199. Asubhajjhānādīnīti ādi -saddena kāyagatāsatijjhānañca kasiṇajjhānañca saṅgaṇhāti . Tena ‘‘ kāyagatāsatijjhānaṃ pathavīkasiṇajjhānaṃ samāpajjin ’’ tiādiṃ vadantopi pārājikova hotīti veditabbaṃ . 199. Evan ti ca paṭhamajjhānādiparāmasanaṃ paṭhamajjhānaṃ jānāmi dutiyādijhānanti .

Vimokkhoti ettha vi -saddo visesattho vividhattho vāti dassento āha ‘‘ suṭṭhu mutto ’’ tiādi . Vimokkhoti cattāro ariyamaggā . Tassa saguṇato suññatādināmalābhaṃ dassento āha ‘‘ so panāya ’’M2.287 tiādi . Maggo hi nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā . Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti , animittavimokkhena vimuccati , sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti , appaṇihitavimokkhena vimuccati , sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti , suññatavimokkhena vimuccati , idaṃ sarasato nāmaṃ nāma . Yasmā panesa aniccānupassanāya saṅkhārānaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā niccanimittadhuvanimittasassatanimittāni pajahanto āgato , tasmā animitto . Dukkhānupassanāya pana sukhasaññaṃ pahāya paṇidhiṃ patthanaṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihito . Anattānupassanāya attasattapuggalasaññaṃ pahāya saṅkhārānaṃ suññato diṭṭhattā suññatoti idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāma . RāgādīhiV2.255 panesa suññatattā suññato . Rūpanimittādīnaṃ rāganimittādīnaṃyeva vā abhāvena animitto . Rāgādipaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti idamassa saguṇato nāmaṃ . Svāyaṃ suññataṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti suññato animitto appaṇihitoti vuccati , idamassa ārammaṇato nāmaṃ . Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca . Tattha magge vipassanāgamanaṃ labbhati , phale maggāgamanaṃ . Anattānupassanā hi suññatā nāma , suññatavipassanāya maggo suññato . Aniccānupassanā animittā nāma , animittavipassanāya maggo animitto . Idaṃ pana nāmaṃ na abhidhammapariyāyena labbhati . Tathā hi taṃ saṅkhāranimittassa avijahanato na nippariyāyena animittaṃ , suttantapariyāyena pana labbhati . Tatra hi gotrabhuñāṇaṃ animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā animittanāmakaṃ hutvā sayaṃ āgamaniyaṭṭhāne ṭhatvā maggassa nāmaṃ detīti vadanti , tena maggo animittoti vutto . Maggāgamanena pana phalaṃ animittanti yujjatiyeva . Dukkhānupassanā saṅkhāresu paṇidhiṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihitā nāma , appaṇihitavipassanāya maggo appaṇihito , appaṇihitamaggassa phalaṃ appaṇihitaṃ . Evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti , maggo phalassāti idaṃ āgamanato nāmaṃ . Suññattāti vivittattā . Na hi magge rāgādayo santi , uparūpari uppajjanakarāgādīnaṃ kāraṇattā rāgādayo nimittanti āha ‘‘ rāgadosamohanimittehī ’’ ti . Saviggahānaṃ viya upaṭṭhānampettha nimittanti vadanti . RāgādayovaM2.288 pavattiṭṭhānaṭṭhena paṇidhīti āha ‘‘ rāgadosamohapaṇidhīnan ’’ ti . 199. Anāgate uppajjanakarāgādīnaṃ kāraṇattā rāgādayova nimittaṃ nāma . Tissannañca vijjānaṃ aññataraṃ sandhāya ‘‘ vijjānaṃ lābhīmhī ’’ ti bhaṇati , pārājikaṃ , na vatthuvijjādīnaṃ kilesanahānameva vuttaṃ , taṃkhaṇattā uttarimanussadhammappavatti na hotīti ce ? Na , maggakiccadīpanato . Teneva ‘‘ maggena vinā natthī ’’ tiādi vuttaṃ . Asubhajjhānādīnīti ādi -saddena kāyagatāsatijjhānaṃ kasiṇajjhānaṃ kasiṇamūlakāni āruppajjhānāni ca saṅgaṇhāti .

Vimokkhoti catubbidho maggo , tassa saguṇato suññatādināmaṃ dassento āha so panāyan tiādi . Maggo hi nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhatiV1.213 sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā . Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti , maggo animittavimokkhena vimuccati . Sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti , appaṇihitavimokkhena vimuccati . Sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti , suññatavimokkhena vimuccati , idaṃ sarasato nāmaṃ nāma . Yasmā panesa saṅkhāresu aniccānupassanāya niccanimittaṃ pajahanto āgato , tasmā animitto . Dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ paṇidhiṃ patthanaṃ pahāya āgatattā appaṇihito . Anattānupassanāya attasaññaṃ pahāya attasuññatādassanavasena suññatā hoti , idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāma . RāgādīhiM1.244 panesa suññatattā suññato , rūpanimittādīnaṃ , rāganimittādīnaṃ eva vā abhāvena animitto , rāgapaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti vuccati , idaṃ assa saguṇato nāmaṃ . Rāgādisuññaṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti suññato animitto appaṇihitoti vuccati , idamassa ārammaṇato nāmaṃ . Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca . Tattha magge vipassanāgamanameva , phale pana maggānantare maggāgamanaṃ , phalasamāpattiyaṃ vipassanāgamanampi . Anattānupassanāvasena maggo suññato aniccadukkhānupassanāhi animitto appaṇihitoti evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti , maggo phalassāti idaṃ āgamanato nāmaṃ . Suññattāti vivittattā .

Rāgādayova patiṭṭhānaṭṭhena paṇidhīti āha ‘‘ rāgadosamohapaṇidhīnan ’’ ti .

Vatthuvijjādiṃ sandhāya avacanato ‘‘ vijjānaṃ lābhīmhī ’’ ti vuttepi hoti . Imissā vijjāyāti dibbacakkhuvijjāyātiādinā ekekavijjaṃ sandhāya vadanti .

Evaṃ ekissāpi nāmaṃ aggahetvāpi tā eva sandhāya ‘‘ vijjānaṃ lābhimhī ’’ ti bhaṇantopi pārājiko hotīti saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ adhippāyo .

Vatthuvijjādīni pana sandhāya vadanto na hoti .

Ekekakoṭṭhāsavasenāti satipaṭṭhānacatukkādiekekakoṭṭhāsavasena . Kiñcāpi mahāaṭṭhakathāyampi ekekakoṭṭhāsavaseneva dassitaṃ , tattha pana ‘‘ lokuttarānaṃ satipaṭṭhānānan ’’ tiādinā paccekaṃ lokuttara-saddaṃ yojetvā ekekakoṭṭhāsavaseneva vuttaṃ , idha lokuttara-saddena vināti ayamettha viseso . Tatthāti tesu koṭṭhāsesu . Ekekakoṭṭhāsavasenāti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena lokuttaravisesaṃ akatvā kevalaṃ ‘‘ satipaṭṭhānānaṃ lābhī ’’ ti ekekakoṭṭhāsavasenāti adhippāyo .

Tatthāti tesu koṭṭhāsesu .

Nanu ca ‘‘ kilesappahānamevā ’’ ti kasmā vuttaṃ . Na hi kilesānaṃ pahānamattaṃ uttarimanussadhammo hotīti yo vadeyya , taṃ sandhāya kilesappahānassa maggakiccattā kiccavasena maggo dīpitoti dassetuṃ ‘‘ taṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ . Kāmarāgaṃ sandhāya ‘‘ tatiyamaggena hi rāgadosānaṃ pahānan ’’ ti vuttaṃ , na pana rūparāgaarūparāge sandhāya . Na hi te tena pahīyanti catutthamaggena pahātabbattā . Rāgassa pahānan tiādittike kilesappahānameva vuttaṃ , taṃ pana yasmā maggena vinā natthi . Tatiyamaggena hi rāgadosānaṃ pahānaṃ , catutthena mohassa , tasmā ‘‘ rāgo me pahīno ’’ tiādīni vadatopi pārājikaṃ . Kilesānaṃ pahānaṃ nāma abhāvamattampi lokuttarakiccattā lokuttaranti samatthetuṃ taṃ panātiādi vuttaṃ .

RāgāV2.256 cittaṃ vinīvaraṇatāti rāgā cittassa vinīvaraṇatāti vuttaṃ hoti . Rāgā vimuttassa cittassa tasseva rāganīvaraṇassa abhāvena vigatanīvaraṇattā vinīvaraṇatāti attho veditabbo . Esa nayo sesesupi . Rāgā cittaṃ vinīvaraṇatātiādittike lokuttarameva vuttaṃ , tasmā ‘‘ rāgā me cittaṃ vinīvaraṇan ’’ tiādīni vadato pārājikamevāti . Rāgā cittaṃ vinīvaraṇatāti rāgato cittassa vinīvaraṇatā , tato rāgato vimuttattā eva vītarāganīvaraṇatāti attho , yā ca pañca vijjāti yojetabbaṃ .

Yā ca pañca vijjāti yojetabbaṃ . Na āgatāti idha padabhājane ‘‘ ñāṇanti tisso vijjā ’’ ti ( pārā .199) vuttattā sesā pañca vijjā na āgatāti attho .

‘‘ Yāvañca vijjā anāgatā , tāva vipassanāñāṇassa lābhīmhī ’ ti vadanto yadi lokuttaraṃ sandhāya vadati , sopi ca tathā jānāti , pārājikameva lokuttarassapi taṃnāmattā ’’ ti vadanti .

Nibbaṭṭitalokuttarattāti visuṃyeva lokato apagatalokuttarattā . Nibbattitalokuttarattāti lokiyadhammasādhāraṇasaṅkhatassāpi abhāvā lokiyehi sabbathā asammissalokuttarattā .

Yathā vinā lokuttara-saddena ‘‘ satipaṭṭhānādīnaṃ lābhīmhī ’’ ti vuttepi pārājikaṃ hoti , evamidhāpi ‘‘ atthapaṭisambhidāya lābhīmhīti vuttepi hotiyevā ’’ ti vattuṃ yujjati . Kiñcāpi yujjati , atha kho mahāaṭṭhakathāyaṃ vibhāgena vuttattā na sakkā evamidaṃ vattunti dassetuṃ ‘‘ mahāaṭṭhakathāyaṃ pana … pe … na sakkā aññaṃ pamāṇaṃ kātun ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Paṭisambhidānaṃ lābhīmhī ’ ti vutte pariyāyenaM0.172 vuttattā thullaccayaṃ yuttan ’’ ti vadanti , vicāretabbaṃ .

‘‘ Avisesenāpi vadato pārājikaṃ vuttan ti lokuttaraṃ sandhāya vadato ‘ pārājikan ’ ti vattuṃ yujjati . Yathā kiṃ ‘ vijjānaṃ lābhīmhī ’ ti bhaṇantopi pārājikamevā ’ ti vuttaṭṭhāne vatthuvijjādīnaṃ sambhavepi tāsaṃ anadhippetattā pārājikaṃ hoti , evamidhāpi . Na sakkā aññaṃ pamāṇaṃ kātun ti attano guṇamārocetukāmo lokiyena sammissaṃ atthapaṭisambhidaṃ vadato pārājikanti pamāṇaṃ kātuṃ na sakkā , itarathā hotī ’’ ti aparehi vuttaṃ ,‘‘ taṃ pubbāparaviruddhaṃ , tasmā vijjānidassanaṃ idha anidassanaṃ sāsane vatthuvijjādīnaṃ vijjāvidhānābhāvā . Bhagavatā vibhattakhettapade vā tesaṃ pariyāyavacanānaṃ anāmaṭṭhattā na sakkā aññaṃ pamāṇaṃ kātun ’’ ti likhitaṃ .

Aññan ti saṅkhepaṭṭhakathādiṃ vadanti , tampi tattheva paṭikkhittanti sambandho .

‘‘ Nirodhasamāpattiṃ samāpajjāmī ’ ti vā ‘ lābhīmhāhaṃ tassā ’ ti vā vadatopī ’’ ti vuttavacanampi ‘‘ sace panassevaṃ hotī ’’ tiādivacanampi atthato ekameva , sopi hi attano visesaṃ ārocetumeva vadati . ‘‘ Yo te vihāre vasatī ’ tiādīsu ahaṃ-vacanābhāvā pariyāyo yujjati , idha pana ‘ lābhīmhāhaṃ tassā ’ ti attānaṃ niddisati , tasmā pārājikaṃ āpajjituṃ yuttaṃ viyā ’’ ti vadanti . ‘‘ Mahāpaccariyādivacanaṃ uttarimanussadhammesu ekopi na hoti , tasmā pariyāyena vuttattā na hotī ’’ tiV0.153 vadanti , suṭṭhu upaparikkhitabbaṃ .

Vīmaṃsitvā gahetabban ti ‘‘ yo te vihāre vasatī ’’ tiādīhi saṃsandanato pariyāyavacanattā thullaccayaṃ vuttaṃ .

‘‘ Iti jānāmi , iti passāmī ’’ ti vattamānavacaneneva mātikāyaṃ vuttattā . Yadi evaṃ padabhājane ‘‘ samāpajjiṃ , samāpanno ’’ tiādinā vuttattā ‘‘ atītattabhāve sotāpannomhī ’’ ti vadatopi hotūti ce ? Na , aññathā atthasambhavato . Kathaṃ ? Addhāpaccuppannavasena vattamānatā gahetabbāti ñāpanatthaṃ vuttaṃ , na atītattabhāvaṃ . Atītattabhāvo hi pariyāyena vuttattā ‘‘ thullaccayan ’’ ti vuttanti ācariyā .

Akuppadhammattāti keci uttaravihāravāsino . Kasmā na hotīti ce ?

Tampi tattheva paṭikkhittanti sambandho . Suddhikavārakathāvaṇṇanā