Pahātabbadhammapahānakathā
829. Ye
V2.321 yena pahātabbā dhammā , tesaṃ pahānañcāti imesu pana catūsu ñāṇesu ye dhammā yena ñāṇena pahātabbā , tesaṃ pahānañca jānitabbaṃ .Etāni hi yathāyogaṃ saṃyojanakilesamicchattalokadhammamacchariyavipallāsaganthaagatiāsavaoghayoganīvaraṇaparāmāsaupādānaanusayamalaakusalakammapathacittuppādasaṅkhātānaṃ dhammānaṃ pahānakarāni .
Tattha saṃyojanānīti khandhehi khandhānaṃ phalena kammassa dukkhena vā sattānaṃ saṃyojakattā rūparāgādayo dasa dhammā vuccanti .
Yāvañhi te , tāva etesaṃ anuparamoti .
Tatrāpi rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjāti ime pañca uddhaṃnibbattanakakhandhādisaṃyojakattā uddhaṃbhāgiyasaṃyojanāni nāma .
Sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso kāmarāgo paṭighoti ime pañca adhonibbattanakakhandhādisaṃyojakattā adhobhāgiyasaṃyojanāni nāma .
Kilesāti sayaṃ saṃkiliṭṭhattā sampayuttadhammānañca saṃkilesikattā lobho doso moho māno diṭṭhi vicikicchā thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappanti ime dasa dhammā .
Micchattāti micchāpavattanato micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā micchākammanto micchāājīvo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhīti ime aṭṭha dhammā .
Micchāvimuttimicchāñāṇehi vā saddhiṃ dasa .
Lokadhammāti lokappavattiyā sati anuparamadhammakattā lābho alābho yaso ayaso sukhaṃ dukkhaṃ nindā pasaṃsāti ime aṭṭha .
Idha pana kāraṇopacārena lābhādivatthukassa anunayassa alābhādivatthukassa paṭighassa cetaṃ lokadhammaggahaṇena gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ .
Macchariyānīti
M2.324 āvāsamacchariyaṃ kulamacchariyaṃ lābhamacchariyaṃ dhammamacchariyaṃ vaṇṇamacchariyanti imāsu āvāsādīsu aññesaṃ sādhāraṇabhāvaṃ asahanākārena pavattāni pañca macchariyāni .Vipallāsāti
V2.322 aniccadukkhaanattaasubhesuyeva vatthūsu ‘‘ niccaṃ sukhaṃ attā subhan ’’ ti evaṃ pavatto saññāvipallāso cittavipallāso diṭṭhivipallāsoti ime tayo .Ganthāti nāmakāyassa ceva rūpakāyassa ca ganthanato abhijjhādayo cattāro .
Tathā hi te abhijjhā kāyagantho , byāpādo kāyagantho , sīlabbataparāmāso kāyagantho , idaṃsaccābhiniveso kāyagantho icceva vuttā .
Agatīti chandadosamohabhayehi akattabbakaraṇassa , kattabbākaraṇassa ca adhivacanaṃ .
Tañhi ariyehi agantabbattā agatīti vuccati .
Āsavāti ārammaṇavasena āgotrabhuto , ābhavaggato ca savanā , asaṃvutehi vā dvārehi ghaṭachiddehi udakaṃ viya savanato niccapaggharaṇaṭṭhena saṃsāradukkhassa vā savanato kāmarāgabhavarāgamicchādiṭṭhiavijjānametaṃ adhivacanaṃ .
Bhavasāgare ākaḍḍhanaṭṭhena duruttaraṇaṭṭhena ca oghā tipi , ārammaṇaviyogassa ceva dukkhaviyogassa ca appadānato yogā tipi tesaññeva adhivacanaṃ .
Nīvaraṇānīti cittassa āvaraṇanīvaraṇapaṭicchādanaṭṭhena kāmacchandādayo pañca .
Parāmāsoti tassa tassa dhammassa sabhāvaṃ atikkamma parato abhūtaṃ sabhāvaṃ āmasanākārena pavattanato micchādiṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ .
Upādānānīti sabbākārena paṭiccasamuppādaniddese vuttāni kāmupādānādīni cattāri .
Anusayāti thāmagataṭṭhena kāmarāgānusayo , paṭigha , māna , diṭṭhi , vicikicchā , bhavarāga , avijjānusayoti evaṃ vuttā kāmarāgādayo satta
M2.325 .Te hi thāmagatattā punappunaṃ kāmarāgādīnaṃ uppattihetubhāvena anusentiyevāti anusayā .
Malāti
V2.323 telañjanakalalaṃ viya sayañca asuddhattā , aññesañca asuddhabhāvakaraṇato lobhadosamohā tayo .Akusalakammapathāti akusalakammabhāvena ceva duggatīnañca pathabhāvena pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro musāvādo pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpo abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhīti ime dasa .
Akusalacittuppādāti lobhamūlā aṭṭha dosamūlā dve mohamūlā dveti ime dvādasa .
830. Iti etesaṃ saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ etāni yathāyogaṃ pahānakarāni .
Kathaṃ ?
Saṃyojanesu tāva sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāso apāyagamanīyā ca kāmarāgapaṭighāti ete pañca dhammā paṭhamañāṇavajjhā , sesā kāmarāgapaṭighā oḷārikā dutiyañāṇavajjhā , sukhumā tatiyañāṇavajjhā , rūparāgādayo pañcapi catutthañāṇavajjhā eva .
Paratopi ca yattha yattha evasaddena niyamaṃ na karissāma .
Tattha tattha yaṃ yaṃ ‘‘ upariñāṇavajjho ’’ ti vakkhāma , so so purimañāṇehi hatāpāyagamanīyādibhāvova hutvā upariñāṇavajjho hotīti veditabbo .
Kilesesu diṭṭhivicikicchā paṭhamañāṇavajjhā , doso tatiyañāṇavajjho , lobhamohamānathinauddhaccaahirikaanottappāni catutthañāṇavajjhāni .
Micchattesu micchādiṭṭhi musāvādo micchākammanto micchāājīvoti ime paṭhamañāṇavajjhā , micchāsaṅkappo pisuṇavācā pharusavācāti ime tatiyañāṇavajjhā , cetanāyeva cettha vācāti veditabbā .
Samphappalāpamicchāvāyāmasatisamādhivimuttiñāṇāni catutthañāṇavajjhāni .
Lokadhammesu paṭigho tatiyañāṇavajjho , anunayo catutthañāṇavajjho , yase ca pasaṃsāya ca anunayo catutthañāṇavajjhoti eke .
Macchariyāni paṭhamañāṇavajjhāneva .
Vipallāsesu
M2.326V2.324 anicce niccaṃ , anattani attāti ca saññācittadiṭṭhivipallāsā , dukkhe sukhaṃ , asubhe subhanti diṭṭhivipallāso cāti ime paṭhamañāṇavajjhā , asubhe subhanti saññācittavipallāsā tatiyañāṇavajjhā , dukkhe sukhanti saññācittavipallāsā catutthañāṇavajjhā .Ganthesu sīlabbataparāmasaidaṃsaccābhinivesakāyaganthā paṭhamañāṇavajjhā , byāpādakāyagantho tatiyañāṇavajjho , itaro catutthañāṇavajjho .
Agati paṭhamañāṇavajjhāva .
Āsavesu diṭṭhāsavo paṭhamañāṇavajjho , kāmāsavo tatiyañāṇavajjho , itare dve catutthañāṇavajjhā .
Oghayogesupi eseva nayo .
Nīvaraṇesu vicikicchānīvaraṇaṃ paṭhamañāṇavajjhaṃ , kāmacchando byāpādo kukkuccanti tīṇi tatiyañāṇavajjhāni , thinamiddhauddhaccāni catutthañāṇavajjhāni .
Parāmāso paṭhamañāṇavajjhova .
Upādānesu sabbesampi lokiyadhammānaṃ vatthukāmavasena kāmāti āgatattā rūpārūparāgopi kāmupādāne patati , tasmā taṃ catutthañāṇavajjhaṃ , sesāni paṭhamañāṇavajjhāni .
Anusayesu diṭṭhivicikicchānusayā paṭhamañāṇavajjhāva , kāmarāgapaṭighānusayā tatiyañāṇavajjhā , mānabhavarāgāvijjānusayā catutthañāṇavajjhā .
Malesu dosamalaṃ tatiyañāṇavajjhaṃ , itarāni catutthañāṇavajjhāni .
Akusalakammapathesu pāṇātipāto adinnādānaṃ micchācāro musāvādo micchādiṭṭhīti ime paṭhamañāṇavajjhā
V2.325 , pisuṇavācā pharusavācā byāpādoti tayo tatiyañāṇavajjhā , samphappalāpābhijjhā catutthañāṇavajjhā .Akusalacittuppādesu cattāro diṭṭhigatasampayuttā vicikicchāsampayutto cāti pañca paṭhamañāṇavajjhāva , dve paṭighasampayuttā tatiyañāṇavajjhā , sesā catutthañāṇavajjhāti .
Yañca yena vajjhaṃ , taṃ tena pahātabbaṃ nāma .
Tena vuttaṃ ‘‘ iti etesaṃ saṃyojanādīnaṃ dhammānaṃ etāni yathāyogaṃ pahānakarānī ’’ ti .
831. Kiṃ
M2.327 panetāni ete dhamme atītānāgate pajahanti udāhu paccuppanneti .Kiṃ panettha yadi tāva atītānāgate , aphalo vāyāmo āpajjati .
Kasmā ?
Pahātabbānaṃ natthitāya .
Atha paccuppanne , tathāpi aphalo , vāyāmena saddhiṃ pahātabbānaṃ atthitāya , saṃkilesikā ca maggabhāvanā āpajjati , vippayuttatā vā kilesānaṃ , na ca paccuppannakileso cittavippayutto nāma atthīti .
Nāyaṃ āveṇikā codanā .
Pāḷiyaṃyeva hi ‘‘ svāyaṃ kilese pajahati , atīte kilese pajahati , anāgate kilese pajahati , paccuppanne kilese pajahatī ’’ ti vatvā , puna ‘‘ hañci atīte kilese pajahati , tenahi khīṇaṃ khepeti , niruddhaṃ nirodheti , vigataṃ vigameti , atthaṅgataṃ atthaṅgameti .
Atītaṃ yaṃ natthi , taṃ pajahatī ’’ ti ( paṭi . ma .3.21) ca vatvā ,‘‘ na atīte kilese pajahatī ’’ ti paṭikkhittaṃ .
Tathā ‘‘ hañci anāgate kilese pajahati , tenahi ajātaṃ pajahati , anibbattaṃ pajahati , anuppannaṃ pajahati , apātubhūtaṃ pajahati .
Anāgataṃ yaṃ natthi , taṃ pajahatī ’’ ti ca vatvā ,‘‘ na anāgate kilese pajahatī ’’ ti paṭikkhittaṃ .
Tathā ‘‘ hañci paccuppanne kilese pajahati , tenahi ratto rāgaṃ pajahati .
Duṭṭho dosaṃ , mūḷho mohaṃ , vinibaddho mānaṃ , parāmaṭṭho diṭṭhiṃ , vikkhepagato uddhaccaṃ , aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ , thāmagato anusayaṃ pajahati .
Kaṇhasukkā dhammā yuganaddhāva vattanti .
Saṃkilesikā maggabhāvanā hotī ’’ ti ca vatvā ,‘‘ na atīte kilese pajahati , na anāgate , na paccuppanne kilese pajahatī ’’ ti sabbaṃ paṭikkhipitvā ,‘‘ tenahi natthi maggabhāvanā , natthi phalasacchikiriyā
V2.326 , natthi kilesappahānaṃ , natthi dhammābhisamayo ’’ ti pañhāpariyosāne ‘‘ na hi natthi maggabhāvanā … pe … natthi dhammābhisamayo ’’ ti paṭijānitvā ‘‘ yathā kathaṃ viyā ’’ ti vutte idaṃ vuttaṃ –‘‘ Seyyathāpi taruṇo rukkho ajātaphalo , tamenaṃ puriso mūle chindeyya , ye tassa rukkhassa ajātaphalā , te ajātāyeva na jāyanti , anibbattāyeva na nibbattanti , anuppannāyeva na uppajjanti , apātubhūtāyeva na pātubhavanti , evameva
M2.328 uppādo hetu uppādo paccayo kilesānaṃ nibbattiyāti uppāde ādīnavaṃ disvā anuppāde cittaṃ pakkhandati , anuppāde cittassa pakkhandattā ye āyūhanapaccayā kilesā nibbatteyyuṃ , te ajātāyeva na jāyanti … pe … apātubhūtāyeva na pātubhavanti , evaṃ hetunirodhā dukkhanirodho .Pavattaṃ hetu … pe … nimittaṃ hetu … pe … āyūhanā hetu … pe … anāyūhane cittassa pakkhandattā ye āyūhanapaccayā kilesā nibbatteyyuṃ , te ajātāyeva … pe … apātubhūtāyeva na pātubhavanti , evaṃ hetunirodhā dukkhanirodho .
Evaṃ atthi maggabhāvanā , atthi phalasacchikiriyā , atthi kilesappahānaṃ , atthi dhammābhisamayo ’’ ti ( paṭi . ma .3.21).
832. Etena kiṃ dīpitaṃ hoti ?
Bhūmiladdhānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dīpitaṃ hoti .
Bhūmiladdhā pana kiṃ atītānāgatā udāhu paccuppannāti .
Bhūmiladdhuppannā eva nāma te .
833. Uppannaṃ hi vattamānabhūtāpagatokāsakatabhūmiladdhavasena anekappabhedaṃ .
Tattha sabbampi uppādajarābhaṅgasamaṅgisaṅkhātaṃ vattamānuppannaṃ nāma .
Ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhaṃ anubhūtāpagatasaṅkhātaṃ kusalākusalaṃ uppādādittayaṃ anuppatvā niruddhaṃ bhūtāpagatasaṅkhātaṃ sesasaṅkhatañca bhūtāpagatuppannaṃ nāma .
‘‘ Yānissa tāni pubbekatāni kammānī ’’ ti ( ma . ni .3.248) evamādinā nayena vuttaṃ kammaṃ atītampi samānaṃ aññaṃ vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassokāsaṃ katvā ṭhitattā tathā katokāsañca vipākaṃ anuppannampi samānaṃ evaṃ kate okāse ekantena uppajjanato okāsakatuppannaṃ nāma .
Tāsu tāsu bhūmīsu asamūhataṃ akusalaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma .
834. Ettha
V2.327 ca bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ .Bhūmīti hi vipassanāya ārammaṇabhūtā tebhūmakā pañcakkhandhā .
Bhūmiladdhaṃ nāma tesu khandhesu uppattirahaṃ kilesajātaṃ .
Tenahi sā bhūmi laddhā nāma hotīti tasmā bhūmiladdhanti vuccati , sā ca kho na ārammaṇavasena .
Ārammaṇavasena
M2.329 hi sabbepi atītānāgate pariññātepi ca khīṇāsavānaṃ khandhe ārabbha kilesā uppajjanti mahākaccānauppalavaṇṇādīnaṃ khandhe ārabbha soreyyaseṭṭhi nandamāṇavakādīnaṃ viya .Yadi ca taṃ bhūmiladdhaṃ nāma siyā , tassa appaheyyato na koci bhavamūlaṃ pajaheyya .
Vatthuvasena pana bhūmiladdhaṃ veditabbaṃ .
Yattha yattha hi vipassanāya apariññātā khandhā uppajjanti , tattha tattha uppādato pabhuti tesu vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ anuseti .
Taṃ appahīnaṭṭhena bhūmiladdhanti veditabbaṃ .
835. Tattha ca yassa yesu khandhesu appahīnaṭṭhena anusayitā kilesā , tassa te eva khandhā tesaṃ kilesānaṃ vatthu , na aññesaṃ santakā khandhā .
Atītakkhandhesu ca appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ atītakkhandhāva vatthu , na itare .
Esa nayo anāgatādīsu .
Tathā kāmāvacarakkhandhesu appahīnānusayitānaṃ kilesānaṃ kāmāvacarakkhandhāva vatthu , na itare .
Esa nayo rūpārūpāvacaresu .
Sotāpannādīsu pana yassa yassa ariyapuggalassa khandhesu taṃ taṃ vaṭṭamūlaṃ kilesajātaṃ tena tena maggena pahīnaṃ , tassa tassa te te khandhā pahīnānaṃ tesaṃ tesaṃ vaṭṭamūlakilesānaṃ avatthuto bhūmīti saṅkhaṃ na labhanti .
Puthujjanassa sabbasova vaṭṭamūlakilesānaṃ appahīnattā yaṃkiñci kariyamānaṃ kammaṃ kusalaṃ akusalaṃ vā hoti .
Iccassa kammakilesapaccayā vaṭṭaṃ vaṭṭati .
Tassetaṃ vaṭṭamūlaṃ rūpakkhandheyeva , na vedanākkhandhādīsu .
Viññāṇakkhandheyeva vā , na rūpakkhandhādīsūti na vattabbaṃ .
Kasmā ?
Avisesena pañcasupi khandhesu anusayitattā .
836. Kathaṃ ?
Pathavīrasādi viya rukkhe .
Yathā hi mahārukkhe pathavītalaṃ adhiṭṭhāya pathavīrasañca āporasañca nissāya tappaccayā mūlakhandhasākhapasākhapallavapalāsapupphaphalehi vaḍḍhitvā nabhaṃ pūretvā yāva kappāvasānā bījaparamparāya rukkhapaveṇiṃ santānayamāne ṭhite taṃ pathavīrasādi mūleyeva , na khandhādīsu … pe … phaleyeva vā , na mūlādīsūti na vattabbaṃ .
Kasmā ?
Avisesena sabbesu mūlādīsu anugatattāti .
Yathā
V2.328 pana tasseva rukkhassa pupphaphalādīsu nibbinno koci puriso catūsu disāsu maṇḍūkakaṇṭakaṃ nāma visakaṇṭakaṃ ākoṭeyya , atha soM2.330 rukkho tena visasamphassena phuṭṭho pathavīrasaāporasānaṃ pariyādiṇṇattā appasavanadhammataṃ āgamma puna santānaṃ nibbattetuṃ na sakkuṇeyya , evameva khandhapavattiyaṃ nibbinno kulaputto tassa purisassa catūsu disāsu rukkhe visayojanaṃ viya attano santāne catumaggabhāvanaṃ ārabhati .Athassa so khandhasantāno tena catumaggavisasamphassena sabbaso vaṭṭamūlakakilesānaṃ pariyādiṇṇattā kiriyabhāvamattaupagatakāyakammādisabbakammappabhedo hutvā āyatiṃ punabbhavānabhinibbattanadhammataṃ āgamma bhavantarasantānaṃ nibbattetuṃ na sakkoti .
Kevalaṃ carimaviññāṇanirodhena nirindhano viya jātavedo anupādāno parinibbāyati , evaṃ bhūmiyā bhūmiladdhassa ca nānattaṃ veditabbaṃ .
837. Apica aparampi samudācāraārammaṇādhiggahitaavikkhambhitaasamūhatavasena catubbidhaṃ uppannaṃ .
Tattha vattamānuppannameva samudācāruppannaṃ .
Cakkhādīnaṃ pana āpāthagate ārammaṇe pubbabhāge anuppajjamānampi kilesajātaṃ ārammaṇassa adhiggahitattā eva aparabhāge ekantena uppattito ārammaṇādhiggahituppannan ti vuccati , kalyāṇigāme piṇḍāya carato mahātissattherassa visabhāgarūpadassanena uppannakilesajātaṃ viya .
Samathavipassanānaṃ aññataravasena avikkhambhitaṃ kilesajātaṃ cittasantatimanārūḷhampi uppattinivārakassa hetuno abhāvā avikkhambhituppannaṃ nāma .
Samathavipassanāvasena pana vikkhambhitampi ariyamaggena asamūhatattā uppattidhammataṃ anatītatāya asamūhatuppannan ti vuccati , ākāsena gacchantassa aṭṭhasamāpattilābhino therassa kusumitarukkhe upavane pupphāni uccinantassa madhurena sarena gāyato mātugāmassa gītasavanena uppannakilesajātaṃ viya .
Tividhampi cetaṃ ārammaṇādhiggahitāvikkhambhitaasamūhatuppannaṃ bhūmiladdheneva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbaṃ .
838. Iccetasmiṃ vuttappabhede uppanne yadetaṃ vattamānabhūtāpagatokāsakatasamudācārasaṅkhātaṃ catubbidhaṃ uppannaṃ , taṃ amaggavajjhattā kenacipi ñāṇena pahātabbaṃ na hoti .
Yaṃ panetaṃ bhūmiladdhārammaṇādhiggahitaavikkhambhitaasamūhatasaṅkhātaṃ uppannaṃ , tassa taṃ uppannabhāvaṃ vināsayamānaṃ yasmā taṃ taṃ lokiyalokuttarañāṇaṃ uppajjati , tasmā taṃ sabbampi pahātabbaṃ hotīti .
Evamettha ye yena pahātabbā dhammā , tesaṃ pahānañca jānitabbaṃ .