Kamādivinicchayakathā
504. Evaṃ viditvā ca puna etesveva –
Khandhesu ñāṇabhedatthaṃ , kamatotha visesato ;
Anūnādhikato ceva , upamāto tatheva ca .
Daṭṭhabbato dvidhā evaṃ , passantassatthasiddhito ;
Vinicchayanayo sammā , viññātabbo vibhāvinā .
Tattha
V2.105 kamatoti idha uppattikkamo , pahānakkamo , paṭipattikkamo , bhūmikkamo , desanākkamoti bahuvidho kamo .Tattha ‘‘ paṭhamaṃ kalalaṃ hoti , kalalā hoti abbudan ’’ ti ( saṃ . ni .1.235) evamādi uppattikkamo .
‘‘ Dassanena pahātabbā dhammā , bhāvanāya pahātabbā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 8) evamādi pahānakkamo .
‘‘ Sīlavisuddhi , cittavisuddhī ’’ ti ( ma . ni .1.259; paṭi . ma .3.41) evamādi paṭipattikkamo .
‘‘ Kāmāvacarā , rūpāvacarā ’’ ti ( dha . sa .987) evamādi bhūmikkamo .
‘‘ Cattāro satipaṭṭhānā , cattāro sammappadhānā ’’ ti ( dī . ni .3.145) vā ,‘‘ dānakathaṃ , sīlakathan ’’ ti ( dī . ni .1.298) vā evamādi desanākkamo .
Tesu idha uppattikkamo tāva na yujjati , kalalādīnaṃ viya khandhānaṃ pubbāpariyavavatthānena anuppattito .
Na pahānakkamo , kusalābyākatānaṃ appahātabbato .
Napaṭipattikkamo , akusalānaṃ appaṭipajjanīyato .
Na bhūmikkamo , vedanādīnaṃ catubhūmipariyāpannattā .
Desanākkamo pana yujjati .
Abhedena hi pañcasu khandhesu attagāhapatitaṃ veneyyajanaṃ samūhaghanavinibbhogadassanena attagāhato mocetukāmo bhagavā hitakāmo
M2.108 tassa tassa janassa sukhagahaṇatthaṃ cakkhuādīnampi visayabhūtaṃ oḷārikaṃ paṭhamaṃ rūpakkhandhaṃ desesi .Tato iṭṭhāniṭṭharūpasaṃvedanikaṃ vedanaṃ .
‘‘ Yaṃ vedayati , taṃ sañjānātī ’’ ti evaṃ vedanāvisayassa ākāragāhikaṃ saññaṃ .
Saññāvasena abhisaṅkhārake saṅkhāre .
Tesaṃ vedanādīnaṃ nissayaṃ adhipatibhūtañca nesaṃ viññāṇanti evaṃ tāva kamato vinicchayanayo viññātabbo .
505. Visesatoti khandhānañca upādānakkhandhānañca visesato .
Ko pana nesaṃ viseso , khandhā tāva avisesato vuttā .
Upādānakkhandhā sāsavaupādāniyabhāvena visesetvā .
Yathāha –
‘‘ Pañca ceva vo , bhikkhave , khandhe desessāmi pañcupādānakkhandhe ca , taṃ suṇātha .
Katame ca , bhikkhave , pañcakkhandhā , yaṃkiñci , bhikkhave , rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … santike vā , ayaṃ vuccati , bhikkhave , rūpakkhandho .
Yā
V2.106 kāci vedanā … pe … yaṃkiñci viññāṇaṃ … pe … santike vā , ayaṃ vuccati , bhikkhave , viññāṇakkhandho .Ime vuccanti , bhikkhave , pañcakkhandhā .
Katame ca , bhikkhave , pañcupādānakkhandhā .
Yaṃkiñci , bhikkhave , rūpaṃ … pe … santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ , ayaṃ vuccati , bhikkhave , rūpupādānakkhandho .
Yā kāci vedanā … pe … yaṃkiñci viññāṇaṃ … pe … santike vā sāsavaṃ upādāniyaṃ , ayaṃ vuccati , bhikkhave , viññāṇupādānakkhandho .
Ime vuccanti , bhikkhave , pañcupādānakkhandhā ’’ ti ( saṃ . ni .3.48).
Ettha ca yathā vedanādayo anāsavāpi atthi , na evaṃ rūpaṃ .
Yasmā panassa rāsaṭṭhena khandhabhāvo yujjati , tasmā khandhesu vuttaṃ .
Yasmā rāsaṭṭhena ca sāsavaṭṭhena ca upādānakkhandhabhāvo yujjati , tasmā upādānakkhandhesu vuttaṃ .
Vedanādayo pana anāsavāva khandhesu vuttā .
Sāsavā upādānakkhandhesu .
Upādānakkhandhāti cettha upādānagocarā khandhā upādānakkhandhāti evamattho daṭṭhabbo .
Idha pana sabbepete ekajjhaṃ katvā khandhāti adhippetā .
506. Anūnādhikatoti kasmā pana bhagavatā pañceva khandhā vuttā anūnā anadhikāti .
Sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato attattaniyagāhavatthussa etaparamato aññesañca tadavarodhato .
Anekappabhedesu hi saṅkhatadhammesu
M2.109 sabhāgavasena saṅgayhamānesu rūpampi rūpasabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti .Vedanā vedanāsabhāgekasaṅgahavasena eko khandho hoti .
Esa nayo saññādīsu .
Tasmā sabbasaṅkhatasabhāgekasaṅgahato pañceva vuttā .
Etaparamañcetaṃ attattaniyagāhavatthu yadidaṃ rūpādayo pañca .
Vuttañhetaṃ ‘‘ rūpe kho , bhikkhave , sati rūpaṃ upādāya rūpaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’ ti .
Vedanāya , saññāya , saṅkhāresu , viññāṇe sati viññāṇaṃ upādāya viññāṇaṃ abhinivissa evaṃ diṭṭhi uppajjati ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’ ti ( saṃ . ni .3.207).
Tasmā attattaniyagāhavatthussa etaparamatopi pañceva vuttā .
Yepi caññe sīlādayo pañca dhammakkhandhā vuttā , tepi saṅkhārakkhandhe pariyāpannattā ettheva avarodhaṃ gacchanti .
Tasmā aññesaṃ tadavarodhatopi pañceva vuttāti evaṃ anūnādhikato vinicchayanayo viññātabbo .
507. Upamātoti ettha hi gilānasālupamo rūpupādānakkhandho , gilānupamassa viññāṇupādānakkhandhassa
V2.107 vatthudvārārammaṇavasena nivāsaṭṭhānato .Gelaññupamo vedanupādānakkhandho , ābādhakattā .
Gelaññasamuṭṭhānupamo saññupādānakkhandho , kāmasaññādivasena rāgādisampayuttavedanāsabbhāvā .
Asappāyasevanupamo saṅkhārupādānakkhandho , vedanāgelaññassa nidānattā .
‘‘ Vedanaṃ vedanatthāya abhisaṅkharontī ’’ ti ( saṃ . ni .3.79) hi vuttaṃ .
Tathā ‘‘ akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagatan ’’ ti ( dha . sa .556).
Gilānupamo viññāṇupādānakkhandho , vedanāgelaññena aparimuttattā .
Apica cārakakāraṇaaparādhakāraṇakārakaaparādhikupamā ete bhājanabhojanabyañjanaparivesakabhuñjakūpamā cāti evaṃ upamāto vinicchayanayo viññātabbo .
508. Daṭṭhabbato dvidhāti saṅkhepato vitthārato cāti evaṃ dvidhā daṭṭhabbatopettha vinicchayanayo viññātabbo .
Saṅkhepato hi pañcupādānakkhandhā āsīvisūpame ( saṃ . ni .4.238) vuttanayena ukkhittāsikapaccatthikato , bhārasuttavasena ( saṃ . ni .3.22) bhārato , khajjanīyapariyāyavasena ( saṃ . ni .3.79) khādakato , yamakasuttavasena ( saṃ . ni .3.85) aniccadukkhānattasaṅkhatavadhakato daṭṭhabbā .
Vitthārato panettha pheṇapiṇḍo viya rūpaṃ daṭṭhabbaṃ , parimaddanāsahanato .
Udakapubbuḷaṃ viya
M2.110 vedanā , muhuttaramaṇīyato .Marīcikā viya saññā , vippalambhanato .
Kadalikkhandho viya saṅkhārā , asārakato .
Māyā viya viññāṇaṃ , vañcakato .
Visesato ca suḷārampi ajjhattikaṃ rūpaṃ asubhanti daṭṭhabbaṃ .
Vedanā tīhi dukkhatāhi avinimuttato dukkhāti .
Saññāsaṅkhārā avidheyyato anattāti .
Viññāṇaṃ udayabbayadhammato aniccanti daṭṭhabbaṃ .
509. Evaṃ passantassatthasiddhitoti evañca saṅkhepavitthāravasena dvidhā passato yā atthasiddhi hoti , tatopi vinicchayanayo viññātabbo .
Seyyathidaṃ – saṅkhepato tāva pañcupādānakkhandhe ukkhittāsikapaccatthikādibhāvena passanto khandhehi na vihaññati .
Vitthārato pana rūpādīni pheṇapiṇḍādisadisabhāvena passanto na asāresu sāradassī hoti .
Visesato ca ajjhattikarūpaṃ asubhato passanto kabaḷīkārāhāraṃ parijānāti , asubhe subhanti vipallāsaṃ pajahati .
Kāmoghaṃ uttarati , kāmayogena visaṃyujjati , kāmāsavena anāsavo hoti , abhijjhākāyaganthaṃ bhindati , kāmupādānaṃ na upādiyati .
Vedanaṃ
V2.108 dukkhato passanto phassāhāraṃ parijānāti , dukkhe sukhanti vipallāsaṃ pajahati , bhavoghaṃ uttarati , bhavayogena visaṃyujjati , bhavāsavena anāsavo hoti , byāpādakāyaganthaṃ bhindati , sīlabbatupādānaṃ na upādiyati .Saññaṃ saṅkhāre ca anattato passanto manosañcetanāhāraṃ parijānāti , anattani attāti vipallāsaṃ pajahati , diṭṭhoghaṃ uttarati , diṭṭhiyogena visaṃyujjati , diṭṭhāsavena anāsavo hoti .
Idaṃsaccābhinivesakāyaganthaṃ bhindati , attavādupādānaṃ na upādiyati .
Viññāṇaṃ aniccato passanto viññāṇāhāraṃ parijānāti , anicce niccanti vipallāsaṃ pajahati , avijjoghaṃ uttarati , avijjāyogena visaṃyujjati , avijjāsavena anāsavo hoti , sīlabbataparāmāsakāyaganthaṃ bhindati , diṭṭhupādānaṃ na upādiyati .
Evaṃ
M2.111 mahānisaṃsaṃ , vadhakādivasena dassanaṃ yasmā ;Tasmā khandhe dhīro , vadhakādivasena passeyyāti .
Iti sādhujanapāmojjatthāya kate visuddhimagge
Paññābhāvanādhikāre
Khandhaniddeso nāma
Cuddasamo paricchedo .