Atītādivibhāgakathā
493. Bhagavatā
V2.100 pana –‘‘ Yaṃkiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā oḷārikaṃ vā sukhumaṃ vā hīnaṃ vā paṇītaṃ vā yaṃ dūre santike vā , tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho .
Yā kāci vedanā … yā kāci saññā … ye keci saṅkhārā … yaṃkiñci viññāṇaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ … pe … abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati viññāṇakkhandho ’’ ti ( vibha .2,26)–
Evaṃ khandhā vitthāritā .
Tattha yaṃkiñcīti anavasesapariyādānaṃ .
Rūpan ti atippasaṅganiyamanaṃ .
Evaṃ padadvayenāpi rūpassa anavasesapariggaho kato hoti .
Athassa atītādinā
M2.103 vibhāgaṃ ārabhati .Tañhi kiñci atītaṃ , kiñci anāgatādibhedanti .
Esa nayo vedanādīsu .
494. Tattha rūpaṃ tāva addhāsantatisamayakhaṇavasena catudhā atītaṃ nāma hoti .
Tathā anāgatapaccuppannaṃ .
Tattha addhāvasena tāva ekassa ekasmiṃ bhave paṭisandhito pubbe atītaṃ , cutito uddhaṃ anāgataṃ , ubhinnamantare paccuppannaṃ .
Santativasena sabhāgaekautusamuṭṭhānaṃ ekāhārasamuṭṭhānañca pubbāpariyavasena vattamānampi paccuppannaṃ , tato pubbe visabhāgautuāhārasamuṭṭhānaṃ atītaṃ , pacchā anāgataṃ .
Cittajaṃ ekavīthiekajavanaekasamāpattisamuṭṭhānaṃ paccuppannaṃ , tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ .
Kammasamuṭṭhānassa pāṭiyekkaṃ santativasena atītādibhedo natthi , tesaññeva pana utuāhāracittasamuṭṭhānānaṃ upatthambhakavasena tassa atītādibhāvo veditabbo .
Samayavasena
V2.101 ekamuhuttapubbaṇhasāyanharattindivādīsu samayesu santānavasena pavattamānaṃ taṃ taṃ samayaṃ paccuppannaṃ nāma , tato pubbe atītaṃ , pacchā anāgataṃ .Khaṇavasena uppādādikhaṇattayapariyāpannaṃ paccuppannaṃ , tato pubbe anāgataṃ , pacchā atītaṃ .
Apica atikkantahetupaccayakiccaṃ atītaṃ , niṭṭhitahetukiccaṃ aniṭṭhitapaccayakiccaṃ paccuppannaṃ , ubhayakiccaṃ asampattaṃ anāgataṃ .
Sakiccakkhaṇe vā paccuppannaṃ , tato pubbe anāgataṃ , pacchā atītaṃ .
Ettha ca khaṇādikathāva nippariyāyā .
Sesā sapariyāyā .
495. Ajjhattabahiddhābhedo vuttanayo eva .
Apica idha niyakajjhattampi ajjhattaṃ parapuggalikampi ca bahiddhāti veditabbaṃ .
Oḷārikasukhumabhedo vuttanayova .
496. Hīnapaṇītabhedo duvidho pariyāyato nippariyāyato ca .
Tattha akaniṭṭhānaṃ rūpato sudassīnaṃ rūpaṃ hīnaṃ .
Tadeva sudassānaṃ rūpato paṇītaṃ .
Evaṃ yāva narakasattānaṃ rūpaṃ , tāva pariyāyato hīnapaṇītatā veditabbā .
Nippariyāyato pana yattha akusalavipākaṃ uppajjati , taṃ hīnaṃ .
Yattha kusalavipākaṃ , taṃ paṇītaṃ .
Dūre
M2.104 santiketi idampi vuttanayameva .Apica okāsatopettha upādāyupādāya dūrasantikatā veditabbā .
497. Tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvāti taṃ atītādīhi padehi visuṃ visuṃ niddiṭṭhaṃ rūpaṃ sabbaṃ ruppanalakkhaṇasaṅkhāte ekavidhabhāve paññāya rāsiṃ katvā rūpakkhandhoti vuccatīti ayamettha attho .
Etena sabbampi rūpaṃ ruppanalakkhaṇe rāsibhāvūpagamanena rūpakkhandhoti dassitaṃ hoti .
Na hi rūpato añño rūpakkhandho nāma atthi .
498. Yathā ca rūpaṃ , evaṃ vedanādayopi vedayitalakkhaṇādīsu rāsibhāvūpagamanena .
Na hi vedanādīhi aññe vedanākkhandhādayo nāma atthi .
Atītādivibhāge
V2.102 panettha santativasena khaṇādivasena ca vedanāya atītānāgatapaccuppannabhāvo veditabbo .Tattha santativasena ekavīthiekajavanaekasamāpattipariyāpannā ekavīthivisayasamāyogappavattā ca paccuppannā , tato pubbe atītā , pacchā anāgatā .
Khaṇādivasena khaṇattayapariyāpannā pubbantāparantamajjhattagatā sakiccañca kurumānā vedanā paccuppannā , tato pubbe atītā , pacchā anāgatā .
Ajjhattabahiddhābhedo niyakajjhattavasena veditabbo .
499. Oḷārikasukhumabhedo ‘‘ akusalā vedanā oḷārikā , kusalābyākatā vedanā sukhumā ’’ tiādinā ( vibha .11) nayena vibhaṅge vuttena jātisabhāvapuggalalokiyalokuttaravasena veditabbo .
Jātivasena tāva akusalā vedanā sāvajjakiriyahetuto , kilesasantāpabhāvato ca avūpasantavuttīti kusalavedanāya oḷārikā , sabyāpārato , saussāhato , savipākato , kilesasantāpabhāvato , sāvajjato ca vipākābyākatāya oḷārikā , savipākato , kilesasantāpabhāvato , sabyābajjhato , sāvajjato ca kiriyābyākatāya oḷārikā .
Kusalābyākatā pana vuttavipariyāyato akusalāya sukhumā .
Dvepi kusalākusalavedanā sabyāpārato , saussāhato , savipākato ca yathāyogaṃ duvidhāyapi abyākatāya oḷārikā
M2.105 , vuttavipariyāyena duvidhāpi abyākatā tāhi sukhumā .Evaṃ tāva jātivasena oḷārikasukhumatā veditabbā .
500. Sabhāvavasena pana dukkhā vedanā nirassādato , savipphārato , khobhakaraṇato , ubbejanīyato , abhibhavanato ca itarāhi dvīhi oḷārikā , itarā pana dve sātato , santato , paṇītato , manāpato , majjhattato ca yathāyogaṃ dukkhāya sukhumā .
Ubho pana sukhadukkhā savipphārato , khobhakaraṇato , pākaṭato ca adukkhamasukhāya oḷārikā , sā vuttavipariyāyena tadubhayato sukhumā .
Evaṃ sabhāvavasena oḷārikasukhumatā veditabbā .
501. Puggalavasena pana asamāpannassa vedanā nānārammaṇe vikkhittabhāvato samāpannassa vedanāya oḷārikā , vipariyāyena itarā sukhumā .
Evaṃ puggalavasena oḷārikasukhumatā veditabbā .
Lokiyalokuttaravasena
V2.103 pana sāsavā vedanā lokiyā , sā āsavuppattihetuto , oghaniyato , yoganiyato , ganthaniyato , nīvaraṇiyato , upādāniyato , saṃkilesikato , puthujjanasādhāraṇato ca anāsavāya oḷārikā .Sā vipariyāyena sāsavāya sukhumā .
Evaṃ lokiyalokuttaravasena oḷārikasukhumatā veditabbā .
502. Tattha jātiādivasena sambhedo pariharitabbo .
Akusalavipākakaāyaviññāṇasampayuttā hi vedanā jātivasena abyākatattā sukhumāpi samānā sabhāvādivasena oḷārikā hoti .
Vuttañhetaṃ ‘‘ abyākatā vedanā sukhumā .
Dukkhā vedanā oḷārikā .
Samāpannassa vedanā sukhumā .
Asamāpannassa vedanā oḷārikā .
Sāsavā vedanā oḷārikā .
Anāsavā vedanā sukhumā ’’ ti ( vibha .11).
Yathā ca dukkhā vedanā , evaṃ sukhādayopi jātivasena oḷārikā sabhāvādivasena sukhumā honti .
Tasmā yathā jātiādivasena sambhedo na hoti , tathā vedanānaṃ oḷārikasukhumatā veditabbā .
Seyyathidaṃ – abyākatā jātivasena kusalākusalāhi sukhumā .
Tattha katamā abyākatā ?
Kiṃ dukkhā ?
Kiṃ sukhā ?
Kiṃ samāpannassa ?
Kiṃ asamāpannassa ?
Kiṃ sāsavā
M2.106 ?Kiṃ anāsavāti ?
Evaṃ sabhāvādibhedo na parāmasitabbo .
Esa nayo sabbattha .
Apica taṃ taṃ vā pana vedanaṃ upādāyupādāya vedanā oḷārikasukhumā daṭṭhabbāti vacanato akusalādīsupi lobhasahagatāya dosasahagatā vedanā aggi viya attano nissayadahanato oḷārikā , lobhasahagatā sukhumā .
Dosasahagatāpi niyatā oḷārikā , aniyatā sukhumā .
Niyatāpi kappaṭṭhitikā oḷārikā , itarā sukhumā .
Kappaṭṭhitikāsupi asaṅkhārikā oḷārikā , itarā sukhumā .
Lobhasahagatā pana diṭṭhisampayuttā oḷārikā , itarā sukhumā .
Sāpi niyatā kappaṭṭhitikā asaṅkhārikā oḷārikā , itarā sukhumā .
Avisesena ca akusalā bahuvipākā oḷārikā , appavipākā sukhumā .
Kusalā pana appavipākā oḷārikā , bahuvipākā sukhumā .
Apica kāmāvacarakusalā oḷārikā .
Rūpāvacarā sukhumā .
Tato arūpāvacarā .
Tato lokuttarā .
Kāmāvacarā dānamayā oḷārikā .
Sīlamayā sukhumā .
Tato bhāvanāmayā .
Bhāvanāmayāpi duhetukā oḷārikā .
Tihetukā sukhumā .
Tihetukāpi sasaṅkhārikā oḷārikā .
Asaṅkhārikā sukhumā .
Rūpāvacarā ca paṭhamajjhānikā oḷārikā … pe … pañcamajjhānikā
V2.104 sukhumā .Arūpāvacarā ca ākāsānañcāyatanasampayuttā oḷārikā … pe … nevasaññānāsaññāyatanasampayuttā sukhumāva .
Lokuttarā ca sotāpattimaggasampayuttā oḷārikā … pe … arahattamaggasampayuttā sukhumāva .
Esa nayo taṃ taṃ bhūmivipākakiriyavedanāsu ca dukkhādiasamāpannādisāsavādivasena vuttavedanāsu ca .
Okāsavasena cāpi niraye dukkhā oḷārikā .
Tiracchānayoniyaṃ sukhumā … pe … paranimmitavasavattīsu sukhumāva .
Yathā ca dukkhā , evaṃ sukhāpi sabbattha yathānurūpaṃ yojetabbā .
Vatthuvasena cāpi hīnavatthukā yā kāci vedanā oḷārikā , paṇītavatthukā sukhumā .
Hīnapaṇītabhede yā oḷārikā , sā hīnā .
Yā ca sukhumā , sā paṇītāti daṭṭhabbā .
503. Dūrapadaṃ pana ‘‘ akusalā vedanā kusalābyākatāhi vedanāhi dūre ’’.
Santikepadaṃ ‘‘ akusalā vedanā akusalāya vedanāya santike ’’ tiādinā
M2.107 nayena vibhaṅge vibhattaṃ .Tasmā akusalā vedanā visabhāgato , asaṃsaṭṭhato , asarikkhato ca kusalābyākatāhi dūre , tathā kusalābyākatā akusalāya .
Esa nayo sabbavāresu .
Akusalā pana vedanā sabhāgato , sarikkhato ca akusalāya santiketi .
Idaṃ vedanākkhandhassa atītādivibhāge vitthārakathāmukhaṃ .
Taṃtaṃvedanāsampayuttānaṃ pana saññādīnampi evameva veditabbaṃ .