā vitthārato vā catasso dhātuyo pariggaṇhāti .

Athassa yāthāvasarasalakkhaṇato āvibhūtāsu dhātūsu kammasamuṭṭhānamhiM2.223 tāva kese ‘‘ catasso dhātuyo , vaṇṇo , gandho , raso , ojā , jīvitaṃ , kāyappasādo ’’ ti evaṃ kāyadasakavasena dasa rūpāni , tattheva bhāvassa atthitāya bhāvadasakavasena dasa , tattheva āhārasamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ , utusamuṭṭhānaṃ , cittasamuṭṭhānanti aparānipi catuvīsatīti evaṃ catusamuṭṭhānesu catuvīsatikoṭṭhāsesu catucattālīsa catucattālīsa rūpāni , sedo , assu , kheḷo , siṅghāṇikāti imesu pana catūsu utucittasamuṭṭhānesu dvinnaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena soḷasa soḷasa rūpāni , udariyaṃ , karīsaṃ , pubbo , muttanti imesu catūsu utusamuṭṭhānesu utusamuṭṭhānasseva ojaṭṭhamakassa vasena aṭṭha aṭṭha rūpāni pākaṭāni hontīti .

Esa tāva dvattiṃsākāre nayo .

Ye pana imasmiṃ dvattiṃsākāre āvibhūte apare dasa ākārā āvibhavanti .

Tattha asitādiparipācake tāva kammaje tejokoṭṭhāsamhi ojaṭṭhamakañceva jīvitañcāti nava rūpāni , tathā cittaje assāsapassāsakoṭṭhāsepi ojaṭṭhamakañceva saddo cāti nava , sesesu catusamuṭṭhānesu aṭṭhasu jīvitanavakañceva tīṇi ca ojaṭṭhamakānīti tettiṃsa rūpāni pākaṭāni honti .

Tassevaṃ vitthārato dvācattālīsākāravasena imesu bhūtupādāyarūpesu pākaṭesu jātesu vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo , hadayavatthudasakañcāti aparānipi saṭṭhirūpāni pākaṭāni honti .

So sabbānipi tāni ruppanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘ etaṃ rūpan ’’ ti passati .

Tassevaṃ pariggahitarūpassa dvāravasena arūpadhammā pākaṭā honti .

Seyyathidaṃ – dvepañcaviññāṇāni , tisso manodhātuyo , aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātuyoti ekāsīti lokiyacittāni , avisesena ca tehi cittehi sahajāto phasso , vedanā , saññā , cetanā , jīvitaṃ , cittaṭṭhiti , manasikāroti ime satta satta cetasikāti .

Lokuttaracittāni pana neva suddhavipassakassaV2.222 , na samathayānikassa pariggahaṃ gacchanti anadhigatattāti .

So sabbepi te arūpadhamme namanalakkhaṇena ekato katvā ‘‘ etaṃ nāman ’’ ti passati .

Evameko catudhātuvavatthānamukhena vitthārato nāmarūpaṃ vavatthapeti .

665. AparoM2.224 aṭṭhārasadhātuvasena .

Kathaṃ ?

Idha bhikkhu atthi imasmiṃ attabhāve cakkhudhātu … pe … manoviññāṇadhātūti dhātuyo āvajjitvā yaṃ loko setakaṇhamaṇḍalavicittaṃ āyatavitthataṃ akkhikūpake nhārusuttakena ābaddhaṃ maṃsapiṇḍaṃ ‘‘ cakkhū ’’ ti sañjānāti , taṃ aggahetvā khandhaniddese upādārūpesu vuttappakāraṃ cakkhupasādaṃ ‘‘ cakkhudhātū ’’ ti vavatthapeti .

Yāni panassa nissayabhūtā catasso dhātuyo , parivārakāni cattāri vaṇṇa-gandha-rasa-ojā-rūpāni , anupālakaṃ jīvitindriyanti nava sahajātarūpāni , tattheva ṭhitāni kāyadasakabhāvadasakavasena vīsati kammajarūpāni , āhārasamuṭṭhānādīnaṃ tiṇṇaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena catuvīsati anupādinnarūpānīti evaṃ sesāni tepaṇṇāsa rūpāni honti , na tāni ca ‘‘ cakkhudhātū ’’ ti vavatthapeti .

Esa nayo sotadhātuādīsupi .

Kāyadhātuyaṃ pana avasesāni tecattālīsa rūpāni honti .

Keci pana utucittasamuṭṭhānāni saddena saha nava nava katvā pañcacattālīsāti vadanti .

Iti ime pañca pasādā , tesañca visayā rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā pañcāti dasa rūpāni dasa dhātuyo honti .

Avasesarūpāni dhammadhātuyeva honti .

Cakkhuṃ pana nissāya rūpaṃ ārabbha pavattaṃ cittaṃ cakkhuviññāṇadhātu nāmāti evaṃ dvepañcaviññāṇāni pañca viññāṇadhātuyo honti .

Tīṇi manodhātucittāni ekā manodhātu , aṭṭhasaṭṭhi manoviññāṇadhātucittāni manoviññāṇadhātūti sabbānipi ekāsīti lokiyacittāni satta viññāṇadhātuyo .

Taṃsampayuttā phassādayo dhammadhātūti evamettha aḍḍhekādasa dhātuyo rūpaṃ , aḍḍhaṭṭhamā dhātuyo nāmanti evameko aṭṭhārasadhātuvasena nāmarūpaṃ vavatthapeti .

666. Aparo dvādasāyatanavasena .

Kathaṃ ?

Cakkhudhātuyaṃ vuttanayeneva ṭhapetvā tepaṇṇāsa rūpāni cakkhupasādamattaṃ ‘‘ cakkhāyatanan ’’ ti vavatthapeti .

Tattha vuttanayeneva ca sotaghānajivhākāyadhātuyo ‘‘ sotaghānajivhākāyāyatanānī ’’ ti , tesaṃ visayabhūte pañcadhamme ‘‘ rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbāyatanānī ’’ tiV2.223 , lokiyasattaviññāṇadhātuyo ‘‘ manāyatanan ’’ ti , taṃsampayuttā phassādayo sesarūpañca ‘‘ dhammāyatanan ’’ ti evametthaM2.225 aḍḍhekādasa āyatanāni rūpaṃ , diyaḍḍhaāyatanāni nāmanti evameko dvādasāyatanavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti .

667. Aparo tato saṃkhittataraṃ khandhavasena vavatthapeti .

Kathaṃ ?

Idha bhikkhu imasmiṃ sarīre catusamuṭṭhānā catasso dhātuyo , taṃnissito vaṇṇo , gandho , raso , ojā , cakkhupasādādayo pañca pasādā , vatthurūpaṃ , bhāvo , jīvitindriyaṃ , dvisamuṭṭhāno saddoti imāni sattarasa rūpāni sammasanupagāni nipphannāni rūparūpāni .

Kāyaviññatti , vacīviññatti , ākāsadhātu , rūpassa lahutā , mudutā , kammaññatā , upacayo , santati , jaratā , aniccatāti imāni pana dasa rūpāni na sammasanupagāni , ākāravikāraantaraparicchedamattakāni , na nipphannarūpāni , na rūparūpāni .

Apica kho rūpānaṃ ākāravikāraantaraparicchedamattato rūpanti saṅkhaṃ gatāni .

Iti sabbāni petāni sattavīsati rūpāni rūpakkhandho , ekāsītiyā lokiyacittehi saddhiṃ uppannā vedanā vedanākkhandho , taṃsampayuttā saññā saññākkhandho , saṅkhārā saṅkhārakkhandho , viññāṇaṃ viññāṇakkhandhoti .

Iti rūpakkhandho rūpaṃ , cattāro arūpino khandhā nāmanti evameko pañcakkhandhavasena nāmarūpaṃ vavatthapeti .

668. Aparo ‘‘ yaṃkiñci rūpaṃ sabbaṃ rūpaṃ cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpan ’’ ti ( ma . ni .1.347; a . ni .11.17) evaṃ saṃkhitteneva imasmiṃ attabhāve rūpaṃ pariggahetvā , tathā manāyatanañceva dhammāyatanekadesañca nāmanti pariggahetvā ‘‘ iti idañca nāmaṃ idañca rūpaṃ , idaṃ vuccati nāmarūpan ’’ ti saṅkhepato nāmarūpaṃ vavatthapeti .

669. Sace panassa tena tena mukhena rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ pariggaṇhato sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhāti , tena dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ .

Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ , tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti .

Yathā hi cakkhumato purisassa aparisuddhe ādāse mukhanimittaṃ olokentassa nimittaṃ na paññāyati , so ‘‘ nimittaṃ na paññāyatī ’’ ti na ādāsaṃM2.226 chaḍḍeti , atha kho naṃ punappunaṃ parimajjatiV2.224 .

Tassa parisuddhe ādāse nimittaṃ sayameva pākaṭaṃ hoti .

Yathā ca telatthiko tilapiṭṭhaṃ doṇiyaṃ ākiritvā udakena paripphosetvā ekavāraṃ dvevāraṃ pīḷanamattena tele anikkhamante na tilapiṭṭhaṃ chaḍḍeti , atha kho naṃ punappunaṃ uṇhodakena paripphosetvā madditvā pīḷeti .

Tassevaṃ karoto vippasannaṃ tilatelaṃ nikkhamati .

Yathā vā pana udakaṃ pasādetukāmo katakaṭṭhiṃ gahetvā antoghaṭe hatthaṃ otāretvā ekadvevāre ghaṃsanamattena udake avippasīdante na katakaṭṭhiṃ chaḍḍeti , atha kho naṃ punappunaṃ ghaṃsati .

Tassevaṃ karontassa kalalakaddamaṃ sannisīdati .

Udakaṃ acchaṃ hoti vippasannaṃ , evamevaṃ tena bhikkhunā dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasikātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ .

Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ , tathā tathā tappaccanīkakilesā sannisīdanti , kaddamupari udakaṃ viya cittaṃ pasannaṃ hoti .

Tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti .

Evaṃ aññāhipi ucchucoragoṇadadhimacchādīhi upamāhi ayamattho pakāsetabbo .

Arūpadhammānaṃ upaṭṭhānākārakathā

670. Evaṃ suvisuddharūpapariggahassa panassa arūpadhammā tīhi ākārehi upaṭṭhahanti phassavasena vā vedanāvasena vā viññāṇavasena vā .

Kathaṃ ?

Ekassa tāva ‘‘ pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā ’’ tiādinā nayena dhātuyo pariggaṇhantassa paṭhamābhinipāto phasso , taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , saddhiṃ phassena cetanā saṅkhārakkhandho , cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti .

Tathā ‘‘ kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā … pe … assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā ’’ ti ( visuddhi .1.307) paṭhamābhinipāto phasso , taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho … pe … cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti .

Evaṃ arūpadhammā phassavasena upaṭṭhahanti .

Ekassa ‘‘ pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā ’’ ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho , taṃsampayuttā saññā saññākkhandho , taṃsampayutto phassoM2.227 ca cetanā ca saṅkhārakkhandho , taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti .

Tathā ‘‘ kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇāV2.225 … pe … assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā ’’ ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho … pe … taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti .

Evaṃ vedanāvasena arūpadhammā upaṭṭhahanti .

Aparassa ‘‘ pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā ’’ ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho , taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti .

Tathā ‘‘ kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā … pe … assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā ’’ ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho , taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho , saññā saññākkhandho , phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti .

Evaṃ viññāṇavasena arūpadhammā upaṭṭhahanti .

Eteneva upāyena ‘‘ kammasamuṭṭhāne kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā ’’ tiādinā nayena dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesu catunnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vasena , sesesu ca cakkhudhātuādīsu rūpapariggahamukhesu sabbaṃ nayabhedaṃ anugantvā yojanā kātabbā .

671. Yasmā ca evaṃ suvisuddharūpapariggahasseva tassa arūpadhammā tīhākārehi pākaṭā honti .

Tasmā suvisuddharūpapariggaheneva arūpapariggahāya yogo kātabbo , na itarena .

Sace hi ekasmiṃ vā rūpadhamme upaṭṭhite dvīsu vā rūpaṃ pahāya arūpapariggahaṃ ārabhati kammaṭṭhānato parihāyati , pathavīkasiṇabhāvanāya vuttappakārā pabbateyyā gāvī viya .

Suvisuddharūpapariggahassa pana arūpapariggahāya yogaṃ karoto kammaṭṭhānaṃ vuddhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti .

So evaṃ phassādīnaṃ vasena upaṭṭhite cattāro arūpino khandhe nāmanti , tesaṃ ārammaṇabhūtāni cattāri mahābhūtāni , catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpaṃ rūpanti vavatthapeti .

Iti aṭṭhārasa dhātuyo dvādasāyatanāni pañcakkhandhāti sabbepi tebhūmake dhamme khaggena samuggaṃ vivaramānoM2.228 viya yamakatālakandaṃ phālayamāno viya ca nāmañca rūpañcāti dvedhā vavatthapeti .

Nāmarūpamattato uddhaṃ añño satto vā puggalo vā devo vā brahmā vā natthīti niṭṭhaṃ gacchati .

Sambahulasuttantasaṃsandanā

672. SoV2.226 evaṃ yāthāvasarasato nāmarūpaṃ vavatthapetvā suṭṭhutaraṃ ‘‘ satto puggalo ’’ ti imissā lokasamaññāya pahānatthāya sattasammohassa samatikkamatthāya asammohabhūmiyaṃ cittaṃ ṭhapanatthāya sambahulasuttantavasena ‘‘ nāmarūpamattamevidaṃ , na satto , na puggalo atthī ’’ ti etamatthaṃ saṃsandetvā vavatthapeti .

Vuttañhetaṃ –

‘‘ Yathāpi aṅgasambhārā , hoti saddo ratho iti ;

Evaṃ khandhesu santesu , hoti sattoti sammutī ’’ ti .( saṃ . ni .1.171);

Aparampi vuttaṃ ,‘‘ seyyathāpi , āvuso , kaṭṭhañca paṭicca valliñca paṭicca mattikañca paṭicca tiṇañca paṭicca ākāso parivārito agārantveva saṅkhaṃ gacchati , evameva kho , āvuso , aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca maṃsañca paṭicca cammañca paṭicca ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṃ gacchatī ’’ ti ( ma . ni .1.306).

Aparampi vuttaṃ –

‘‘ Dukkhameva hi sambhoti , dukkhaṃ tiṭṭhati veti ca ;

Nāññatra dukkhā sambhoti , nāññaṃ dukkhā nirujjhatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.171);

Upamāhi nāmarūpavibhāvanā

673. Evaṃ anekasatehi suttantehi nāmarūpameva dīpitaṃ , na satto na puggalo .

Tasmā yathā akkhacakkapañjaraīsādīsu aṅgasambhāresu ekenākārena saṇṭhitesu rathoti vohāramattaṃ hoti , paramatthato ekekasmiṃ aṅge upaparikkhiyamāne ratho nāma natthi .

Yathā ca kaṭṭhādīsu gehasambhāresu ekenākārena ākāsaṃ parivāretvā ṭhitesu gehan ti vohāramattaṃ hoti , paramatthato gehaṃ nāma natthi .

Yathā ca aṅguliaṅguṭṭhādīsu ekenākārena ṭhitesu muṭṭhīti vohāramattaṃV2.227 hoti .

Doṇitantiādīsu vīṇāti .

Hatthiassādīsu senāti .

PākāragehagopurādīsuM2.229 nagaran ti .

Khandhasākhāpalāsādīsu ekenākārena ṭhitesu rukkhoti vohāramattaṃ hoti , paramatthato ekekasmiṃ avayave upaparikkhiyamāne rukkho nāma natthi .

Evamevaṃ pañcasu upādānakkhandhesu sati ‘‘ satto , puggalo ’’ ti vohāramattaṃ hoti , paramatthato ekekasmiṃ dhamme upaparikkhiyamāne ‘‘ asmīti vā ahanti vā ’’ ti gāhassa vatthubhūto satto nāma natthi .

Paramatthato pana nāmarūpamattameva atthīti .

Evaṃ passato hi dassanaṃ yathābhūtadassanaṃ nāma hoti .

674. Yo panetaṃ yathābhūtadassanaṃ pahāya ‘‘ satto atthī ’’ ti gaṇhāti .

So tassa vināsaṃ anujāneyya avināsaṃ vā .

Avināsaṃ anujānanto sassate patati .

Vināsaṃ anujānanto ucchede patati .

Kasmā ?

Khīranvayassa dadhino viya tadanvayassa aññassa abhāvato .

So ‘‘ sassato satto ’’ ti gaṇhanto olīyati nāma .

‘‘ Ucchijjatī ’’ ti gaṇhanto atidhāvati nāma .

Tenāha bhagavā –

‘‘ Dvīhi , bhikkhave , diṭṭhigatehi pariyuṭṭhitā devamanussā olīyanti eke , atidhāvanti eke , cakkhumanto ca passanti .

‘‘ Kathañca , bhikkhave , olīyanti eke ?

Bhavārāmā , bhikkhave , devamanussā bhavaratā bhavasamuditā .

Tesaṃ bhavanirodhāya dhamme desiyamāne cittaṃ na pakkhandati nappasīdati na santiṭṭhati nādhimuccati .

Evaṃ kho , bhikkhave , olīyanti eke .

‘‘ Kathañca , bhikkhave , atidhāvanti eke ?

Bhaveneva kho paneke aṭṭīyamānā harāyamānā jigucchamānā vibhavaṃ abhinandanti , yato kira bho ayaṃ attā kāyassa bhedā ucchijjati vinassati , na hoti paraṃmaraṇā , etaṃ santaṃ , etaṃ paṇītaṃ , etaṃ yāthāvanti .

Evaṃ kho , bhikkhave , atidhāvanti eke .

‘‘ Kathañca , bhikkhave , cakkhumanto passanti ?

Idha , bhikkhave , bhikkhu bhūtaṃ bhūtatoV2.228 passati , bhūtaṃ bhūtato disvā bhūtassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti .

Evaṃ kho , bhikkhave , cakkhumanto passantī ’’ ti ( itivu .49).

675. TasmāM2.230 yathā dāruyantaṃ suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ , atha ca pana dārurajjukasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi .

Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyati , evamidaṃ nāmarūpampi suññaṃ nijjīvaṃ nirīhakaṃ , atha ca pana aññamaññasamāyogavasena gacchatipi tiṭṭhatipi .

Saīhakaṃ sabyāpāraṃ viya khāyatīti daṭṭhabbaṃ .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ Nāmañca rūpañca idhatthi saccato ,

Na hettha satto manujo ca vijjati ;

Suññaṃ idaṃ yantamivābhisaṅkhataṃ ,

Dukkhassa puñjo tiṇakaṭṭhasādiso ’’ ti .

Na kevalañcetaṃ dāruyantupamāya , aññāhipi naḷakalāpīādīhi upamāhi vibhāvetabbaṃ – yathā hi dvīsu naḷakalāpīsu aññamaññaṃ nissāya ṭhapitāsu ekā ekissā upatthambho hoti , ekissā patamānāya itarāpi patati , evamevaṃ pañcavokārabhave nāmarūpaṃ aññamaññaṃ nissāya pavattati , ekaṃ ekassa upatthambho hoti .

Maraṇavasena ekasmiṃ patamāne itarampi patati .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ Yamakaṃ nāmarūpañca , ubho aññoññanissitā ;

Ekasmiṃ bhijjamānasmiṃ , ubho bhijjanti paccayā ’’ ti .

676. Yathā ca daṇḍābhihataṃ bheriṃ nissāya sadde pavattamāne aññā bherī , añño saddo , bherisaddā asammissā , bherī saddena suññā , saddo bheriyā suñño , evamevaṃ vatthudvārārammaṇasaṅkhātaṃ rūpaṃ nissāya nāme pavattamāne aññaṃ rūpaṃ , aññaṃ nāmaṃ , nāmarūpā asammissā , nāmaṃ rūpena suññaṃ , rūpaṃ nāmena suññaṃ , apica kho bheriṃ paṭicca saddo viya rūpaṃ paṭicca nāmaṃ pavattati .

Tenāhu porāṇā –

‘‘ NaV2.229 cakkhuto jāyare phassapañcamā ,

Na rūpato no ca ubhinnamantarā ;

Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā ,

Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā .

‘‘ NaM2.231 sotato jāyare phassapañcamā ,

Na saddato no ca ubhinnamantarā … pe ….

‘‘ Na ghānato jāyare phassapañcamā ,

Na gandhato no ca ubhinnamantarā … pe ….

‘‘ Na jivhāto jāyare phassapañcamā ,

Na rasato no ca ubhinnamantarā … pe ….

‘‘ Na kāyato jāyare phassapañcamā ,

Na phassato no ca ubhinnamantarā … pe ….

‘‘ Na vatthurūpā pabhavanti saṅkhatā ,

Na cāpi dhammāyatanehi niggatā ;

Hetuṃ paṭiccappabhavanti saṅkhatā ,

Yathāpi saddo pahaṭāya bheriyā ’’ ti .

677. Apicettha nāmaṃ nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti , na khādati , na pivati , na byāharati , na iriyāpathaṃ kappeti .

Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena pavattituṃ sakkoti .

Na hi tassā khāditukāmatā , nāpi pivitukāmatā , na byāharitukāmatā , na iriyāpathaṃ kappetukāmatā , atha kho nāmaṃ nissāya rūpaṃ pavattati , rūpaṃ nissāya nāmaṃ pavattati , nāmassa khāditukāmatāya pivitukāmatāya byāharitukāmatāya iriyāpathaṃ kappetukāmatāya sati rūpaṃ khādati , pivati , byāharati , iriyāpathaṃ kappeti .

ImassaV2.230 panatthassa vibhāvanatthāya imaṃ upamaṃ udāharanti – yathā jaccandho ca pīṭhasappī ca disāpakkamitukāmā assu , jaccandho pīṭhasappiṃ evamāha ‘‘ ahaṃ kho bhaṇe , sakkomi pādehi pādakaraṇīyaṃ kātuṃ , natthi ca me cakkhūni yehi samavisamaṃ passeyyan ’’ ti .

Pīṭhasappīpi jaccandhaṃ evamāha ‘‘ ahaṃ kho bhaṇe , sakkomi cakkhunā cakkhukaraṇīyaṃ kātuṃ , natthi ca me pādāni yehi abhikkameyyaṃ vā paṭikkameyyaṃ vā ’’ ti .

So tuṭṭhahaṭṭho jaccandho pīṭhasappiṃ aṃsakūṭaṃ āropesi .

Pīṭhasappī jaccandhassa aṃsakūṭe nisīditvā evamāha ‘‘ vāmaṃ muñca dakkhiṇaṃ gaṇha , dakkhiṇaṃ muñca vāmaṃ gaṇhā ’’ ti .

Tattha jaccandhopi nittejoM2.232 dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati , pīṭhasappīpi nittejo dubbalo na sakena tejena sakena balena gacchati , na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya gamanaṃ nappavattati , evamevaṃ nāmampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati , na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati .

Rūpampi nittejaṃ na sakena tejena uppajjati , na tāsu tāsu kiriyāsu pavattati , na ca tesaṃ aññamaññaṃ nissāya uppatti vā pavatti vā na hoti .

Tenetaṃ vuccati –

‘‘ Na sakena balena jāyare ,

Nopi sakena balena tiṭṭhare ;

Paradhammavasānuvattino ,

Jāyare saṅkhatā attadubbalā .

‘‘ Parapaccayato ca jāyare ,

Paraārammaṇato samuṭṭhitā ;

Ārammaṇapaccayehi ca ,

Paradhammehi cime pabhāvitā .

‘‘ Yathāpi nāvaṃ nissāya , manussā yanti aṇṇave ;

Evameva rūpaṃ nissāya , nāmakāyo pavattati .

‘‘ Yathā ca manusse nissāya , nāvā gacchati aṇṇave ;

Evameva nāmaṃ nissāya , rūpakāyo pavattati .

‘‘ UbhoV2.231 nissāya gacchanti , manussā nāvā ca aṇṇave ;

Evaṃ nāmañca rūpañca , ubho aññoññanissitā ’’ ti .

Evaṃ nānānayehi nāmarūpaṃ vavatthāpayato sattasaññaṃ abhibhavitvā asammohabhūmiyaṃ ṭhitaṃ nāmarūpānaṃ yāthāvadassanaṃ diṭṭhivisuddhīti veditabbaṃ .

Nāmarūpavavatthānan tipi saṅkhāraparicchedo tipi etasseva adhivacanaṃ .

Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge

Paññābhāvanādhikāre

Diṭṭhivisuddhiniddeso nāma

Aṭṭhārasamo paricchedo .

Issues

選擇版本

Visuddhimaggo

Visuddhimaggo