1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā
598-602.
Pattavaggassa
M2.427 paṭhame bhaṇḍan ti vikketabbabhaṇḍaṃ .
Yasmā vaṇṇa saddo saṇṭhānajātirūpāyatanakāraṇapamāṇaguṇapasaṃsādīsu dissati .
‘‘ Mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.142) hi saṇṭhānaṃ vuccati .
‘‘ Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo , hīno añño vaṇṇo ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.402) jāti .
‘‘ Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.303) rūpāyatanaṃ .
‘‘ Na harāmi na bhañjāmi , ārā siṅghāmi vārijaṃ ;
Atha kena nu vaṇṇena , gandhatthenoti vuccatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.234; jā .1.6.116)–
ĀdīsuV2.378 kāraṇaṃ .
‘‘ Tayo pattassa vaṇṇā ’’ tiādīsu ( pārā .602) pamāṇaṃ .
‘‘ Kadā saññuḷhā pana te gahapati ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.77) guṇo .
‘‘ Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.3) pasaṃsā .
Tasmā vuttaṃ ‘‘ tayo pattassa vaṇṇāti tīṇi pattassa pamāṇānī ’’ ti .
Aḍḍhaterasapalā hotīti ettha ‘‘ māsānaṃ aḍḍhaterasapalāni gaṇhātī ’’ ti vadanti .
‘‘ Magadhanāḷi nāma chapasatā nāḷī ’’ ti keci .
‘‘ Aṭṭhapasatā ’’ ti apare .
Tattha purimānaṃ matena tipasatāya nāḷiyā dve nāḷiyo ekā magadhanāḷi hoti , pacchimānaṃ catupasatāya nāḷiyā dve nāḷiyo ekā magadhanāḷi .
Ācariyadhammapālattherena pana ‘‘ pakatiyā catumuṭṭhikaṃ kuḍuvaṃ , catukuḍuvaṃ nāḷikaṃ , tāya nāḷiyā soḷasa nāḷiyo doṇaṃ , taṃ pana magadhanāḷiyā dvādasa nāḷiyo hontī ’’ ti vuttaṃ , tasmā tena nayena ‘‘ magadhanāḷi nāma pañca kuḍuvāni ekañca muṭṭhiṃ ekāya muṭṭhiyā tatiyañca bhāgaṃ gaṇhātī ’’ ti veditabbaṃ .
Sabbasambhārasaṅkhatoti jīrakādisabbasambhārehi saṅkhato .
Ālopassa ālopassa anurūpan ti ettha ‘‘ byañjanassa mattā nāma odanacatuttho bhāgo ’’ ti brahmāyusuttassa aṭṭhakathāyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .2.387) vuttattā ālopassa catutthabhāgappamāṇaṃ byañjanaṃ ālopassa anurūpanti gahetabbaṃ .
Idha pana sūpasseva odanacatutthabhāgappamāṇataṃM2.428 dassetvā etassa lakkhaṇe dassite itarassapi dassitameva hotīti byañjanassa tathā visesetvā pamāṇaṃ na dassitaṃ .
Magadhanāḷiyā upaḍḍhappamāṇo idha patthoti āha ‘‘ patthodananti magadhanāḷiyā upaḍḍhanāḷikodanan ’’ ti .
Iminā ca ‘‘ patthadvayaṃ magadhanāḷī ’’ ti dassitaṃ hoti .
Pattho ca ‘‘ catupalo kuḍuvo , catukuḍuvo pattho ’’ ti iminā lokiyavohārena veditabbo .
Bhājanaparibhogenāti udakāharaṇādinā bhājanaparibhogena .
598. BahūM0.267 patte sannicayan ti ettha sannicayan ti bhāvanapuṃsakaṃ , bahū patte vā gahetvā sannicayaṃ karissantīti attho .
‘‘ Aḍḍhaterasapalamāsānaṃ gāhikā ’’ ti likhitaṃ .
Ettha –
‘‘ Kuḍuvo catupaleyyo , kuḍuvānaṃ catugguṇaṃ ;
Patthaṃ catugguṇo māsā-ti kamāhu catugguṇan ’’ ti .
–
Ādiṃ lokavohāraṃ dassetvāva keci papañcenti . 598-602.
Pattavaggassa
M2.427 paṭhame bhaṇḍan ti vikketabbabhaṇḍaṃ .
Yasmā vaṇṇa saddo saṇṭhānajātirūpāyatanakāraṇapamāṇaguṇapasaṃsādīsu dissati .
‘‘ Mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.142) hi saṇṭhānaṃ vuccati .
‘‘ Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo , hīno añño vaṇṇo ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.402) jāti .
‘‘ Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.303) rūpāyatanaṃ .
‘‘ Na harāmi na bhañjāmi , ārā siṅghāmi vārijaṃ ;
Atha kena nu vaṇṇena , gandhatthenoti vuccatī ’’ ti .( saṃ . ni .1.234; jā .1.6.116)–
ĀdīsuV2.378 kāraṇaṃ .
‘‘ Tayo pattassa vaṇṇā ’’ tiādīsu ( pārā .602) pamāṇaṃ .
‘‘ Kadā saññuḷhā pana te gahapati ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.77) guṇo .
‘‘ Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.3) pasaṃsā .
Tasmā vuttaṃ ‘‘ tayo pattassa vaṇṇāti tīṇi pattassa pamāṇānī ’’ ti .
602. Khādanan ti khādanīyaṃ sūpādi .
602. TatiyavaggassaV1.306 paṭhame aḍḍhaterasapalāti māgadhikāya mānatulāya aḍḍhaterasapalaparimitaṃ udakaṃ gaṇhantaṃ sandhāya vuttaṃ , tathāM1.348 parimitaṃ yavamāsādiṃ gaṇhantiṃ sandhāyāti keci .Aḍḍhaterasapalā hotīti ettha ‘‘ māsānaṃ aḍḍhaterasapalāni gaṇhātī ’’ ti vadanti .
‘‘ Magadhanāḷi nāma chapasatā nāḷī ’’ ti keci .
‘‘ Aṭṭhapasatā ’’ ti apare .
Tattha purimānaṃ matena tipasatāya nāḷiyā dve nāḷiyo ekā magadhanāḷi hoti , pacchimānaṃ catupasatāya nāḷiyā dve nāḷiyo ekā magadhanāḷi .
Ācariyadhammapālattherena pana ‘‘ pakatiyā catumuṭṭhikaṃ kuḍuvaṃ , catukuḍuvaṃ nāḷikaṃ , tāya nāḷiyā soḷasa nāḷiyo doṇaṃ , taṃ pana magadhanāḷiyā dvādasa nāḷiyo hontī ’’ ti vuttaṃ , tasmā tena nayena ‘‘ magadhanāḷi nāma pañca kuḍuvāni ekañca muṭṭhiṃ ekāya muṭṭhiyā tatiyañca bhāgaṃ gaṇhātī ’’ ti veditabbaṃ .
‘‘ Byañjanassa mattā nāma odanato catuttho bhāgo ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .2.387) brahmāyusuttaṭṭhakathāyaṃ vuttattā ālopassa catutthabhāgaṃ byañjanaṃ anurūpanti gahetabbaṃ .
Ācariyadhammapālattherena pana ‘‘ pakaticatumuṭṭhikaṃ kuḍuvaṃ , catukuḍuvaṃ nāḷi , tāya nāḷiyā soḷasa nāḷiyo doṇaṃ , taṃ pana magadhanāḷiyā dvādasa nāḷiyo hontīti vadantī ’’ ti vuttaṃ .
Damiḷanāḷīti purāṇanāḷiṃ sandhāya vuttaṃ .
Sā ca catumuṭṭhikehi kuḍuvehi aṭṭha kuḍuvā , tāya nāḷiyā dve nāḷiyo magadhanāḷiṃ gaṇhāti .
Purāṇā pana ‘‘ sīhaḷanāḷi tisso nāḷiyo gaṇhātī ’’ ti vadanti , tesaṃ matena magadhanāḷi idāni pavattamānāya catukuḍuvāya damiḷanāḷiyā catunāḷikā hoti , tato magadhanāḷito upaḍḍhañca purāṇadamiḷanāḷisaṅkhātaṃ patthaṃ nāma hoti , etena ca ‘‘ omako nāma patto patthodanaṃ gaṇhātī ’’ ti pāḷivacanañca sameti , lokiyehipi –
‘‘ Lokiyaṃ magadhañceti , patthadvayamudāhaṭaṃ ;
Lokiyaṃ soḷasapalaṃ , māgadhaṃ diguṇaṃ matan ’’ ti .
–
Evaṃ loke nāḷiyā magadhanāḷi diguṇāti dassitā , evañca gayhamāne omakapattassa ca yāpanamattodanagāhikā ca siddhā hoti .
Na hi sakkā aṭṭhakuḍuvato ūnodanagāhinā pattena athūpīkataṃ piṇḍapātaṃ pariyesitvā yāpetuṃ .
Teneva verañjakaṇḍaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ pattho nāma nāḷimattaṃ hoti ekassa purisassa alaṃ yāpanāya .
Vuttampi hetaṃ ‘ patthodano nālamayaṃ duvinnan ’’’ ti ( jā .2.21.192) vuttaṃ ,‘‘ ekekassa dvinnaṃ tiṇṇaṃ pahotī ’’ ti ca āgahaṃ , tasmā idha vuttanayānusāreneva gahetabbaṃ .
Sabbasambhārasaṅkhatoti jīrakādisabbasambhārehi saṅkhato .
Ālopassa
V1.307 anurūpan ti ettha ‘‘ byañjanassa mattā nāma odanato catutthabhāgo ’’ ti ( ma . ni . aṭṭha .2.387) brahmāyusuttaṭṭhakathāyaṃ vuttattā ālopassa catutthabhāgameva byañjanaṃ anurūpanti daṭṭhabbaṃ .Ālopassa ālopassa anurūpan ti ettha ‘‘ byañjanassa mattā nāma odanacatuttho bhāgo ’’ ti brahmāyusuttassa aṭṭhakathāyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .2.387) vuttattā ālopassa catutthabhāgappamāṇaṃ byañjanaṃ ālopassa anurūpanti gahetabbaṃ .
Idha pana sūpasseva odanacatutthabhāgappamāṇataṃ
M2.428 dassetvā etassa lakkhaṇe dassite itarassapi dassitameva hotīti byañjanassa tathā visesetvā pamāṇaṃ na dassitaṃ .Odanagatikānevāti odanassa anto eva pavisanasīlāni siyuṃ , attano okāsaṃ na gavesantīti attho .
Magadhanāḷiyā upaḍḍhappamāṇo idha patthoti āha ‘‘ patthodananti magadhanāḷiyā upaḍḍhanāḷikodanan ’’ ti .
Iminā ca ‘‘ patthadvayaṃ magadhanāḷī ’’ ti dassitaṃ hoti .
Pattho ca ‘‘ catupalo kuḍuvo , catukuḍuvo pattho ’’ ti iminā lokiyavohārena veditabbo .
Idāni vattabbaṃ sandhāya ‘‘ nāmamatte viseso ’’ ti vuttaṃ .
Tattha nāman ti majjhimo majjhimomako majjhimukkaṭṭhotiādi .
Nāmamatteti ‘‘ majjhimo patto majjhimomako ’’ tiādināmamatte .
Bhājanaparibhogenāti udakāharaṇādinā bhājanaparibhogena .
‘‘ Bhikkhuniyā pattasannicayassa vāritattā tadanulomato bhikkhūnampi dutiyo vārito ’’ ti vuttaṃ , taṃ na yuttaṃ , pāḷiya ñhi ‘‘ sannicayaṃ kareyyāti anadhiṭṭhito avikappito ’’ ti ( pāci .735) vuttaṃ .
So hi kathinakkhandhake ( mahāva .306 ādayo ) nicayasannidhi
V0.239 viya ekopi punadivase ‘‘ sannicayo ’’ ti vuccati .
Anantarasikkhāpade pana ‘‘ dutiyo vāritoti adhiṭṭhānaṃ niyataṃ , tasmā dve patte adhiṭṭhātuṃ na labhati .
Sace ekato adhiṭṭhāti , dvepi na adhiṭṭhitā honti .
Visuṃ visuṃ adhiṭṭhāti , dutiyo anadhiṭṭhito ’’ ti vadanti .
Vikappetuṃ pana bahūpi labhati . 607. Dhoteti paribhogāvasānadassanatthaṃ vuttaṃ , na pana dhoteyeva dukkaṭaṃ āpajjati tato puretaraṃ paribhogakāleyeva āpajjanato .
608. Pañcahi dvīhīti idaṃ ‘‘ ettāvatā kāḷavaṇṇatā sampajjatī ’’ ti dassanatthaṃ vuttaṃ .
‘‘ Yadi pana ekenapi pākena kāḷavaṇṇo hoti , adhiṭṭhānupagoyevā ’’ ti vadanti .
608.‘‘ Pākassa hi ūnattā pattasaṅkhyaṃ na gacchatī ’’ ti vacanato adhiṭṭhitapattopi kharapākena setattā adhiṭṭhānaṃ vijahatīti ce ?
Na , adhiṭṭhānavijahanesu navasu anāgatattā , tasmā paṭhamapākānaṃ eva ūnattā pattasaṅkhyaṃ na gacchati , tasmiṃ sati aññaṃ viññāpetuṃ na vaṭṭati .
‘‘ Ūnapañcabandhanenā ’’ ti hi vuttaṃ .
Chidde , rājiyā vā hi sati tehi adhiṭṭhānaṃ vijahatīti vijahite nāyaṃ paṭisedho , tasmā paccuddharitvā , vikappetvāpi aññaṃ viññāpetuṃ na labhati .
Hatthānāgatassapi adhiṭṭhātabbabhāvadassanatthaṃ ‘‘ yadihī ’’ tiādi vuttaṃ .
Iminā ca dūre ṭhitampi adhiṭṭhātuṃ
V2.379 vikappetuñca labhati , ṭhapitaṭṭhānasallakkhaṇañca na pamāṇanti veditabbaṃ .Evaṃ pattakārako mūlaṃ labhitvāti ettha pacitvā ṭhapitadivasato paṭṭhāya .
Dātukāmo hutvāti ettha dinnadivasato , sutadivasato vā
M0.268 paṭṭhāya dasāhaṃ veditabbaṃ .Sutvā vāti pattakārakena pesitabhikkhunā anāṇatto kevalaṃ tassa kathentassa vacanamattaṃ sutvā .
Na pamāṇan ti tena apesitattā .
Sāmantavihāreti idaṃ upacāramattaṃ , tato dūre ṭhitampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatiyeva .
Ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvāti idampi upacāramattaṃ , pattasallakkhaṇamevettha pamāṇaṃ .
Patte vā chiddaṃ hotīti mukhavaṭṭito heṭṭhā dvaṅgulamattokāsato paṭṭhāya yattha katthaci chiddaṃ hoti .
Sesamettha paṭhamakathine vuttanayameva .
Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā
Liṅgaparivattena pana dasāhātikkame pattasāmikassa bhikkhussa , bhikkhuniyā pana rattātikkame nissaggiyaṃ .
Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā