Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanā
Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanā
40. Anuttānapadavaṇṇanāti uttānaṃ vuccati pākaṭaṃ , tappaṭipakkhena anuttānaṃ apākaṭaṃ appacuraṃ duviññeyyañca , anuttānānaṃ padānaṃ vaṇṇanā anuttānapadavaṇṇanā .
Uttānapadavaṇṇanāya payojanābhāvato anuttānaggahaṇaṃ .
Pacurapaṭisevano hotīti bahulapaṭisevano hoti , divase divase nirantaraṃ paṭisevatīti attho .
Pacuratthe hi vattamānavacanan ti sabbadā paṭisevanābhāvepi ‘‘ iha
V2.35 mallā yujjhantī ’’ tiādīsu viya bāhullavuttiṃ upādāya vattamānavacanaṃ . 40. Pacuratthe hi vattamānavacanan ti ekadā paṭisevitvā pacchā anoramitvā divase divase sevanicchāya vattamānattā sevanāya abhāvakkhaṇepi iha mallā yujjhantītiādīsu viya abbocchinnataṃ bāhullavuttitañca upādāya paṭisevatīti vattamānavacanaṃ katanti attho .
Āhiṇḍantāti vicarantā .
Āhiṇḍantāti vicarantā .
Aññesupīti aññesupi bhikkhūsu .
41. Sahoḍḍhaggahitoti saha bhaṇḍena gahito .
Attano micchāgāhena lesaoḍḍanena vā paripuṇṇatthampi paṭhamapaññattiṃ aññathā karonto ‘‘ tañca kho manussitthiyā , no tiracchānagatāyā ’’ ti āha .
41. Sahoḍḍhaggahitoti
M1.108 sabhaṇḍaggahito , ayameva vā pāṭho .Dassanan ti sānurāgadassanaṃ .
Gahaṇan ti anurāgavaseneva hatthena gahaṇaṃ .
Āmasanaṃ attano sarīrena tassā sarīrassa upari āmasanamattaṃ , phusanaṃ tato daḷhataraṃ katvā saṃphusanaṃ , ghaṭṭanaṃ tatopi daḷhataraṃ katvā sarīrena sarīrassa ghaṭṭanaṃ .
Taṃ sabbampīti dassanādi sabbampi .
Taṃ sikkhāpadaṃ tatheva hotīti manussāmanussādipuggalavisesaṃ kiñci anupādiyitvā sāmaññato ‘‘ yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā ’’ ti ( pārā .39) vuttattā manussāmanussatiracchānagatānaṃ itthipurisapaṇḍakaubhatobyañjanānaṃ
V1.94 tiṃsavidhepi magge methunaṃ sevantassa taṃ sikkhāpadaṃ mūlacchejjakaraṃ hoti evāti adhippāyo .
Etena yaṃ anupaññattimūlapaññattiyā eva adhippāyappakāsanavasena subodhatthāya vatthuvasena pavattānaṃ visesatthajotakavasenāti dassitaṃ hoti .Āmasanaṃ āmaṭṭhamattaṃ .
Tato daḷhataraṃ phusanaṃ .
Ghaṭṭanaṃ pana tato daḷhataraṃ katvā sarīrena sarīrassa saṅghaṭṭanaṃ .
Taṃ sabbampīti anurāgena pavattitaṃ dassanādisabbampi .
42. Daḷhataraṃ sikkhāpadamakāsīti imasmiṃ adhikāre anupaññattiyā sikkhāpadassa daḷhīkaraṇaṃ sithilakaraṇañca pasaṅgato āpannaṃ vibhajitvā dassetukāmo ‘‘ duvidhañhi sikkhāpadan ’’ tiādimāha .
42. Pāṇātipātā disacittakasikkhāpadānaṃ surāpānā diacittakasikkhāpadānañca ( pāci .326 ādayo ) ekeneva lakkhaṇavacanena lokavajjataṃ dassetuṃ ‘‘ yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti , taṃ lokavajjaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha sacittakapakkheti idaṃ kiñcāpi acittakasikkhāpadaṃ sandhāyeva vattuṃ yuttaṃ tasseva sacittakapakkhasambhavato , tathāpi sacittakasikkhāpadānampi asañcicca caṅkamanādīsu loke pāṇaghātavohārasambhavena acittakapakkhaṃ parikappetvā ubhinnampi sacittakācittakasikkhāpadānaṃ sādhāraṇavasena ‘‘ sacittakapakkhe ’’ ti vuttaṃ .
Itarathā sacittakasikkhāpadānaṃ imasmiṃ vākye lokavajjatālakkhaṇaṃ na vuttaṃ siyā .
‘‘ Sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā ’’ ti vutte pana sacittakasikkhāpadānaṃ cittaṃ akusalameva , itaresaṃ sacittakapakkheyeva akusalaniyamo , na acittakapakkhe .
Tattha pana yathāsambhavaṃ kusalaṃ vā siyā , akusalaṃ vā , abyākataṃ vāti ayamattho sāmatthiyato sijjhatīti veditabbaṃ .
Sacittakapakkheti vatthuvītikkamavijānanacittena sacittakapakkheti gahetabbaṃ , na paṇṇattivijānanacittena tathā sati sabbasikkhāpadānampi lokavajjatāpasaṅgato .
‘‘ Paṭikkhittamidaṃ kātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti jānantassa hi paṇṇattivajjepi anādariyavasena paṭighacittameva uppajjati , tasmā idaṃ vākyaṃ niratthakameva siyā sabbasikkhāpadānipi lokavajjānīti ettakamattasseva vattabbatāpasaṅgato .
Ettha
M1.109 ca sacittakapakkheyeva cittaṃ akusalanti niyamassa akatattā surāpānādīsu acittakapakkhe cittaṃ akusalaṃ na hotevāti na sakkā niyametuṃ , kevalaṃ pana sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva , na kusalādīti evamettha niyamo sijjhati , evañca surāti ajānitvā pivantānampi akusalacitteneva pānaṃ gandhavaṇṇakādibhāvaṃ ajānitvā limpantīnaṃ bhikkhunīnaṃ vināpi akusalacittena limpanañca , ubhayatthāpi āpattisambhavo ca samatthito hoti .
Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.42)‘‘ sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti vacanato acittakassa vatthuajānanavasena acittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti viññāyatī ’’ ti vuttaṃ , taṃ na yuttaṃV1.95 .
Acittakesu hi terasasu lokavajjesu surāpānasseva acittakapakkhepi akusalacittaniyamo , na itaresaṃ dvādasannaṃ akusalādicittenāpi āpajjitabbato .
Yaṃ pana evaṃ kenaci anicchamānaṃ saddatopi apatīyamānamimaṃ niyamaṃ parādhippāyaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ yadi hi acittakassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalameva siyā , sacittakapakkheti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyā ’’ tiādi vuttaṃ , taṃ niratthakameva evaṃ niyamassa kenaci anadhippetattā .
Na hi koci saddasatthavidū niyamaṃ icchati , yena sacittakapakkheti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyātiādi vuttaṃ bhaveyya , kintu sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva , acittakapakkhe pana cittaṃ aniyataṃ akusalameva vā siyā , kusalādīsu vā aññataranti evameva icchati .
Tena sacittakapakkheti visesanampi sātthakaṃ siyā .
Acittakasikkhāpadānaṃ sacittakapakkhesu akusalaniyamena lokavajjatā ca sijjhati .
Tesu ca surāpānasseva acittakapakkhepi lokavajjatā akusalacittatā ca , itaresaṃ pana sacittakapakkhe evāti vādopi na virujjhatīti na kiñcettha anupapannaṃ nāma .
Yaṃ panettha ‘‘ surāti ajānitvā pivantassa … pe … vināpi akusalacittena āpattisambhavato … pe … surāpānādiacittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatā na siyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yañca tamatthaṃ sādhetuṃ gaṇṭhipadesu āgatavacanaṃ dassetvā bahuṃ papañcitaṃ , taṃ na sārato paccetabbaṃ aṭṭhakathāhi viruddhattā .
Tathā hi ‘‘ vatthuajānanatāya cettha acittakatā veditabbā akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti vuttaṃ .
Yañcetassa ‘‘ sacittakapakkheM1.110 akusaleneva pātabbato lokavajjatā ’’ ti vuttaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ , taṃ na sundaraṃ .
‘‘ Sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā ’’ ti sabbesaṃ lokavajjānaṃ idheva pārājikaṭṭhakathāya sāmaññato vatvā surāpānasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ akusaleneva pātabbatāyā ’’ ti evaṃ acittakapakkhepi akusalacittatāya visesetvā vuttattā .
Na hi ‘‘ sāmaññato idha vuttova attho puna surāpānaṭṭhakathāyampi vutto ’’ ti sakkā vattuṃ vuttasseva puna vacane payojanābhāvā , tadaññesupi acittakalokavajjesu vattabbatāpasaṅgato ca , nāpi ekattha vutto nayo tadaññesupi ekalakkhaṇatāya vutto eva hotīti ‘‘ surāpānasikkhāpadeyeva ( pāci .326 ādayo ) vutto ’’ ti sakkā vattuṃ acittakalokavajjānaṃ sabbapaṭhame uyyuttasikkhāpadeyeva ( pāci .311 ādayo ) vattabbato , surāpānasikkhāpadeyeva vā vatvā eseva nayo sesesu acittakalokavajjesupīti atidisitabbato ca .
Apica vuttamevatthaṃ vadantena ‘‘ sacittakapakkhe akusaleneva pātabbatāyā ’’ ti pubbe vuttakkamenevaV1.96 vattabbaṃ sandehādivigamatthattā puna vacanassa .
Sikkhāpadavisaye ca visesitabbaṃ visesetvāva vuccati , itarathā āpattānāpattādibhedassa duviññeyyattā .
Tathā hi bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni , citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cā ’’ ti giraggasamajjādīnaṃ sacittakapakkhe eva lokavajjatā akusalacittatā ca visesetvā vuttā , na evaṃ surāpānassa .
Tassa pana pakkhadvayassāpi sādhāraṇavasena ‘‘ akusaleneva pātabbatāyā ’’ ti vuttaṃ , na pana ‘‘ sacittakapakkhe ’’ ti visesetvā .
Tasmā idaṃ surāpānaṃ sacittakācittakapakkhadvayepi lokavajjaṃ akusalacittañcāti dassetumeva ‘‘ akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti visuṃ vuttanti suṭṭhu sijjhati .
Eteneva yaṃ sāratthadīpaniyaṃ ‘‘ sacittakapakkhe akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti vuttassa imasseva adhippāyassa paṭipādakametanti saññāya iminā eva hi adhippāyena aññesupi lokavajjesu acittakasikkhāpadesu akusalacittatā eva vuttā , na pana ticittatā .
Teneva bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃM1.111 vuttaṃ ‘‘ giraggasamajjaṃ cittāgārasikkhāpadaṃ saṅghāṇi itthālaṅkāro gandhavaṇṇako vāsitakapiññāko bhikkhunīādīhi ummaddanaparimaddanānīti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni akusalacittāni , ayaṃ panettha adhippāyo vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni , citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cā ’’ ti vuttaṃ , tampi paṭisiddhaṃ hoti tabbiparītasseva atthassa yathāvuttanayena sādhanato .
Tasmā surāpānassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalamevāti imaṃ visesaṃ dassetumeva idaṃ vacanaṃ vuttanti gahetabbaṃ .
Ayañhettha attho vatthuajānanatāya cetthāti ettha ca-kāro visesatthajotako apicāti iminā samānattho .
Tasmā yadidaṃ aññesu acittakalokavajjesu vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni , citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cāti lokavajjatāya akusalacittatāya ca lakkhaṇaṃ vuccati , taṃ ettha surāpānasikkhāpade nāgacchati , idha pana viseso atthīti vuttaṃ hoti .
So kataroti ce ?
Vatthuajānanatāya eva vatthujānanacittena vināpi āpajjitabbatāya eva acittakatā veditabbā , natthettha acittakatāya viseso .
Kintu vatthuajānanasaṅkhātaacittakapakkhepi akusalacitteneva surāmerayassa ajjhoharitabbatāyāti imassa sikkhāpadassa sacittakapakkhepi acittakapakkhepi lokavajjatā akusalacittatā ca veditabbāti ayamettha viseso .
Idha hi ‘‘ citte pana satī ’’ ti avisesetvā ‘‘ akusalenevā ’’ ti sāmaññato vuttattā ubhayapakkhepi lokavajjatā akusalacittatā ca siddhāti veditabbā .
Teneva paramatthajotikāya ( khu . pā . aṭṭha .2. pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā ) khuddakaṭṭhakathāya sikkhāpadavaṇṇanāya ‘‘ surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃV1.97 kāyato ca kāyacittato cāti dvisamuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ .
Surāti jānanacittābhāveneva hettha cittaṅgavirahito kevalopi kāyo ekasamuṭṭhānaṃ vutto , tasmiñca ekasamuṭṭhānakkhaṇepi yāya cetanāya pivati , sā ekantaakusalā eva hoti .
Teneva tattheva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ paṭhamā cettha pañca ekantaakusalacittasamuṭṭhānattā pāṇātipātādīnaṃ pakativajjato veramaṇiyo , sesā paṇṇattivajjato ’’ ti evaṃ pañcannampi sāmaññato akusalacittatā lokavajjatāsaṅkhātā pakativajjatā ca vuttā .
Aṅgesu ca jānanaṅgaṃ na vuttaṃ .
Tathā hi ‘‘ surāmerayamajjapamādaṭṭhānassaM1.112 pana surādīnaṃ aññataraṃ hoti madanīyaṃ , pātukāmatācittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti , tajjañca vāyāmaṃ āpajjati , pīte ca pavisatīti imāni cattāri aṅgānī ’’ ti vuttaṃ , na pana surāti jānanaṅgena saddhiṃ pañcāti .
Yadi hi surāti jānanampi aṅgaṃ siyā , avassameva taṃ vattabbaṃ siyā , na ca vuttaṃ .
Yathā cettha , evaṃ aññāsupi suttapiṭakādiaṭṭhakathāsu katthaci jānanaṅgaṃ na vuttaṃ .
Tasmā ‘‘ akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti imassa aṭṭhakathāpāṭhassa acittakapakkhepi ‘‘ akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti evameva atthoti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
Apica yaṃ gaṇṭhipadesu ‘‘ etaṃ sattaṃ māressāmīti tasmiṃyeva padese nipannaṃ aññaṃ mārentassa pāṇasāmaññassa atthitāya yathā pāṇātipāto hoti , evaṃ etaṃ majjaṃ pivissāmīti aññaṃ majjaṃ pivantassa majjasāmaññassa atthitāya akusalameva hoti , yathā pana kaṭṭhasaññāya sappaṃ ghātentassa pāṇātipāto na hoti , evaṃ nāḷikerapānasaññāya majjaṃ pivantassa akusalaṃ na hotī ’’ ti pāṇātipātena saddhiṃ sabbathā samānattena upametvā vuttaṃ , taṃ ativiya ayuttaṃ sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ pāṇātipātādiakusalānañca aññamaññaṃ samānatāya niyamābhāvā .
Pāṇātipāto hi pariyāyenāpi sijjhati , na tathā adinnādānaṃ .
Taṃ pana āṇattiyāpi sijjhati , na ca methunādīsu .
Tasmā payogaṅgādīhipi bhinnānameva saṃsaṭṭhaṃ sabbathā samīkaraṇaṃ ayuttameva .
‘‘ Pāṇātipāto viya adinnādānamethunādīnipi pariyāyakathādīhi sijjhantī ’’ ti kenaci vutte taṃ kinti na gayhati tathā vacanābhāvāti ce ?
Idhāpi ‘‘ tathā pāṇātipātasadisaṃ surāpānan ’’ ti vacanābhāvā idampi na gahetabbameva .
Kiñci aṭṭhakathāvacaneneva siddhamevatthaṃ paṭibāhantena vinayaññunā suttasuttānulomādīhi tassa virodhaṃ dassetvā paṭibāhetabbaṃ , na pana payogaṅgādīhi accantavibhinnena sikkhāpadantarena saha samīkaraṇamattena .
Na hi ‘‘ surāti ajānitvā pivantassāpi akusalamevā ’’ ti ettha suttādivirodho atthi , vinayapiṭake tāva etassa atthassa viruddhaṃ suttādikaṃ na dissati , nāpi suttapiṭakādīsu .
YaṃV1.98 panettha keci vadanti ‘‘ manopubbaṅgamā dhammāti ( dha . pa .1,2) vuttattā sabbāni akusalāni pubbe vītikkamavatthuṃ jānantasseva hontī ’’ ti .
Taṃ tesaṃ suttādhippāyānabhiññātamevaM1.113 pakāseti .
Na hi ‘‘ manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti idaṃ vacanaṃ pubbe vītikkamavatthuṃ jānantasseva akusalā dhammā uppajjantīti imamatthaṃ dīpeti , atha kho kusalākusalā dhammā uppajjamānā uppādapaccayaṭṭhena pubbaṅgamabhūtaṃ sahajātacittaṃ nissāyeva uppajjanti , na vinā cittenāti imamatthaṃ dīpeti .
Na hettha ‘‘ surāti ajānitvā pivantassa akusalamevā ’’ ti vutte sahajātacittaṃ vināpi lobhādiakusalacetasikā dhammā uppajjantīti ayamattho āpajjati .
Yena taṃ nisedhāya idaṃ suttaṃ āharaṇīyaṃ siyā , abhidhammavirodhopettha natthi pubbe nāmajātiādivasena ajānantasseva pañcaviññāṇavīthiyaṃ kusalākusalajavanuppattivacanato .
Apica bālaputhujjanānaṃ chasu dvāresu uppajjamānāni javanāni yebhuyyena akusalāneva uppajjanti .
Kusalāni pana tesaṃ kalyāṇamittādiupanissayabalena appakāneva uppajjanti , tuṇhībhūtānampi niddāyitvā supinaṃ passantānampi uddhaccādiakusalajavanasseva yebhuyyappavattito kusalākusalavirahitassa javanassa tesaṃ abhāvā .
Akusalā hi visayānuguṇaṃ vāsanānuguṇañca yathāpaccayaṃ samuppajjanti , tattha kiṃ pubbe jānanājānananibaddhena .
Ye pana jānanādiaṅgasampannā pāṇātipātādayo , ye ca jānanādiṃ vināpi sijjhamānā surāpānamicchādiṭṭhiādayo , te te tathā tathā yāthāvato ñatvā sammāsambuddhena niddiṭṭhā , tesañca yathāniddiṭṭhavasena gahaṇe ko nāma abhidhammavirodho .
Evaṃ suttādivirodhābhāvato , aṭṭhakathāya ca vuttattā yathāvuttavasenevettha attho gahetabbo .
Yadi evaṃ kasmā ‘‘ sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati , na ajānitvā ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti ?
Nāyaṃ doso sīlabhedassa bhagavato āṇāyattattā ukkhittānuvattikādīnaṃ sīlabhedo viya .
Na hi tāsaṃ akusaluppattiyā eva sīlabhedo hoti saṅghāyattasamanubhāsanānantareyeva vihitattā .
Evamidhāpi jānitvā pivane eva vihito , na ajānitvā pivane .
Añño hi sikkhāpadavisayo , añño akusalavisayo .
Teneva sāmaṇerānaṃ purimesu pañcasu sikkhāpadesu ekasmiṃ bhinne sabbānipi sikkhāpadāni bhijjanti .
Akusalaṃ pana yaṃ bhinnaṃ , tena ekeneva hoti , nāññehi .
Tasmā sāmaṇerassaM1.114 ajānitvā pivantassa sīlabhedābhāvepi kammapathappattaṃ akusalamevāti gahetabbaṃ .
Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.42)‘‘ sāmaṇerassa surāti ajānitvāV1.99 pivantassa pārājikaṃ natthi , akusalaṃ pana hotī ’’ ti kehici vuttavacanaṃ ‘‘ taṃ tesaṃ matimattan ’’ ti paṭikkhipitvā ‘‘ bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ .
Sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati , na ajānitvāti ettakameva hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , akusalaṃ pana hotīti na vuttan ’’ ti tattha kāraṇaṃ vuttaṃ , taṃ akāraṇaṃ .
Na hi aṭṭhakathāyaṃ sāmaṇerānaṃ jānitvā pivane eva sīlabhedo , na ajānitvāti sīlabhedakathanaṭṭhāne akusalaṃ pana hotīti avacanaṃ ajānanapakkhe akusalābhāvassa kāraṇaṃ hoti , tattha pasaṅgābhāvā , vattabbaṭṭhāne eva ‘‘ akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti vuttattā ca .
Na ca te ‘‘ akusalaṃ pana hotī ’’ ti vadantā ācariyā imaṃ sāmaṇerānaṃ sīlabhedappakāsakaṃ khandhakaṭṭhakathāpāṭhameva gahetvā avocuṃ , yena ‘‘ ettakameva aṭṭhakathāyaṃ vuttan ’’ ti vattabbaṃ siyā , atha kho surāpānaṭṭhakathāgataṃ suttapiṭakaṭṭhakathāgatañca anekavidhaṃ vacanaṃ , mahāvihāravāsīnaṃ paramparopadesañca gahetvā avocuṃ .
Bhinnaladdhikānaṃ abhayagirikādīnaṃ matañhetaṃ , yadidaṃ jānitvā pivantasseva akusalanti gahaṇaṃ .
Tasmā yaṃ vuttaṃ kehici ‘‘ sāmaṇerassa surāti ajānitvā pivantassa pārājikaṃ natthi , akusalaṃ pana hotī ’’ ti , taṃ suvuttanti gahetabbaṃ .
Yañca sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.42)‘‘ ajānitvā pivantassāpi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato ’’ ti kehici vuttavacanaṃ ‘‘ na sundaran ’’ ti paṭikkhipitvā ‘‘ bodhisatte kucchigate bodhisattamātu sīlaṃ viya hi idampi ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti veditabban ’’ ti vatvā dhammatāsiddhattaṃyeva samatthetuṃ ‘‘ bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati , na suraṃ pivati .
Sace pissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti , khīrameva pavisati , na surā .
Yathā kiṃ ?
Yathā koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati , na udakaṃ .
Idaṃ yonisiddhanti ce , idampi dhammatāsiddhanti veditabban ’’ ti idaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ dassitaṃ , tampi na yuttameva .
Yathā hi bodhisattamātu sīlaṃ viya ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti etthaM1.115 bodhisattamātu dhammatā nāma bodhisattassa ca attano ca pāramitānubhāvena akusalānuppattiniyamo eva .
Tathā ariyasāvakānampi bhavantare pāṇātipātādīnaṃ dasannaṃ kammapathānaṃ aññesañca apāyahetukānaṃ akusalānaṃ accantappahāyakassa maggassa ānubhāvena taṃtaṃsīlavītikkamahetukassa akusalassa anuppattiniyamo eva dhammatā .
Na hi sabhāvavādīnaṃ dhammatā viya ahetukatā idha dhammatā nāma .
Yathā vā evaṃdhammatānaye kāraṇassa bhāve abhāve ca kāriyassa bhāvo abhāvo ca dhammatā , na ahetuappaccayābhāvābhāvo , evamidhāpi pāṇātipātādikammapathānaṃ hetubhūtassa kilesassa accantābhāvena tesaṃ abhāvo , tadavasesānaṃ akusalānaṃ hetuno bhāvena bhāvo ca dhammatāV1.100 , na ahetukatā .
Tasmā apāyahetuno rāgassa abhāveneva ariyānaṃ ajānitvāpi surāya anajjhoharaṇanti suvuttamevidaṃ kehici ‘‘ ajānitvā pivantassāpi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato ’’ ti , taṃ kena hetunā na sundaraṃ jātanti na ñāyati , dhammatāsiddhanti vā kathanena kathaṃ taṃ paṭikkhittanti .
Yampi dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .1.352)‘‘ surañca khīrañca missetvā … pe … idaṃ dhammatāsiddhan ’’ ti vacanaṃ , tampi surāpānassa acittakapakkhepi akusalacittaññeva sādheti .
Tathā hi ‘‘ bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi pāṇaṃ na hanati , nādinnaṃ ādiyati … pe … na suraṃ pivatī ’’ ti vutte ‘‘ purimānaṃ tāva catunnaṃ kammapathānaṃ sacittakattā viramaṇaṃ sukaraṃ , pacchimassa pana surāpānassa acittakattā kathaṃ viramaṇaṃ bhaveyyā ’’ ti codanāsambhavaṃ manasikatvā vatthuajānanavasena acittakattepi yasmā kammapathappattaakusaleneva surā ajjhoharitabbā , tādisī ca akusalappavatti ariyasāvakassa maggeneva hatā , tasmāssa paragalaṃ surāya pavisanaṃ natthīti atthato gamyamānatthaṃ parihāravacanaṃ vadatā ‘‘ sace pissa surañca khīrañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha khīrameva pavisati , na surāti idaṃ surāya sabbathāpi paragalappavesābhāvadassanaparaṃ , na pana surāmissakhīrassa surāya viyojanasāmatthiyadassanaparaṃ .
Ayañhettha adhippāyo – yadi hi surāmisse khīre kiñci paviseyya , khīrameva paviseyya , na surā .
Khīre pana surāya aviyutte na kiñci pavisatītiM1.116 .
Idaṃ yonisiddhan ti udakassa mukhe appavisanaṃ yonisiddhaṃ .
Yonīti cettha jāti adhippetā .
Tasmā koñcajātikānaṃ mukhatuṇḍasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ khīramissaudakajjhoharaṇahetuttābhāvena taṃ appavisanaṃ siddhanti attho .
Idampi hi khīramissāya surāya khīre pavisantepi paragalāpavisananti .
Dhammatāsiddhan ti ariyasāvakassa arūpadhammānaṃ surāpivanahetubhūtakilesasahitattābhāvasaṅkhātāya dhammatāya siddhaṃ .
Evamettha acittakapakkhepi surāya akusalacitteneva pātabbato ariyasāvakānaṃ apivanaṃ samatthitanti veditabbaṃ .
Athāpi siyā ajānanapakkhe akusalacittena vināva pātabbattepi surāya apivanaṃ ariyānaṃ dhammatātiV1.101 samatthanaparametanti , taṃ na , aṭṭhakathāvacanantarehi virujjhanato .
Yathā hi vacanantarehi na virujjhati , tathāyeva attho gahetabbo .
Apica pāṇātipātādīnaṃ pañcannaṃ kammapathānaṃ bhavantarepi akaraṇaṃ ariyānaṃ dhammatāsīlameva , tesañca yadi sacittakataṃ samānaṃ .
Surāpānaṃ viya itarānipi cattāri ajānantenāpi ariyasāvakena na kattabbāni siyuṃ , tathā ca ajānantānaṃ ariyānaṃ kusalābyākatacittehipi viramaṇaparamāraṇaparasantakagahaṇādīsu kāyavacīpavatti na sampajjeyya , no ce sampajjati , cakkhupālattherassa caṅkamanena pāṇaviyogassa , uppalavaṇṇattheriyā balakkārena maggenamaggaphusanassa ca pavattattā .
Tasmā surāpānassa acittakapakkhepi akusaleneva pātabbatāya surā ariyānaṃ paragalaṃ na pavisatīti visesetvā vuttanti veditabbaṃ .
Nanu vatthuṃ jānantasseva sabbe kammapathā vuttāti ?
Na , micchādiṭṭhiyā viparītaggahaṇeneva pavattattā .
Kathañhi nāma asabbaññuṃ sabbaññuto , aniccādiṃ niccādito ca gahaṇantī diṭṭhi vatthuṃ vijānāti .
Yadi hi jāneyya , micchādiṭṭhiyeva na siyā .
Sā ca kammapathesu gaṇitāti kuto jānantasseva kammapathappavattiniyamo .
Atha sabbaññuṃ sabbaññūti gaṇhantīpi ‘‘ ayaṃ satto ’’ ti tassa sarūpaggahaṇato diṭṭhipi vatthuṃ vijānātīti ce ?
Na , surāpānassapi ‘‘ ayaṃ na surā ’’ ti sarūpaggahaṇassa samānattā .
‘‘ Ayan ’’ ti ca vatthuparāmasanepi ‘‘ surā ’’ ti visesavijānanābhāvā na jānātīti ce ?
‘‘ Ayan ’’ ti puggalattaṃ jānantīpi ‘‘ asabbaññū ’’ tipi visesajānanābhāvā diṭṭhipi vatthuṃ na jānātīti samānameva .
Evañhi tesaṃM1.117 buddhāti ahitoti ahitaṃ vā pūraṇakassapādiṃ hito paṭighassa vā anunayassa vā uppādanepi eseva nayo .
Vipallāsapubbakañhi sabbaṃ akusalaṃ .
Apica surāya pīyamānāya niyamena akusaluppādanaṃ sabhāvo pītāya viya .
Khīrādisaññāya pītasurassa puggalassa mātubhaginiādīsupi rāgadosādiakusalappabandho vatthusabhāveneva uppajjati , evaṃ pīyamānakkhaṇepi tikhiṇo rāgo uppajjateva , teneva sāgatattherassa ajānitvā pivanakāle pañcābhiññādijhānaparihāni , pacchā ca buddhādīsu agāravādiakusalappabandho yāva surāvigamā pavattittha .
Teneva bhagavāpi tassa agāravādiakausalappavattidassanamukhena surādosaṃ pakāsetvā sikkhāpadaṃ paññapesi .
Na hi pañcanīvaraṇuppattiṃ vinā jhānaparihāni hoti .
Tasmā ajānantassāpi surā pīyamānā pītā ca attano sabhāveneva akusaluppādikāti ayamattho sāgatattherassa jhānaparihāniyā anvayatopi , ariyānaṃ kilesābhāvena mukhena surāya appavesasaṅkhātabyatirekatopi sijjhatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ , evaṃ gahaṇameva hi vibhajjavādīmatānusāraṃ .
Yaṃ pana ‘‘ jānitvā pivantasseva akusalan ’’ ti gahaṇaṃ , taṃ bhinnaladdhikānaṃ abhayagirikādīnamevaV1.102 mataṃ , taṃ pana gaṇṭhipadakārakādīhi ‘‘ paravādo ’’ ti ajānantehi attano matiyā saṃsanditvā likhitaṃ vibhajjavādīmaṇḍalampi pavisitvā yāvajjatanā sāsanaṃ dūseti , purāpi kira imasmimpi damiḷaraṭṭhe koci bhinnaladdhiko nāgaseno nāma thero kuṇḍalakesīvatthuṃ paravādamathananayadassanatthaṃ damiḷakabbarūpena kārento ‘‘ imaṃ surāpānassa jānitvāva pivane akusalanayaṃ , aññañca desakālādibhedena anantampi ñeyyaṃ sabbaññutaññāṇaṃ salakkhaṇavaseneva ñātuṃ na sakkoti ñāṇena paricchinnattena ñeyyassa anantattahānippasaṅgato .
Aniccādisāmaññalakkhaṇavaseneva pana ñātuṃ sakkotī ’’ ti ca ,‘‘ paramatthadhammesu nāmarūpantiādibhedo viya puggalādisammutipi visuṃ vatthubhedo evā ’’ ti ca evamādikaṃ bahuṃ viparītatthanayaṃ kabbākārassa kavino upadisitvā tasmiṃ pabandhe kāraṇābhāsehi satiṃ sammohetvā pabandhāpesi , tañca kabbaṃ nissāya imaṃ bhinnaladdhikamataṃ idha vibhajjavādīmateM1.118 sammissaṃ ciraṃ pavattittha .
Taṃ pana pacchā ācariyabuddhappiyamahātherena bāhirabbharikaṃ diṭṭhijālaṃ vighāṭetvā idha parisuddhaṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpentena sodhitampi sāratthadīpaniyā ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.42) vinayaṭīkāya surāpānassa sacittakapakkheyeva cittaṃ akusalanti samatthanavacanaṃ nissāya kehici vipallattacittehi puna ukkhittasiraṃ jātaṃ , tañca mahātherehi vinicchinitvā gārayhavādaṃ katvā madditvā laddhigāhake ca bhikkhū viyojetvā dhammena vinayena satthusāsanena cireneva vūpasamitaṃ .
Tenevettha mayaṃ evaṃ vitthārato idaṃ paṭikkhipimha ‘‘ mā aññepi vibhajjavādino ayaṃ laddhi dūsesī ’’ ti .
Tasmā idha vuttāni avuttāni ca kāraṇāni suṭṭhu sallakkhetvā yathā āgamavirodho na hoti , tathā attho gahetabbo .
Sesan ti yassa vatthuvijānanacittena sacittakapakkhepi cittaṃ akusalamevāti niyamo natthi , taṃ sabbanti attho .
Rundhantīti ‘‘ tiracchānagatitthiyā doso natthī ’’ tiādinā anāpattiyā lesaggahaṇaṃ nivārentī .
Dvāraṃ pidahantīti ‘‘ tañca kho manussitthiyā ’’ tiādinā ( pārā .41) lesaggahaṇassa kāraṇasaṅkhātaṃ dvāraṃ pidahantī .
Sotaṃ pacchindamānāti tadubhayalesaggahaṇadvārānaṃ vasena avicchinnaṃ vītikkamasotaṃ pacchindamānā .
Gāḷhataraṃ karontīti yathāvuttehi kāraṇehi paṭhamapaññattisiddhaṃ āpattiññeva daḷhaṃ karontī , anāpattiyā okāsaṃ adadamānāti attho .
Sā ca yasmā vītikkamābhāve , avisayatāya abbohārike vītikkame ca lokavajjepi sithilaṃ karontī uppajjati , tasmā tathā uppattiṃ uppattikāraṇañca dassento āha aññatra adhimānātiādi .
Aññatra adhimānāti imissā anupaññattiyā ‘‘ vītikkamābhāvā ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ .
Aññatra supinantāti imissā ‘‘ abbohārikattā ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ .
Tattha vītikkamābhāvāti pāpicchāya avijjamānassa uttarimanussadhammassa vijjamānatoV1.103 pakāsanavasappavattavisaṃvādanādhippāyasaṅkhātassa vītikkamassa abhāvato .
Adhimānikassa hi anadhigate adhigatasaññitāya yathāvuttavītikkamo natthi .
Abbohārikattāti ‘‘ atthesā , bhikkhave , cetanā , sā ca kho abbohārikā ’’ ti ( pārā .235) vacanato mocanassādacetanāya upakkamanassa ca vijjamānattepi thinamiddhena abhibhūtatāyaM1.119 avasattena abbohārikattā , āpattikāraṇavohārābhāvāti attho .
Vā -saddo cettha samuccayattho daṭṭhabbo ,‘‘ abbohārikattā cā ’’ ti vā pāṭho .
Vuttāti duvidhāpi cesā anupaññatti anāpattikarā vuttāti adhippāyo .
Akate vītikkameti āpadāsupi bhikkhūhi sikkhāpadavītikkame akate , kukkuccā na bhuñjiṃsūtiādīsu viya vītikkamaṃ akatvā bhikkhūhi attano dukkhuppattiyā ārocitāyāti attho .
Sithilaṃ karontīti paṭhamaṃ sāmaññato baddhasikkhāpadaṃ mocetvā attano visaye anāpattikaraṇavasena sithilaṃ karontī .
Dvāraṃ dadamānāti anāpattiyā dvāraṃ dadamānā .
Aparāparampi anāpattiṃ kurumānāti dinnena tena dvārena uparūpari anāpattibhāvaṃ dīpentī .
Paññattepi sikkhāpade udāyinā ‘‘ muhuttikāya vesiyā na doso ’’ ti lesena vītikkamitvā sañcarittāpajjanavatthusmiṃ ( pārā .296 ādayo ) paññattattā ‘‘ kate vītikkame ’’ ti vuttaṃ .
Paññattigatikāti atthato mūlapaññattiyevāti adhippāyo .
Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanānayo niṭṭhito .Tattha yassa sacittakassa sikkhāpadassa cittaṃ akusalameva hoti , taṃ lokavajjaṃ .
Yassa sacittakācittakapakkhasahitassa acittakassa ca sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva
M2.40 hoti , tampi surāpānādi lokavajjanti imamatthaṃ sampiṇḍetvā dassetuṃ ‘‘ yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti , taṃ lokavajjaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Sacittakapakkhe ’’ ti hi idaṃ vacanaṃ acittakaṃ sandhāya vuttaṃ .
Na hi ekaṃsato sacittakassa ‘‘ sacittakapakkhe ’’ ti visesane payojanaṃ atthi .
Sacittakapakkheti ca vatthuvītikkamavijānanacittena ‘‘ sacittakapakkhe ’’ ti gahetabbaṃ , na paṇṇattivijānanacittena .
Yadi hi ‘‘ na vaṭṭatī ’’ ti paṇṇattivijānanacittenapi yassa sikkhāpadassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva , tampi lokavajjanti vadeyya , sabbesaṃ paṇṇattivajjasikkhāpadānampi lokavajjatā āpajjeyya paṇṇattivajjānampi ‘‘ na vaṭṭatī ’’ ti jānitvā vītikkame akusalacittasseva sambhavato .
Na hi bhagavato āṇaṃ jānitvā maddantassa kusalacittaṃ uppajjati anādariyavasena paṭighacittasseva uppajjanato .
Apicettha ‘‘ sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā ’’ ti vacanato acittakassa vatthuajānanavasena acittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti viññāyati .
Yadi hi acittakassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalameva siyā ,‘‘ sacittakapakkhe ’’ ti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyā .
‘‘ Yassa cittaṃ akusalameva hoti , taṃ lokavajjan ’’ ti ettake vutte surāti ajānitvā pivantassa gandhavaṇṇakādibhāvaṃ ajānitvā tāni limpantīnaṃ bhikkhunīnañcaV2.36 vināpi akusalacittena āpattisambhavato ekantākusalaṃ sacittakasikkhāpadaṃ ṭhapetvā surāpānādiacittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatā na siyāti tesampi saṅgaṇhatthaṃ ‘‘ yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti , taṃ lokavajjan ’’ ti vuttaṃ .
Teneva cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ ‘‘ etaṃ sattaṃ māressāmīti tasmiṃyeva padese nipannaṃ aññaṃ mārentassa pāṇasāmaññassa atthitāya yathā pāṇātipāto hoti , evaṃ etaṃ majjaṃ pivissāmīti aññaṃ majjaṃ pivantassa majjasāmaññassa atthitāya akusalameva hoti .
Yathā pana kaṭṭhasaññāya sappaṃ ghātentassa pāṇātipāto na hoti , evaṃ nāḷikerapānasaññāya majjaṃ pivantassa akusalaṃ na hotī ’’ ti .
Keci pana vadanti ‘‘ sāmaṇerassa surāti ajānitvā pivantassa pārājiko natthi , akusalaṃ pana hotī ’’ ti , taṃ tesaṃ matimattaṃ .
‘‘ Bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ , sāmaṇero jānitvāM2.41 pivanto sīlabhedaṃ āpajjati , na ajānitvā ’’ ti ettakameva hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ,‘‘ akusalaṃ pana hotī ’’ ti na vuttanti .
Aparampi vadanti ‘‘ ajānitvā pivantassapi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato ’’ ti , tampi na sundaraṃ .
Bodhisatte kucchigate bodhisattamātu sīlaṃ viya hi idampi ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti veditabbaṃ .
Teneva dīghanikāye kūṭadantasuttaṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .1.352) vuttaṃ –
‘‘ Bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati , na suraṃ pivati .
Sacepissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti , khīrameva pavisati , na surā .
Yathā kiṃ ?
Yathā koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati , na udakaṃ .
Idaṃ yonisiddhanti ce ?
Idampi dhammatāsiddhanti veditabban ’’ ti .
Yadi evaṃ surāpānasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ( pāci . aṭṭha .329)‘‘ vatthuajānanatāya cettha acittakatā veditabbā , akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti kasmā vuttaṃ ?
Nāyaṃ doso .
Ayañhettha adhippāyo – sacittakapakkhe akusalacitteneva pātabbatāya lokavajjatāti .
Imināyeva hi adhippāyena aññesupi lokavajjesu acittakasikkhāpadesu akusalacittatāyeva vuttā , na pana sacittakatā .
Teneva bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ ( pāci . aṭṭha .1227) vuttaṃ –
‘‘ GiraggasamajjaṃV2.37 cittāgārasikkhāpadaṃ saṅghāṇi itthālaṅkāro gandhakavaṇṇako vāsitakapiññāko bhikkhunīādīhi ummaddanaparimaddanāti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni lokavajjāni akusalacittānī ’’ ti ,
Ayaṃ panettha adhippāyo – vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni , citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cāti .
Tasmā bhikkhuvibhaṅge āgatāni surāpānauyyuttauyyodhikasikkhāpadāni tīṇi , bhikkhunīvibhaṅge āgatāni giraggasamajjādīni dasāti imesaṃ terasannaṃ acittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatādassanatthaṃ ‘‘ sacittakapakkhe ’’ ti idaṃ visesanaṃ katanti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
YasmāM2.42 pana paṇṇattivajjassa vatthuvītikkamavijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ siyā kusalaṃ , siyā akusalaṃ , siyā abyākataṃ , tasmā tassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti sesaṃ paṇṇattivajjanti vuttaṃ .Rundhantīti vītikkamaṃ rundhantī .
Dvāraṃ pidahantīti vītikkamalesassa dvāraṃ pidahantī .
Sotaṃ pacchindamānāti uparūpari vītikkamasotaṃ pacchindamānā .
Atha vā rundhantīti anāpattilesaṃ rundhantī .
Dvāraṃ pidahantīti anāpattilesassa dvāraṃ pidahantī .
Sotaṃ pacchindamānāti anāpattisotaṃ pacchindamānā , āpattimeva kurumānāti vuttaṃ hoti .
Nanu ca lokavajje kāci anupaññatti uppajjamānā sithilaṃ karontī uppajjati , tasmā ‘‘ lokavajje anupaññatti uppajjamānā … pe … gāḷhataraṃ karontī uppajjatī ’’ ti idaṃ kasmā vuttanti āha ‘‘ aññatra adhimānā aññatra supinantā ’’ tiādi .
‘‘ Aññatra adhimānā ’’ ti imissā anupaññattiyā ‘‘ vītikkamābhāvā ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ ,‘‘ aññatra supinantā ’’ ti imissā ‘‘ abbohārikattā ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ .
Tattha vītikkamābhāvāti pāpiccho icchāpakatotiādivītikkamābhāvā .
Uttarimanussadhamme hi ‘‘ pāpiccho icchāpakato uttarimanussadhammaṃ ullapatī ’’ ti ( mahāva .129) vacanato visaṃvādanādhippāyena musā bhaṇanto pārājiko hoti .
Ayaṃ pana adhimānena adhigatasaññī hutvā ullapati , na sikkhāpadaṃ vītikkamitukāmo , tasmā ‘‘ aññatra adhimānā ’’ ti ayaṃ anupaññatti uppajjamānā vītikkamābhāvā anāpattikarā jātā .
Abbohārikattāti supinante vijjamānāyapi cetanāya vītikkamicchāya ca abbohārikattā .
Kiñcāpi hi supinante mocanassādacetanā saṃvijjati , kadāci upakkamanampi hoti , tathāpi thinamiddhena abhibhūtattā taṃ cittaṃ abbohārikaṃ , cittassa abbohārikattā upakkamakiriyāsaṃvattanikāpi cetanā abbohārikā .
Teneva
V2.38 ‘‘ atthesā bhikkhave cetanā , sā ca kho abbohārikā ’’ ti ( pārā .235) bhagavatā vuttā , tasmā ‘‘ aññatra supinantā ’’ ti ayaṃ anupaññatti abbohārikattā anāpattikarā jātā .Akate vītikkameti ‘‘ kukkuccāyantā na bhuñjiṃsū ’’ tiādīsu viya vītikkame akate .
Sithilaṃ karontīti paṭhamaṃ sāmaññato baddhasikkhāpadaṃ mocetvā
M2.43 attano attano visaye anāpattikaraṇavasena sithilaṃ karontī .
Dvāraṃ dadamānāti anāpattiyā dvāraṃ dadamānā .
Tenevāha ‘‘ aparāparampi anāpattiṃ kurumānā ’’ ti .Nanu ca sañcarittasikkhāpade ‘‘ antamaso taṅkhaṇikāyapī ’’ ti anupaññatti uppajjamānā āpattimeva karontī uppannā , atha kasmā ‘‘ anāpattiṃ kurumānā uppajjatī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ antamaso taṅkhaṇikāyapī ’’ tiādi .
Udāyinā bhikkhunā taṅkhaṇikāya sañcarittaṃ āpannavatthusmiṃ paññattattā ‘‘ kate vītikkame ’’ ti vuttaṃ .
Paññattigatikāva hotīti mūlapaññattiyaṃyeva antogadhā hoti .
Makkaṭivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā .