15. Āyatanadhātuniddeso
Āyatanavitthārakathā
510. Āyatanānīti
M2.112V2.109 dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ , rūpāyatanaṃ , sotāyatanaṃ , saddāyatanaṃ , ghānāyatanaṃ , gandhāyatanaṃ , jivhāyatanaṃ , rasāyatanaṃ , kāyāyatanaṃ , phoṭṭhabbāyatanaṃ , manāyatanaṃ , dhammāyatananti .Tattha –
Attha lakkhaṇa tāvatva , kama saṅkhepa vitthārā ;
Tathā daṭṭhabbato ceva , viññātabbo vinicchayo .
Tattha visesato tāva cakkhatīti cakkhu , rūpaṃ assādeti vibhāveti cāti attho .
Rūpayatīti rūpaṃ , vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti attho .
Suṇātīti sotaṃ .
Sappatīti saddo , udāhariyatīti attho .
Ghāyatīti ghānaṃ .
Gandhayatīti gandho .
Attano vatthuṃ sūcayatīti attho .
Jīvitaṃ avhayatīti jivhā .
Rasanti taṃ sattāti raso , assādentīti attho .
Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyoti kāyo .
Āyoti uppattideso .
Phusiyatīti phoṭṭhabbaṃ .
Munātīti mano .
Attano lakkhaṇaṃ dhārentīti dhammā .
511. Avisesato pana āyatanato , āyānaṃ tananato , āyatassa ca nayanato āyatanan ti veditabbaṃ .
Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti , vāyamantīti vuttaṃ hoti .
Te ca āyabhūte dhamme etāni tanonti , vitthārentīti vuttaṃ hoti , idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ atīva āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati , tāva nayanteva , pavattayantīti vuttaṃ hoti .
Iti
V2.110 sabbepime dhammā āyatanato , āyānaṃ tananato , āyatassa ca nayanato āyatanaṃ āyatananti vuccanti . 512. Apica nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanaṃ veditabbaṃ .
Tathā hi loke ‘‘ issarāyatanaṃ vāsudevāyatanan ’’ tiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti
M2.113 vuccati .‘‘ Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatanan ’’ tiādīsu ākaro .
Sāsane pana ‘‘ manoramme āyatane sevanti naṃ vihaṅgamā ’’ tiādīsu ( a . ni .5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ .
‘‘ Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatanan ’’ tiādīsu sañjātideso .
‘‘ Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane ’’ tiādīsu ( a . ni .3.102) kāraṇaṃ .
Cakkhuādīsu cāpi te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo ca nesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ .
Cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayo nesaṃ ākaro .
Cakkhādayo ca nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ , tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato .
Cakkhādayo ca nesaṃ sañjātideso , tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito .
Cakkhādayo ca nesaṃ kāraṇaṃ , tesaṃ abhāve abhāvatoti .
Iti nivāsaṭṭhānaṭṭhena , ākaraṭṭhena , samosaraṇaṭṭhānaṭṭhena , sañjātidesaṭṭhena , kāraṇaṭṭhenacāti imehipi kāraṇehi ete dhammā āyatanaṃ āyatananti vuccanti .
Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ … pe … dhammā ca te āyatanañcāti dhammāyatanan ti evaṃ tāvettha atthato viññātabbo vinicchayo .
513. Lakkhaṇāti cakkhādīnaṃ lakkhaṇatopettha viññātabbo vinicchayo .
Tāni ca pana tesaṃ lakkhaṇāni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni .
Tāvatvatoti tāvabhāvato .
Idaṃ vuttaṃ hoti – cakkhādayopi hi dhammā eva , evaṃ sati dhammāyatanamicceva avatvā kasmā dvādasāyatanānīti vuttānīti ce .
Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato idha channaṃ viññāṇakāyānaṃ dvārabhāvena ārammaṇabhāvena ca vavatthānato ayametesaṃ bhedo hotīti dvādasa vuttāni , cakkhuviññāṇavīthipariyāpannassa hi viññāṇakāyassa
V2.111 cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ , rūpāyatanameva cārammaṇaṃ , tathā itarāni itaresaṃ .Chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadesova uppattidvāraṃ , asādhāraṇameva ca dhammāyatanaṃ ārammaṇanti
M2.114 .Iti channaṃ viññāṇakāyānaṃ uppattidvārārammaṇavavatthānato dvādasa vuttānīti evamettha tāvatvato viññātabbo vinicchayo .
514. Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati .
Ajjhattikesu hi āyatanesu sanidassanasappaṭighavisayattā cakkhāyatanaṃ pākaṭanti paṭhamaṃ desitaṃ , tato anidassanasappaṭighavisayāni sotāyatanādīni .
Atha vā dassanānuttariyasavanānuttariyahetubhāvena bahūpakārattā ajjhattikesu cakkhāyatanasotāyatanāni paṭhamaṃ desitāni , tato ghānāyatanādīni tīṇi , pañcannampi gocaravisayattā ante manāyatanaṃ , cakkhāyatanādīnaṃ pana gocarattā tassa tassa antarantarāni bāhiresu rūpāyatanādīni .
Apica viññāṇuppattikāraṇavavatthānatopi ayametesaṃ kamo veditabbo .
Vuttañhetaṃ ‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ … pe … manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇan ’’ ti ( ma . ni .3.421; saṃ . ni .2.43).
Evaṃ kamatopettha viññātabbo vinicchayo .
515. Saṅkhepavitthārāti saṅkhepato hi manāyatanassa ceva dhammāyatanekadesassa ca nāmena tadavasesānañca āyatanānaṃ rūpena saṅgahitattā dvādasāpi āyatanāni nāmarūpamattameva honti .
Vitthārato pana ajjhattikesu tāva cakkhāyatanaṃ jātivasena cakkhupasādamattameva , paccayagatinikāyapuggalabhedato pana anantappabhedaṃ .
Tathā sotāyatanādīni cattāri .
Manāyatanaṃ kusalākusalavipākakiriyaviññāṇabhedena ekūnanavutippabhedaṃ ekavīsuttarasatappabhedañca .
Vatthupaṭipadādibhedato pana anantappabhedaṃ .
Rūpasaddagandharasāyatanāni visabhāgapaccayādibhedato anantappabhedāni .
Phoṭṭhabbāyatanaṃ pathavīdhātutejodhātuvāyodhātuvasena tippabhedaṃ .
Paccayādibhedato anekappabhedaṃ .
Dhammāyatanaṃ vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhasukhumarūpanibbānānaṃ sabhāvanānattabhedato anekappabhedanti .
Evaṃ saṅkhepavitthārā viññātabbo vinicchayo .
516. Daṭṭhabbatoti ettha pana sabbāneva saṅkhatāni āyatanāni anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni .
Na hi tāni pubbe udayā kutoci āgacchanti , napi uddhaṃ vayā
V2.112 kuhiñci gacchanti , atha kho pubbe udayā appaṭiladdhasabhāvāniM2.115 , uddhaṃ vayā paribhinnasabhāvāni , pubbantāparantavemajjhe paccayāyattavuttitāya avasāni pavattanti .Tasmā anāgamanato aniggamanato ca daṭṭhabbāni .
Tathā nirīhakato abyāpārato ca .
Na hi cakkhurūpādīnaṃ evaṃ hoti ‘‘ aho vata amhākaṃ sāmaggiyaṃ viññāṇaṃ nāma uppajjeyyā ’’ ti , na ca tāni viññāṇuppādanatthaṃ dvārabhāvena vatthubhāvena ārammaṇabhāvena vā īhanti , na byāpāramāpajjanti , atha kho dhammatāvesā , yaṃ cakkhurūpādisāmaggiyaṃ cakkhuviññāṇādīni sambhavantīti .
Tasmā nirīhakato abyāpārato ca daṭṭhabbāni .
Apica ajjhattikāni suññagāmo viya daṭṭhabbāni , dhuvasubhasukhattabhāvavirahitattā .
Bāhirāni gāmaghātakacorā viya , ajjhattikānaṃ abhighātakattā .
Vuttañhetaṃ ‘‘ cakkhu , bhikkhave , haññati manāpāmanāpehi rūpehī ’’ ti vitthāro .
Apica ajjhattikāni cha pāṇakā viya daṭṭhabbāni , bāhirāni tesaṃ gocarā viyāti .
Evamettha daṭṭhabbato viññātabbo vinicchayo .
Idaṃ tāva āyatanānaṃ vitthārakathāmukhaṃ .
Dhātuvitthārakathā
517. Tadanantarā pana dhātuyoti aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu , rūpadhātu , cakkhuviññāṇadhātu , sotadhātu , saddadhātu , sotaviññāṇadhātu , ghānadhātu , gandhadhātu , ghānaviññāṇadhātu , jivhādhātu , rasadhātu , jivhāviññāṇadhātu , kāyadhātu , phoṭṭhabbadhātu , kāyaviññāṇadhātu , manodhātu , dhammadhātu , manoviññāṇadhātūti .
Tattha –
Atthato lakkhaṇādīhi , kama tāvatvasaṅkhato ;
Paccayā atha daṭṭhabbā , veditabbo vinicchayo .
Tattha atthatoti cakkhatīti cakkhu .
Rūpayatīti rūpaṃ .
Cakkhussa viññāṇaṃ cakkhuviññāṇanti evamādinā tāva nayena cakkhādīnaṃ visesatthato veditabbo vinicchayo .
Avisesena pana vidahati , dhīyate , vidhānaṃ , vidhīyate etāya , ettha vā dhīyatīti dhātu .
Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitā hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ
V2.113 , anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti .Bhārahārehi ca bhāro viya , sattehi
M2.116 dhīyante , dhāriyantīti attho .Dukkhavidhānamattameva cesā , avasavattanato .
Etāhi ca karaṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati .
Tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati , ṭhapiyatīti attho .
Iti cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati , dhīyatītiādinā atthavasena dhātūti vuccati .
518. Apica yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi , na evametā , etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo .
Yathā loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā dhātuyoti vuccanti , evametāpi dhātuyo viya dhātuyo .
Vicittā hete ñāṇañeyyāvayavāti .
Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā , evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā .
Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti .
Apica dhātūti nijjīvamattassevetaṃ adhivacanaṃ .
Tathā hi bhagavā ‘‘ cha dhāturo ayaṃ bhikkhu puriso ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.344) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanaṃ akāsīti .
Tasmā yathāvuttena atthena cakkhu ca taṃ dhātu ca cakkhudhātu … pe … manoviññāṇañca taṃ dhātu ca manoviññāṇadhātūti .
Evaṃ tāvettha atthato veditabbo vinicchayo .
519. Lakkhaṇāditoti cakkhādīnaṃ lakkhaṇāditopettha veditabbo vinicchayo .
Tāni ca pana nesaṃ lakkhaṇādīni khandhaniddese vuttanayeneva veditabbāni .
Kamatoti idhāpi pubbe vuttesu uppattikkamādīsu desanākkamova yujjati .
So ca panāyaṃ hetuphalānupubbavavatthānavasena vutto .
Cakkhudhātu rūpadhātūti idañhi dvayaṃ hetu , cakkhuviññāṇadhātūti phalaṃ .
Evaṃ sabbattha .
520. Tāvatvatoti
M2.117 tāvabhāvato .Idaṃ vuttaṃ hoti – tesu tesu hi suttābhidhammappadesesu ‘‘ ābhādhātu , subhadhātu , ākāsānañcāyatanadhātu , viññāṇañcāyatanadhātu , ākiñcaññāyatanadhātu , nevasaññānāsaññāyatanadhātu , saññāvedayitanirodhadhātu ’’( saṃ . ni .2.95),‘‘ kāmadhātu
V2.114 , byāpādadhātu , vihiṃsādhātu , nekkhammadhātu , abyāpādadhātu , avihiṃsādhātu ’’( vibha .182; dī . ni .3.305; ma . ni .3.125),‘‘ sukhadhātu , dukkhadhātu , somanassadhātu , domanassadhātu , upekkhādhātu , avijjādhātu ’’( vibha .180; ma . ni .3.125),‘‘ ārambhadhātu , nikkamadhātu , parakkamadhātu ’’( saṃ . ni .5.183),‘‘ hīnadhātu , majjhimadhātu , paṇītadhātu ’’( dī . ni .3.305),‘‘ pathavīdhātu , āpodhātu , tejodhātu , vāyodhātu ( dī . ni .3.311), ākāsadhātu , viññāṇadhātu ’’( ma . ni .3.125; vibha .172),‘‘ saṅkhatadhātu , asaṅkhatadhātu ’’( ma . ni .3.125),‘‘ anekadhātu nānādhātu loko ’’ ti ( dī . ni .2.366; ma . ni .1.148) evamādayo aññāpi dhātuyo dissanti .Evaṃ sati sabbāsaṃ vasena paricchedaṃ akatvā kasmā aṭṭhārasāti ayameva paricchedo katoti ce .
Sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā .
Rūpadhātuyeva hi ābhādhātu , subhadhātu pana rūpādipaṭibaddhā .
Kasmā , subhanimittattā .
Subhanimittañhi subhadhātu .
Tañca rūpādivinimuttaṃ na vijjati .
Kusalavipākārammaṇā vā rūpādayo eva subhadhātūti rūpādimattamevesā .
Ākāsānañcāyatanadhātuādīsu cittaṃ manoviññāṇadhātuyeva , sesā dhammadhātu .
Saññāvedayitanirodhadhātu pana sabhāvato natthi .
Dhātudvayanirodhamattameva hi sā .
Kāmadhātu dhammadhātumattaṃ vā hoti .
Yathāha –
‘‘ tattha katamā kāmadhātu ?
Kāmapaṭisaṃyutto takko vitakko micchāsaṅkappo ’’ ti ( vibha .182).
Aṭṭhārasāpi vā dhātuyo .
Yathāha –
‘‘ heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ karitvā uparito paranimmitavasavattī deve antokaritvā yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātuāyatanā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ , ayaṃ vuccati kāmadhātū ’’ ti ( vibha .182).
Nekkhammadhātu
M2.118 dhammadhātu eva ,‘‘ sabbepi kusalā dhammā nekkhammadhātū ’’ ti ( vibha .182) vacanato manoviññāṇadhātupi hotiyeva .Byāpādavihiṃsā-abyāpāda-avihiṃsāsukha-dukkha-somanassa-domanassupekkhā-avijjāārambha-nikkama-parakkamadhātuyo dhammadhātuyeva .
Hīnamajjhimapaṇītadhātuyo aṭṭhārasa dhātumattameva .
Hīnā hi cakkhādayo hīnā dhātu , majjhimapaṇītā
V2.115 majjhimā ceva paṇītā ca .Nippariyāyena pana akusalā dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo hīnadhātu , lokiyā kusalābyākatā ubhopi cakkhudhātuādayo ca majjhimadhātu , lokuttarā pana dhammadhātumanoviññāṇadhātuyo paṇītadhātu .
Pathavītejovāyodhātuyo phoṭṭhabbadhātuyeva , āpodhātu ākāsadhātu ca dhammadhātuyeva .
Viññāṇadhātu cakkhuviññāṇādisattaviññāṇadhātusaṅkhepoyeva .
Sattarasa dhātuyo dhammadhātuekadeso ca saṅkhatadhātu , asaṅkhatā pana dhātu dhammadhātuekadesova .
Anekadhātunānādhātuloko pana aṭṭhārasa dhātuppabhedamattamevāti .
Iti sabhāvato vijjamānānaṃ sabbadhātūnaṃ tadantogadhattā aṭṭhāraseva vuttāti .
521. Apica vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññīnaṃ saññāsamūhananatthampi aṭṭhāraseva vuttā .
Santi hi sattā vijānanasabhāve viññāṇe jīvasaññino , tesaṃ cakkhusotaghānajivhākāyamanodhātumanoviññāṇadhātubhedena tassa anekataṃ cakkhurūpādipaccayāyattavuttitāya aniccatañca pakāsetvā dīgharattānusayitaṃ jīvasaññaṃ samūhanitukāmena bhagavatā aṭṭhārasa dhātuyo pakāsitā .
Kiñca bhiyyo tathā veneyyajjhāsayavasena ca .
Ye ca imāya anatisaṅkhepavitthārāya desanāya veneyyasattā , tadajjhāsayavasena ca aṭṭhāraseva pakāsitā .
Saṅkhepavitthāranayena tathā tathā hi ,
Dhammaṃ pakāsayati esa yathā yathāssa ;
Saddhammatejavihataṃ vilayaṃ khaṇena ,
Veneyyasattahadayesu tamo payātīti .
Evamettha tāvatvato veditabbo vinicchayo .
522. Saṅkhatoti
M2.119 cakkhudhātu tāva jātito eko dhammotveva saṅkhaṃ gacchati cakkhupasādavasena , tathā sotaghānajivhākāyarūpasaddagandharasadhātuyo sotappasādādivasena , phoṭṭhabbadhātu pana pathavītejovāyovasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati .Cakkhuviññāṇadhātu kusalākusalavipākavasena
V2.116 dve dhammāti saṅkhaṃ gacchati , tathā sotaghānajivhākāyaviññāṇadhātuyo .Manodhātu pana pañcadvārāvajjanakusalākusalavipākasampaṭicchanavasena tayo dhammāti saṅkhaṃ gacchati .
Dhammadhātu tiṇṇaṃ arūpakkhandhānaṃ soḷasannaṃ sukhumarūpānaṃ asaṅkhatāya ca dhātuyā vasena vīsati dhammāti saṅkhaṃ gacchati .
Manoviññāṇadhātu sesakusalākusalābyākataviññāṇavasena chasattati dhammāti saṅkhaṃ gacchati .
Evamettha saṅkhatopi veditabbo vinicchayo .
523. Paccayāti ettha ca cakkhudhātu tāva cakkhuviññāṇadhātuyā vippayuttapurejātaatthiavigatanissayindriyapaccayānaṃ vasena chahi paccayehi paccayo hoti , rūpadhātu purejātaatthiavigatārammaṇapaccayānaṃ vasena catūhi paccayehi paccayo hoti .
Evaṃ sotaviññāṇadhātuādīnaṃ sotadhātusaddadhātuādayo .
Pañcannaṃ pana nesaṃ āvajjanamanodhātu anantarasamanantaranatthivigatānantarūpanissayavasena pañcahi paccayehi paccayo hoti , tā ca pañcapi sampaṭicchanamanodhātuyā .
Tathā sampaṭicchanamanodhātu santīraṇamanoviññāṇadhātuyā , sā ca voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātuyā , voṭṭhabbanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā .
Javanamanoviññāṇadhātu pana anantarāya javanamanoviññāṇadhātuyā tehi ceva pañcahi āsevanapaccayena cāti chahi paccayehi paccayo hoti .
Esa tāva pañcadvāre nayo .
Manodvāre pana bhavaṅgamanoviññāṇadhātu āvajjanamanoviññāṇadhātuyā .
Āvajjanamanoviññāṇadhātu ca javanamanoviññāṇadhātuyā purimehi pañcahi paccayehi paccayo hoti .
Dhammadhātu pana sattannampi viññāṇadhātūnaṃ sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādīhi bahudhā paccayo hoti .
Cakkhudhātuādayo pana ekaccā ca dhammadhātu ekaccāya manoviññāṇadhātuyā ārammaṇapaccayādīhipi paccayā honti .
Cakkhuviññāṇadhātuādīnañca na kevalaṃ cakkhurūpādayo paccayā honti , atha kho ālokādayopi .
Tenāhu pubbācariyā –
‘‘ Cakkhurūpālokamanasikāre
M2.120 paṭicca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ .Sotasaddavivaramanasikāre paṭicca uppajjati sotaviññāṇaṃ .
Ghānagandhavāyumanasikāre paṭicca uppajjati ghānaviññāṇaṃ .
Jivhārasaāpamanasikāre paṭicca uppajjati jivhāviññāṇaṃ .
Kāyaphoṭṭhabbapathavīmanasikāre paṭicca uppajjati kāyaviññāṇaṃ .
Bhavaṅgamanadhammamanasikāre paṭicca uppajjati manoviññāṇan ’’ ti .
Ayamettha
V2.117 saṅkhepo .Vitthārato pana paccayappabhedo paṭiccasamuppādaniddese āvibhavissatīti evamettha paccayatopi veditabbo vinicchayo .
524. Daṭṭhabbatoti daṭṭhabbatopettha vinicchayo veditabboti attho .
Sabbā eva hi saṅkhatadhātuyo pubbantāparantavivittato dhuvasubhasukhattabhāvasuññato paccayāyattavuttito ca daṭṭhabbā .
Visesato panettha bheritalaṃ viya cakkhudhātu daṭṭhabbā , daṇḍo viya rūpadhātu , saddo viya cakkhuviññāṇadhātu .
Tathā ādāsatalaṃ viya cakkhudhātu , mukhaṃ viya rūpadhātu , mukhanimittaṃ viya cakkhuviññāṇadhātu .
Atha vā ucchutilā viya cakkhudhātu , yantacakkayaṭṭhi viya rūpadhātu , ucchurasatelāni viya cakkhuviññāṇadhātu .
Tathā adharāraṇī viya cakkhudhātu , uttarāraṇī viya rūpadhātu , aggi viya cakkhuviññāṇadhātu .
Esa nayo sotadhātuādīsu .
Manodhātu pana yathāsambhavato cakkhuviññāṇadhātuādīnaṃ purecarānucarā viya daṭṭhabbā .
Dhammadhātuyā vedanākkhandho sallamiva sūlamiva ca daṭṭhabbo .
Saññāsaṅkhārakkhandhā vedanāsallasūlayogāāturā viya , puthujjanānaṃ vā saññā āsādukkhajananato rittamuṭṭhi viya .
Ayathābhuccanimittagāhakato vanamigo viya .
Saṅkhārā paṭisandhiyaṃ pakkhipanato aṅgārakāsuyaṃ khipanakapurisā viya .
Jāti dukkhānubandhato rājapurisānubandhacorā viya .
Sabbānatthāvahassa khandhasantānassa hetuto visarukkhabījāni viya .
Rūpaṃ nānāvidhupaddavanimittato khuracakkaṃ viya daṭṭhabbaṃ .
Asaṅkhatā pana dhātu amatato santato khemato ca daṭṭhabbā .
Kasmā ?
Sabbānatthāvahassa paṭipakkhabhūtattā .
Manoviññāṇadhātu
M2.121 ārammaṇesu vavatthānābhāvato araññamakkaṭo viya , duddamanato assakhaḷuṅko viya , yatthakāmanipātito vehāsakkhittadaṇḍo viya , lobhadosādinānappakārakilesavesayogato raṅganaṭo viya daṭṭhabbāti .Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
Paññābhāvanādhikāre
Āyatanadhātuniddeso nāma
Pannarasamo paricchedo .