Sudinnabhāṇavāravaṇṇanā

24. Anupadavaṇṇanan tiM2.1V2.1 padaṃ padaṃ paṭivaṇṇanaṃ , padānukkamena vaṇṇanaṃ vā . 24. VikkāyikabhaṇḍassaM1.99V1.86 vikkiṇanaṃ iṇadānañca bhaṇḍappayojanaṃ nāma . Evaṃ payojitassa mūlassa saha vaḍḍhiyā gahaṇavāyāmo uddhāro nāma . Asukadivase dinnan tiādinā pamuṭṭhassa satuppādanādi sāraṇaṃ nāma .

Bhaṇḍappayojanauddhārasāraṇādinā kiccenāti ettha vikkāyikabhaṇḍassa vikkiṇanaṃ bhaṇḍappayojanaṃ , dātuṃV2.2 saṅketite divase gantvā gahaṇaṃ uddhāro ,‘‘ asukasmiṃ divase dātabban ’’ ti satuppādanaṃ sāraṇaṃ . 24. VikkāyikabhaṇḍassaM1.99V1.86 vikkiṇanaṃ iṇadānañca bhaṇḍappayojanaṃ nāma . Evaṃ payojitassa mūlassa saha vaḍḍhiyā gahaṇavāyāmo uddhāro nāma . Asukadivase dinnan tiādinā pamuṭṭhassa satuppādanādi sāraṇaṃ nāma .

Catubbidhāyāti khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇānaṃ vasena catubbidhāya , bhikkhubhikkhunīupāsakaupāsikānaṃ vasena vā . Catubbidhāyāti khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇānaṃ vasena , bhikkhuādīnaṃ vā vasena catubbidhāya .

Disvānassa etadahosīti hetuattho ayaṃ disvāna-saddo asamānakattuko yathā ‘‘ ghataṃ pivitvā balaṃ hoti , sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī ’’ ti . Dassanakāraṇā hi evaṃ parivitakkanaṃ ahosi . Disvānassa etadahosīti hetuatthe ayaṃ disvāna-saddo asamānakattukattā , yathā ghataṃ pivitvā balaṃ hotīti , evamaññatthāpi evarūpesu .

Kiñcāpi ettha ‘‘ bhabbakulaputtassā ’’ ti vuttaṃ , tathāpi upanissayasampannassapi ajātasattuno viya antarāyo bhavissatīti imassa therassapi katapāpakammamūlavippaṭisāravasena adhigamantarāyo ahosīti vadanti . Kiṃ pana yesaṃ maggaphalānaṃ upanissayo atthi , buddhānaṃ sammukhībhāvepi tesaṃ antarāyo hotīti ? Āma hoti , na pana buddhe paṭicca . Buddhā hi paresaṃM2.2 maggaphalādhigamāya ussāhajātā tattha nirantaraṃ yuttapayuttā eva honti , tasmā te paṭicca tesaṃ antarāyo na hoti , atha kho kiriyāparihāniyā vā pāpamittatāya vā hoti , kiriyāparihāni ca desakassa tasseva vā puggalassa tajjapayogābhāvato veditabbā , desakavasena panettha parihāni sāvakānaṃ vaseneva veditabbā , na buddhānaṃ vasena . Tathā hi sace dhammasenāpati dhanañjāniyassa brāhmaṇassa āsayaṃ ñatvā dhammaṃ desayissa , brāhmaṇo sotāpanno abhavissa . Evaṃ tāva desakassa vasena kiriyāparihāniyā antarāyo hoti . Sace pesso hatthārohaputto bhagavato sammukhā dhammaṃ suṇanto muhuttaṃ nisīdeyya , yāva tassa bhagavā attantapādike cattāro puggale vitthārena vibhajitvā deseti , sotāpattiphalena saṃyutto abhavissa . Evaṃ puggalassa vasena kiriyāparihāniyā antarāyo hoti nāma . Imassa hi upāsakassa kiriyāparihāni jātā apariniṭṭhitāya desanāya uṭṭhahitvā pakkantattā . Sace ajātasattu devadattassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammaṃ nākarissa , sāmaññaphalasuttakathitadivase sotāpanno abhavissa , tassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammassa katattā pana nāhosi . Evaṃ pāpamittatāya antarāyo hoti . Sudinnassapi pāpamittavasena antarāyo ahosīti daṭṭhabbaṃ . Yadi hi tena mātāpitūnaṃ vacanaṃ gahetvā purāṇadutiyikāya methunadhammo paṭisevito nābhavissa , na taṃmūlavippaṭisāravasena adhigamantarāyo abhavissa . Bhabbakulaputtoti upanissayamattasabhāvena vuttaṃ , na pacchimabhavikatāya . Tenevassa mātādiakalyāṇamittasamāyogena katavītikkamanaṃ nissāya uppannavippaṭisārena adhigamantarāyo jāto . Pacchimabhavikānaṃ pubbabuddhuppādesu laddhabyākaraṇānaṃ na sakkā kenaci antarāyaṃ kātuṃ . Teneva aṅgulimāla ttherādayo akusalaṃ katvāpi adhigamasampannā eva ahesunti .

Yannūnāti parivitakkanatthe nipātoti āha ‘‘ parivitakkadassanametan ’’ ti . ‘‘ Dhammaṃ suṇeyyan ’’ ti kiriyāpadena vuccamāno eva hi attho ‘‘ yannūnā ’’ ti nipātapadena jotīyati . Ahaṃ yannūna dhammaṃ suṇeyyanti yojanā . Yannūnāti ca yadi panāti attho . Yadi panāti idampi hi tena samānatthameva . Yaṃ dhammaṃ suṇātīti sambandho .

Uḷāruḷārajanāti khattiyamahāsālādiuḷāruḷārajanākiṇṇāV2.3 . Sace ayampi paṭhamaṃ āgaccheyya , bhagavantaṃ upasaṅkamitvā nisīdituṃ araharūpoti āha ‘‘ pacchā āgatenā ’’ ti .

Sikkhattayūpasaṃhitan ti adhisīlaadhicittaadhipaññāsaṅkhātasikkhattayayuttaṃ . Thokaṃ dhammakathaṃ sutvā ahosīti sambandho . Idhāpi sutvā-saddo hetuatthoti daṭṭhabbo , savanakāraṇā etadahosīti vuttaṃM2.3 hoti . Yadi evaṃ atha kasmā ‘‘ ekamantaṃ nisinnassa … pe … etadahosī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ taṃ panassa yasmā ’’ tiādi . Tattha tan ti parivitakkanaṃ .

Saṅkhepakathāti visuṃ visuṃ paduddhāraṃ akatvā samāsato atthavaṇṇanā .

Yena yena ākārenāti yena yena pakārena . Tena tena me upaparikkhatoti ‘‘ kāmā nāmete aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā aṭṭhikaṅkalūpamā ’’ ti ( ma . ni .1.234;2.42; pāci .417; mahāni .3; cūḷani . khaggavisāṇasuttaniddesa 147) ca ādinā yena yena ākārena kāmesu ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ , tabbipariyāyato nekkhamme ānisaṃsaṃ guṇaṃ pakāsentaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi avabujjhāmi , tena tena pakārena upaparikkhato vīmaṃsantassa mayhaṃ evaṃ hoti evaṃ upaṭṭhāti . Carimakacittan ti cuticittaṃ .

Sikkhattayabrahmacariyan ti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahaṃ seṭṭhacariyaṃ . Ekampi divasan ti ekadivasamattampi . Akhaṇḍaṃ katvāti dukkaṭamattassapi anāpajjanena akhaṇḍitaṃ katvā , akhaṇḍaacchiddādibhāvāpādanena vā . Akhaṇḍalakkhaṇavacanañhetaṃ . Carimakacittan ti cuticittaṃ . Kiñcipi ekadesaṃ asesetvā ekanteneva paripūretabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ . Kilesamalena amalīnaṃ katvāti taṇhāsaṃkilesādinā asaṃkiliṭṭhaṃ katvā , cittuppādamattampi saṃkilesamalaṃ anuppādetvā . Accantameva visuddhaṃ katvā pariharitabbatāya ekantaparisuddhaṃ . Tato eva saṅkhaṃ viya likhitanti saṅkhalikhitaṃ . Tenāha ‘‘ likhitasaṅkhasadisan ’’ ti . Pariyodātaṭṭhena nimmalabhāvena saṅkhaṃ viya likhitaṃ dhotanti saṅkhalikhitanti āha ‘‘ dhotasaṅkhasappaṭibhāgan ’’ ti . Saṅkhaṃ viya likhitaṃ ghaṃsitvā dhovitaṃ saṅkhalikhitanti āha dhota iccādi .

Ajjhāvasatāti adhi-saddayogena agāranti bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘ agāramajjhe ’’ ti .

‘‘ Ajjhāvasatā ’’ ti padappayogena agāran ti bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘ agāramajjhe ’’ ti . Dāṭhikāpi massuggahaṇeneva gahetvā ‘‘ massu ’’ tveva vuttaṃ , uttarādharamassunti attho . Kasāyena rattānīti kāsāyānīti āha ‘‘ kasāyarasapītatāyā ’’ ti . Paridahitvāti nivāsetvā ceva pārupitvā ca . Kasāyarasarattāni kāsāyānīti āha ‘‘ kasāyarasapītatāyā ’’ ti . Kasāyato nibbattatāya ca hi rasopi ‘‘ kasāyaraso ’’ ti vuccati .

Agārassa hitan ti agāravāso agāraṃ uttarapadalopena , tassa vaḍḍhiāvahaṃ agārassa hitaṃ .

25. Ñātisālohitātiādīsu ‘‘ ayaṃ ajjhattiko ’’ ti jānanti , ñāyanti vāti ñātī , lohitena sambandhāti sālohitā . Pitupakkhikā ñātī , mātupakkhikā sālohitā . Mātupakkhikā pitupakkhikā vā ñātīM2.4 , sassusasurapakkhikā sālohitā . Mittāyantīti mittā ,V2.4 minanti vā sabbaguyhesu anto pakkhipantīti mittā . Kiccakaraṇīyesu sahabhāvaṭṭhena amā hontīti amaccā . Mamāyatīti mātā , piyāyatīti pitā . Sarīrakiccalesenāti uccārapassāvādisarīrakiccalesena .

Ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājetīti ‘‘ mātāpitūnaṃ lokiyamahājanassa ca cittaññathattaṃ mā hotū ’’ ti na pabbājeti . Tatoyeva ca suddhodanamahārājassa tathā varo dinno .

26. Dhuranikkhepenāti bhaṇḍappayojanādīsu dhuranikkhepena . Tenāha ‘‘ na hī ’’ tiādi .

Piyāyitabboti piyoti āha ‘‘ pītijananako ’’ ti .

Sukhedhito taruṇadārakakāle , tato parañca sappikhīrādisādurasamanuññabhojanādiāhārasampattiyā sukhaparihato . Atha vā daḷhabhattikadhātijanādiparijanasampattiyā ceva paricchedasampattiyā ca uḷārapaṇītasukhapaccayūpahārehi ca sukhedhito , akiccheneva dukkhapaccayavinodanena sukhaparihato . Ajjhattikaṅgasampattiyā vā sukhedhito , bāhiraṅgasampattiyā sukhaparihato .

Kiñcīti etassa vivaraṇaṃ ‘‘ appamattakampi kalabhāgan ’’ ti . Yadā jānāti-saddo bodhanattho na hoti , tadā tassa payoge ‘‘ sappino jānāti , madhuno jānātī ’’ tiādīsu viya karaṇatthe sāmivacanaṃ saddatthavidū icchantīti āha ‘‘ kiñci dukkhena nānubhosī ’’ ti . Tenāha ‘‘ karaṇatthe sāmivacanaṃ , anubhavanatthe ca jānanā ’’ ti . Ettha ca kiñci dukkhena nānubhosīti kenaci dukkhena karaṇabhūtena visayaṃ nānubhosīti evamattho veditabbo . ‘‘ Kiñcī ’’ ti etthāpi hi karaṇatthe sāmivacanassa lopo kato . Teneva ca vakkhati ‘‘ vikappadvayepi purimapadassa uttarapadena samānavibhattilopo daṭṭhabbo ’’ ti . Yadā pana jānāti-saddo saraṇattho hoti , tadā saraṇatthānaṃ dhātusaddānaṃ payoge ‘‘ mātu sarati , pitu sarati , bhātu jānātī ’’ tiādīsu viya upayogatthe sāmivacanaṃ saddasatthavidū vadantīti āha ‘‘ atha vā kiñci dukkhaṃ nassarasīti attho ’’ ti , kassaci dukkhassa ananubhūtattā attanā anubhūtaṃ appamattakampi dukkhaṃ pariyesamānopi abhāvatoyeva nassarasīti atthoM2.5 . Vikappadvayepīti anubhavanasaraṇatthavasena vutte dutiyatatiyavikappadvaye . Purimapadassāti ‘‘ kiñcī ’’ ti padassa . Uttarapadenāti ‘‘ dukkhassā ’’ ti padena . Samānavibhattilopoti uttarapadena samānassa sāmivacanassa lopo . ‘‘ Kassaci dukkhassā ’’ ti vattabbe vikappadvayepi purimapade sāmivacanassa lopaṃ katvā ‘‘ kiñci dukkhassā ’’ ti niddeso kato . 26. Yadā jānāti-saddo bodhanattho na hoti , tadā tassa payoge sappino jānāti madhuno jānātītiādīsu viya karaṇatthe sāmivacanaṃ saddasatthavidū icchantīti āha ‘‘ kiñci dukkhena nānubhosī ’’ ti . Kenaci dukkhena nānubhosīti attho , kiñcīti etthāpi hi karaṇatthe sāmivacanassa lopo kato , teneva vakkhati ‘‘ vikappadvayepi purimapadassa uttarapadena samānavibhattilopoV1.87 daṭṭhabbo ’’ ti . Yadā pana jānāti-saddo saraṇattho hoti , tadā mātu saratītiādīsu viya upayogatthe sāmivacanaṃM1.100 saddasatthavidū vadantīti āha ‘‘ atha vā kiñci dukkhaṃ nassaratīti attho ’’ ti , kassaci dukkhassa ananubhūtatāya nassaratīti attho .

Vikappadvayepīti anubhavanasaraṇatthavasena vutte dutiyatatiyavikappadvaye . Purimapadassāti kiñcīti padassa . Uttarapadenāti dukkhassātipadena . Samānāya sāmivacanabhūtāya vibhattiyā ‘‘ kassaci dukkhassā ’’ ti vattabbe ‘‘ kiñci dukkhassā ’’ ti lopoti daṭṭhabbo .

Anicchakāti anicchantā . Evaṃ santeti nanu mayaṃ sudinna sāmādīsu kenacipi upāyena appaṭisādhanena appaṭikārena maraṇenapi tayā akāmakāpiV2.5 vinā bhavissāma , evaṃ sati . Maraṇenapi mayaṃ teti ettha teti padassa sahatthe karaṇavasenapi atthaṃ dassetuṃ tayā viyogaṃ vā pāpuṇissāmāti atthantaraṃ vuttaṃ .

Yenāti yena kāraṇena . Kiṃ panāti ettha kin ti karaṇatthe paccattavacananti dassento āha ‘‘ kena pana kāraṇenā ’’ ti .

28. Gandhabbanaṭanāṭakādīnīti ettha gandhabbā nāma gāyanakā , naṭā nāma raṅganaṭā , nāṭakā laṅghanakādayo . Paricārehīti ettha parito tattha tattha yathāsakaṃ visayesu cārehīti atthoti āha ‘‘ indriyāni cārehī ’’ tiādi . Paricārehīti vā sukhūpakaraṇehi attānaṃ paricārehi attano paricaraṇaṃ kārehi . Tathābhūto ca yasmā laḷanto kīḷanto nāma hoti , tasmā ‘‘ laḷā ’’ tiādi vuttaṃ . 28. Gandhabbā nāma gāyanakā . Naṭā nāma raṅganaṭā . Nāṭakā laṅghanakādayo . Sukhūpakaraṇehi attano paricaraṇaṃ karonto yasmā laḷanto kīḷanto nāma hoti , tasmā dutiye atthavikappe laḷātiādi vuttaṃ .

Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato pañca kāmaguṇā bhogā nāmāti āha ‘‘ bhoge bhuñjanto ’’ ti .

Dānappadānānīti ettha niccadānaṃ dānaṃ nāma , uposathadivasādīsu dātabbaṃ atirekadānaṃ padānaṃ nāma . Paveṇīrakkhaṇavasena vā dīyamānaṃ dānaṃ nāma , attanāva paṭṭhapetvā dīyamānaṃ padānaṃ nāma . Pacurajanasādhāraṇaṃ vā nātiuḷāraṃ dānaṃ nāma , anaññasādhāraṇaṃ atiuḷāraṃ padānaṃ nāma . Ādi -saddena sīlādīni saṅgaṇhāti . Dānappadānādīnīti ettha niccadānaṃ dānaṃ nāma , visesadānaṃ padānaṃ nāma , ādi -saddena sīlādīni saṅgaṇhāti .

Natthi etassa vacanappaṭivacanasaṅkhāto ālāpasallāpoti nirālāpasallāpo .

30. Katipāhaṃ balaṃ gāhetvāti kasmā panāyaṃ tathā pabbajjāya tibbacchando anuññāto samāno katipāhaṃ ghareyeva vilambitvā kāyabalañca aggahesīti ? Anumatidānena mātāpitūsu sahāyakesu ca tuṭṭho tesaṃ cittatuṭṭhatthaṃ .

30. Balaṃ gāhetvāti ettha balaggahaṇaṃ nāma kāyabalassa uppādanamevāti āha ‘‘ kāyabalaṃ janetvā ’’ ti . Assumukhan ti assūni mukhe etassāti assumukho , taṃ assumukhaṃ , assukilinnamukhanti attho .

Kesuci aṭṭhakathāpotthakesu keci ācariyā ‘‘ ayaṃ sudinno jīvakavatthuto pacchā paṃsukūlikadhutaṅgavasena paṃsukūliko jāto ’’ ti saññāya ‘‘ gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā paṃsukūlikadhutaṅgavasena paṃsukūliko hotī ’’ ti likhanti , taṃ ‘‘ acirūpasampanno ’’ ti vacanena virujjhati . ‘‘ Tathā sudinno hi bhagavato dvādasame vasse pabbajitoV0.63 , vīsatime vasse ñātikulaṃ piṇḍāya paviṭṭho sayaṃ pabbajjāya aṭṭhavassiko hutvā ’’ ti ,‘‘ bhagavato hi buddhattaṃ pattato paṭṭhāya yāva idaṃ vatthaṃ , etthantare vīsati vassāni na koci gahapaticīvaraṃ sādiyi , sabbe paṃsukūlikāva ahesun ’’ ti ca vuttena aṭṭhakathāvacanena virujjhati , pabbajjāya aṭṭhavassiko , na upasampadāya . Upasampadaṃ pana jīvakavatthuto ( mahāva .326) pacchāM0.69 alattha , tasmā avassiko ñātikulaṃ piṇḍāya paviṭṭho siyāti ce ? Na ,‘‘ alattha kho sudinno kalandaputto bhagavato santike pabbajjaṃ , alattha upasampadan ’’ ti ekato anantaraṃ vuttattā . Pabbajjānantarameva hi so upasampanno terasadhutaṅgaguṇe samādāya vattanto aṭṭha vassāni vajjigāme viharitvā nissayamuttattā sayaṃvasī hutvā ‘‘ etarahi kho vajjī dubbhikkhā ’’ tiāditakkavasena yena vesālī tadavasari , tasmā ‘‘ paṃsukūlikadhutaṅgavasena paṃsukūliko hotī ’’ ti ettakoyeva pāṭho yesu potthakesu dissati , sova pamāṇato gahetabbo .

Gāmoyeva gāmantasenāsanaṃ gāmapariyāpannattā gāmantasenāsanassa . ‘‘ Āraññiko hotī ’’ ti iminā pañca senāsanapaṭisaṃyuttāni saṅgahitāni nesajjikaṅgañca vihārasabhāgattā ,‘‘ piṇḍapātiko ’’ ti iminā pañca piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni ,‘‘ paṃsukūliko ’’ ti iminā dve cīvarapaṭisaṃyuttāni saṅgahitānīti .

Atirekalābhapaṭikkhepenāti ‘‘ piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā ’’ ti ( mahāva .128) evaṃ vuttabhikkhāhāralābhato adhikalābho saṅghabhattādiatirekalābho , tassa paṭikkhepenāti attho . Tenāha ‘‘ cuddasaM2.6 bhattāni paṭikkhipitvā ’’ ti . Saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanabhattaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikaṃ āgantukabhattaṃ gamikabhattaṃ gilānabhattaṃ gilānupaṭṭhākabhattaṃ vihārabhattaṃ dhurabhattaṃ vārabhattanti imāni cuddasa bhattāni . Tattha sakalassa saṅghassa dātabbaṃ bhattaṃ saṅghabhattaṃ . Katipaye bhikkhū uddisitvā dātabbaṃ bhattaṃ uddesabhattaṃ . Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbaṃ bhattaṃ pakkhikaṃ . Uposathe dātabbaṃ bhattaṃ uposathikaṃ . Pāṭipadadivase dātabbaṃ bhattaṃ pāṭipadikaṃ . Vihāraṃ uddissa dātabbaṃ bhattaṃ vihārabhattaṃ . Dhurageheyeva ṭhapetvā dātabbaṃ bhattaṃ dhurabhattaṃ . Gāmavāsīādīhi vārena dātabbaṃ bhattaṃ vārabhattaṃ . ‘‘ Āraññiko hotī ’’ ti iminā pañca senāsanapaṭisaṃyuttāni saṅgahitāni nesajjikaṅgañca vihārasabhāgattā ,‘‘ piṇḍapātiko ’’ ti iminā pañca piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni ,‘‘ paṃsukūliko ’’ ti iminā dve cīvarapaṭisaṃyuttāni saṅgahitānīti . 30. Cuddasa bhattānīti saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanaṃ salākaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikaṃ āgantukaṃ gamikaṃ gilānaṃ gilānupaṭṭhākaṃ vihāra-dhura-vārabhattanti imāni cuddasa bhattāni . Ettha ca senāsanādipaccayattayanissitesu āraññakaṅgādipadhānaṅgānaṃ gahaṇavasena sesadhutaṅgānipi gahitāneva hontīti veditabbaṃ .

Atha ‘‘ gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā ’’ ti kasmā vuttaṃ . Gahaṇe hi sati paṭikkhepo yujjeyya , na ca paṭhamabodhiyaṃ gahapaticīvarassa paṭiggahaṇaṃ anuññātaṃ parato jīvakavatthusmiṃ anuññātattā . Teneva vakkhati jīvakavatthusmiṃ ( mahāva . aṭṭha .337)‘‘ bhagavato hi buddhabhāvappattitoV2.6 paṭṭhāya yāva idaṃ vatthaṃ , etthantare vīsati vassāni na koci gahapaticīvaraṃ sādiyi , sabbe paṃsukūlikāva ahesun ’’ ti . Sudinno ca paṭhamabodhiyaṃyeva pabbajito . Teneva vakkhati ‘‘ sudinno hi bhagavato dvādasame vasse pabbajito , vīsatime vasse ñātikulaṃ piṇḍāya paviṭṭho , sayaṃ pabbajjāya aṭṭhavassiko hutvā ’’ ti . Tasmā ‘‘ gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā ’’ ti kasmā vuttanti ? Vuccate – ananuññātepi gahapaticīvare paṃsukūlikaṅgasamādānavasena gahapaticīvaraṃ paṭikkhittaṃ nāma hotīti katvā vuttaṃ ‘‘ gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā ’’ ti . ‘‘ Āraññiko hotī ’’ ti iminā pañca senāsanapaṭisaṃyuttāni saṅgahitāni nesajjikaṅgañca vihārasabhāgattā ,‘‘ piṇḍapātiko ’’ ti iminā pañca piṇḍapātapaṭisaṃyuttāni ,‘‘ paṃsukūliko ’’ ti iminā dve cīvarapaṭisaṃyuttāni saṅgahitānīti .

Loluppacāraṃ paṭikkhipitvāti kusalabhaṇḍassa bhusaṃ vilumpanaṭṭhena loluppaṃ vuccati taṇhā , loluppena caraṇaṃ loluppacāro , taṇhāvasena gharapaṭipāṭiṃ atikkamitvā bhikkhāya caraṇaṃ , taṃ paṭikkhipitvāti attho . Tenāha ‘‘ gharapaṭipāṭiyā bhikkhāya pavisatī ’’ ti . Ñātigharūpagamanakāraṇadīpanādhippāyato sapadānacārikaṅgaṃ visuṃ vuttanti veditabbaṃ .

Ettha ca āraññikaṅgādipadhānaṅgavasena sesadhutaṅgānipi gahitāneva hontīti veditabbaṃ .

Vajjīnan ti rājāno apekkhitvā sāmivacanaṃ kataṃ , vajjīrājūnanti attho . Janapada-saddassa taṃnivāsīsupi pavattanato ‘‘ vajjīsū ’’ ti janapadāpekkhaṃ bhummavacanaṃ , vajjināmake janapadeti attho . Vajjīnan ti vajjīrājūnaṃ . Vajjīsūti janapadāpekkhaṃ bahuvacanaṃ , vajjīnāmake janapadeti attho .

UpabhogaparibhogūpakaraṇamahantatāyātiM2.7 pañcakāmaguṇasaṅkhātānaṃ upabhogānañceva hatthiassarathaitthiyādiupabhogūpakaraṇānañca mahantatāya . Upabhogūpakaraṇāneva hi idha paribhogūpakaraṇasaddena vuttāni . Tenevāha ‘‘ ye hi tesaṃ upabhogā , yāni ca upabhogūpakaraṇāni , tāni mahantānī ’’ ti . ‘‘ Upabhogā hatthiassarathaitthīādayo , upabhogūpakaraṇāni tesameva suvaṇṇādiupakaraṇānī ’’ tipi vadanti . Sārakānīti sārabhūtāni . Pañcakāmaguṇāyeva upabhuñjitabbato paribhuñjitabbato ca upabhogaparibhogā , itthivatthādīni ca tadupakaraṇānīti āha ‘‘ yehi tesan ’’ tiādi .

Nidhetvāti nidahitvā , nidhānaṃ katvāti attho .

Divasaparibbayasaṅkhātabhogamahantatāyāti divase divase paribhuñjitabbasaṅkhātabhogānaṃ mahantatāya .

Jātarūparajatasseva pahūtatāyāti piṇḍapiṇḍavasena ceva suvaṇṇamāsakarajatamāsakādivasena ca jātarūparajatasseva pahūtatāya .

Vittīti tuṭṭhi , vittiyā upakaraṇaṃ vittūpakaraṇaṃ , pahūtaṃ nānāvidhālaṅkārabhūtaṃ vittūpakaraṇametesanti pahūtavittūpakaraṇā . Tenāha ‘‘ alaṅkārabhūtassā ’’ tiādi .

Vohāravasenāti vaṇijjāvasena vaḍḍhikatādivasena . Dhanadhaññassa pahūtatāyāti sattaratanasaṅkhātassa dhanassa sabbapubbaṇṇāparaṇṇasaṅgahitassa dhaññassa ca pahūtatāyāti attho . Tattha ‘‘ suvaṇṇarajatamaṇimuttāveḷuriyavajirapavāḷāni satta ratanānī ’’ ti vadanti . Sālivīhiādi pubbaṇṇaṃ purakkhataṃ sassaphalanti katvā , tabbipariyāyato muggamāsādiV2.7 aparaṇṇan ti veditabbaṃ .

Ukkaṭṭhapiṇḍapātikattāti sesadhutaṅgaparivāritena ukkaṭṭhapiṇḍapātadhutaṅgena samannāgatattā . Tenāha ‘‘ sapadānacāraṃ caritukāmo ’’ ti . ‘‘ Mā atiharāpesun ’’ ti kālabyattayavasena vuttaṃ . Dhammassantarāyakaratarattā ‘‘ imaṃ nayan ’’ ti anayoyeva . Yebhuyyena hi sattānaṃ , vināse paccupaṭṭhite ; Anayo nayarūpena , buddhimāgamma tiṭṭhati . Ukkaṭṭhapiṇḍapātikattāti sesadhutaṅgaparivāritena ukkaṭṭhapiṇḍapātikadhutaṅgena samannāgatattā , tenāha ‘‘ sapadānacāraṃ caritukāmo ’’ ti .

31. Antojātatāya vā ñātisadisī dāsīti ñātidāsī .

Pūtibhāveneva lakkhitabbadoso vā ābhidosiko , abhidosaṃ vā paccūsakālaṃ gato patto atikkantoti ābhidosiko . Tenāha ‘‘ ekarattātikkantassa vā ’’ tiādi . 31. Dosāti ratti . Tattha abhivutthaṃ parivusitaṃ ābhidosikaṃ , abhidosaṃ vā paccūsakālaṃ gato patto atikkanto ābhidosiko , tenāha ekarattātikkantassa vātiādi .

Pūtibhūtabhāvena paribhogaṃ nārahatīti aparibhogāraho .

Chaḍḍanīyasabhāve nicchitepi pucchākāle sandehavohāravaseneva pucchituṃ yuttanti āha ‘‘ sace ’’ ti .

Ariyavohārenāti ariyasamudācārena . Ariyā hi mātugāmaṃ bhaginivādena samudācaranti .

Nissaṭṭhapariggahan ti pariccattālayaṃ .

‘‘ Ākirā ’’ ti vuttattā ‘‘ viññatti vā ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ sace taṃ chaḍḍanīyadhamman ’’ ti pariyāyaṃ amuñcitvā vuttattā ‘‘ payuttavācā vā ’’ ti vuttaṃ , paccayapaṭisaṃyuttā vācā payuttavācā .

Vattuṃ vaṭṭatīti nirapekkhabhāvato vuttaṃM2.8 , idha pana visesato aparibhogārahattāva vatthuno .

Aggaariyavaṃsikoti ariyavaṃsapaṭipattipūrakānaṃ aggo uttamo .

Nimīyati saññāyatīti nimittaṃ , yathāsallakkhito ākāroti āha ‘‘ gihikāle sallakkhitapubbaṃ ākāran ’’ ti . Hatthapiṭṭhiādīni olokayamānā ‘‘ sāmiputtassa me sudinnassa viya suvaṇṇakacchapapiṭṭhisadisā imā hatthapādapiṭṭhiyo , haritālavaṭṭiyo viya suvaṭṭitā aṅguliyo , madhuro saro ’’ ti gihikāle sallakkhitapubbaṃ ākāraṃ aggahesi sañjāni sallakkhesi .

Kasmā pana sā ñātidāsī disvāva na sañjānīti āha ‘‘ sudinno hī ’’ tiādi .

Pabbajjupagatenāti pabbajjaṃ upagatena , pabbajitenāti attho . Gharaṃ pavisitvāti gehasāminiyā nisīditabbaṭṭhānabhūtaṃ antogehaṃ pavisitvā .

Yaggheti imassa ārocayāmīti ayamatthoti āha ‘‘ ārocanatthe nipāto ’’ ti . ‘‘ Yagghe jāneyyāsīti suṭṭhu jāneyyāsī ’’ tipi atthaṃ vadanti .

Ālapaneti dāsijanassa ālapane . Tenāha ‘‘ evañhī ’’ tiādi .

32. Gharesu sālā hontīti gharesu ekamante bhojanasālā honti pākāraparikkhittā susaṃvihitadvārabandhā susammaṭṭhavālikaṅgaṇā . Udakakañjiyan ti udakañca kañjiyañca . Kasmā pana īdisāyameva sālāya aññataraṃ kuṭṭamūlanti ayamattho vuttoti āha ‘‘ na hi pabbajitā ’’ tiādi . Asāruppe ṭhāneti bhikkhūnaṃ ananucchavike padese . 32. Udakakañjiyan ti pānīyaparibhojanīyaudakañca yāgu ca . Tathāti samuccayatthe .

Atthi nu khoti nu -saddo pucchanatthe , kho -saddo vacanasiliṭṭhatāya vutto . Nukhoti vā nipātasamudāyo pucchanattho . Tena nāma-saddassa pucchanatthataṃ dasseti . Yesaṃ no tvan ti yesaṃ no putto tvaṃ . Īdise ṭhāneti kiñcāpiV2.8 taṃ ṭhānaṃ bhikkhūnaṃ ananurūpaṃ na hoti , tathāpi mādisānaṃ mahābhogakulānaṃ puttassa parakule āsanasālāyaṃ nisīditvā bhojanaṃ nāma ayuttarūpanti maññamāno āha . Tenevāha ‘‘ nanu nāma , tāta sudinna , sakaṃ gehaṃ gantabban ’’ ti . Aññenapi pakārena nāmasaddassa pucchanatthatameva dassento āha ‘‘ tathā atthi nu kho tātā ’’ tiādi . Tathāti samuccayattho . Idāni nāmasaddassa maññanatthataṃ dassento āha ‘‘ tathā atthi maññe ’’ tiādi . Anokappanaṃ asaddahanaṃ , amarisanaṃ asahanaṃ .

Dukkhābhitunnatāyāti mānasikena dukkhena abhipīḷitattā . Etamatthan ti ‘‘ atthi nu kho , tāta sudinna , amhākaṃ dhanan ’’ tiādinā yathāvuttamatthaṃ . AnokappanāmarisanatthavasenātiM2.9 ettha anokappanaṃ asaddahanaṃ . Amarisanaṃ asahanaṃ . Anāgatavacanaṃ anāgatasaddappayogo , attho pana vattamānakālikova . Tenāha ‘‘ paccakkhampī ’’ ti . Na marisayāmīti na visahāmi .

Taṃ na sundaran ti ‘‘ tadāyan ’’ ti pāṭhaṃ sandhāyāha .

Alaṃ , gahapati , kataṃ me ajja bhattakiccan ti thero ukkaṭṭhaekāsanikatāya paṭikkhipanto evamāha . Ukkaṭṭhaekāsanikatāyāti ca idaṃ bhūtakathanavasena vuttaṃ therassa tathābhāvadīpanatthaṃ . Mudukassapi hi ekāsanikassa yāya nisajjāya kiñcimattampi bhojanaṃ bhuttaṃ , vattasīsenapi tato vuṭṭhitassa puna bhuñjituṃ na vaṭṭati . Tenāha tipiṭakacūḷābhayatthero ‘‘ āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā ’’ ti . Ukkaṭṭhapiṇḍapātikopi samānoti nidassanamattamidaṃ , thero sapadānacārikesupi ukkaṭṭhoyeva . Ukkaṭṭhasapadānacārikopi hi purato ca pacchato ca āhaṭabhikkhampi aggahetvāva gharadvāre ṭhatvā pattavissajjanameva karoti , tasmā thero ukkaṭṭhasapadānacārikattāpi svātanāya bhikkhaṃ nādhivāseti . Atha kasmā ‘‘ adhivāsesī ’’ ti āha ‘‘ sace ekabhattampi na gahessāmī ’’ tiādi . Paṇḍitā hi mātāpitūnaṃ ācariyupajjhāyānaṃ vā kātabbaṃ anuggahaṃ ajjhupekkhitvā dhutaṅgavisuddhikā na bhavanti .

33. Majjhimappamāṇoti catuhattho puriso majjhimappamāṇo . ‘‘ Chahattho ’’ tipi keci .

Tiro karonti etāyāti tirokaraṇīti sāṇipākāravacano ayaṃ tirokaraṇī -saddoti āha ‘‘ tirokaraṇiyanti karaṇatthe bhumman ’’ ti . ‘‘ Tirokaraṇiyā ’’ ti vattabbe ‘‘ tirokaraṇiyan ’’ ti karaṇatthe bhummaṃ vuttaṃ .

Tirokaraṇīya -saddo vā ayaṃ sāṇipākārapariyāyoti dassento āha ‘‘ atha vā ’’ tiādi .

Taṃ parikkhipitvāti taṃ samantato khipitvā , parito bandhitvāti vuttaṃ hoti .

Tenāha ‘‘ samantato katvā ’’ ti .

Vibhattipatirūpakopi nipāto hotīti āha ‘‘ tenāti ayampi vā ’’ tiādi .

34.‘‘ AthaV2.9 kho āyasmato sudinnassa pitā sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā āyasmato sudinnassa kālaṃ ārocesi – ‘ kālo , tāta sudinna , niṭṭhitaṃ bhattan ’ ti ’’ evaṃ kālārocanassa pāḷiyaṃ anāruḷhattā āha – ‘‘ kiñcāpi pāḷiyaṃ kālārocanaṃM2.10 na vuttan ’’ ti . Ārociteyeva kāleti ‘‘ kālo , tāta sudinna , niṭṭhitaṃ bhattan ’’ ti kāle ārociteyeva .

Dve puñjeti kahāpaṇapuñjañca suvaṇṇapuñjañca .

Pettikan ti pitito āgataṃ pettikaṃ .

Nihitan ti bhūmigataṃ .

Payuttan ti vaḍḍhivasena payojitaṃ .

Taddhitalopaṃ katvā veditabban ti yathā aññatthāpi ‘‘ pitāmahaṃ dhanaṃ laddhā , sukhaṃ jīvati sañjayo ’’ ti vuttaṃ , evaṃ taddhitalopaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ .

Pitāmahato āgataṃ , pitāmahassa vā idaṃ petāmahaṃ .

Pabbajitaliṅgan ti samaṇavesaṃ .

Na rājabhītoti aparādhakāraṇā na rājakulā bhīto .

Yesaṃ santakaṃ dhanaṃ gahitaṃ , te iṇāyikā .

Palibuddho pīḷito .

Vibhattipatirūpakoti ‘‘ tenā ’’ ti padaṃ sandhāyāha .

Taṃnidānan ti taṃ dhanaṃ nidānaṃ kāraṇamassāti taṃnidānaṃ .

Assāti paccattavacanassa , padassa vā . 34. Taddhitalopan tiM1.101 pitāmahato āgataṃ ‘‘ petāmahan ’’ ti vattabbe taddhitapaccayanimittassaV1.88 e-kārassa lopaṃ katvāti attho .

Bhayan ti cittassa utrastākārena pavattabhayaṃ adhippetaṃ , na ñāṇabhayaṃ , nāpi ‘‘ bhāyati etasmā ’’ ti evaṃ vuttaṃ ārammaṇabhayanti āha ‘‘ cittutrāsoti attho ’’ ti .

Chambhitattan ti teneva cittutrāsabhayena sakalasarīrassa chambhitabhāvo . Yesaṃ santakaṃ dhanaṃ gahitaṃ , te iṇāyikā . Palibuddhoti ‘ mā gaccha mā bhuñjā ’ tiādinā katāvaraṇo , pīḷitoti attho .

Visesato pana hadayamaṃsacalananti āha ‘‘ kāyakampo hadayamaṃsacalanan ’’ ti .

Lomahaṃsoti tena bhayena tena chambhitattena sakalasarīralomānaṃ haṭṭhabhāvo , so pana nesaṃ bhittiyaṃ nāgadantānaṃ viya uddhaṃmukhatāti āha ‘‘ lomānaṃ haṃsanaṃ uddhaggabhāvo ’’ ti .

35. Attanāti paccatte karaṇavacanaṃ , sayanti attho . 35. Attanāti sayaṃ . Sapatino dhanasāmino idaṃ sāpateyyaṃ , dhanaṃ . Tadeva vibhavo .

Devaccharānan ti anaccantiyo sandhāyāha . Devanāṭakānan ti naccantiyo , pariyāyavacanaṃ vā etaṃ devakaññānaṃ .

Samuppannabalavasokā hutvāti ayaṃ loko nāma attānaṃva cinteti , tasmā sāpi ‘‘ idāni ahaṃ anāthā jātā ’’ ti attānaṃva cintayamānā ‘‘ ayaṃ ajja āgamissati , ajja āgamissatī ’’ ti aṭṭha vassāni bahi na nikkhantā etaṃ nissāya mayā dārakopi na laddho , yassa ānubhāvena jīveyyāmi , ito cāmhi parihīnā aññato cāti samuppannabalavasokā hutvā .

Kularukkhapatiṭṭhāpane bījasadisattā kulavaṃsappatiṭṭhāpako putto idha bījakoti adhippetoti āha ‘‘ kulavaṃsabījakaṃM2.11 ekaṃ puttan ’’ ti .

Saṃ nāma dhanaṃ , tassa patīti saṃpati , dhanavāV2.10 vibhavasampanno . Diṭṭhadhammikasamparāyikahitāvahattā tassa hitanti sāpateyyaṃ , tadeva dhanaṃ vibhavoti āha – ‘‘ imaṃ sāpateyyaṃ evaṃ mahantaṃ amhākaṃ vibhavan ’’ ti .

36. Itthīnaṃ kumārībhāvappattito paṭṭhāya pacchimavayato oraṃ asati vibandhe aṭṭhame aṭṭhame sattāhe gabbhāsayasaññite tatiye āvatte katipayā lohitapīḷakā saṇṭhahitvā aggahitapubbā eva bhijjanti , tato lohitaṃ paggharati , tattha utusamaññā pupphasamaññā cāti āha – ‘‘ pupphanti utukāle uppannalohitassa nāman ’’ ti . Gabbhapatiṭṭhānaṭṭhāneti yasmiṃ okāse dārako nibbattati , tasmiṃ padese . Saṇṭhahitvāti nibbattitvā . Bhijjantīti aggahitapubbā eva bhijjanti . Ayañhi tāsaṃ sabhāvo . Dosenāti lohitamalena . Suddhe vatthumhīti paggharitalohitattā anāmayattā ca nahānato paraṃ catutthadivasato paṭṭhāya suddhe gabbhāsaye . Suddhe pana vatthumhi mātāpitūsu ekavāraṃ sannipatitesu yāva satta divasāni khettameva hoti gabbhasaṇṭhahanassa parittassa lohitalepassa vijjamānattā . Keci pana ‘‘ aḍḍhamāsamattampi khettamevā ’’ ti vadanti . 36. Apaññatte sikkhāpadeti ettha duvidhaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ . Kathaṃ ? ‘‘ Evañca pana , bhikkhave , imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā ’’ ti evaṃ sauddesānuddesabhedato duvidhaṃ . Tattha pātimokkhe sarūpato āgatā pañca āpattikkhandhā sauddesapaññatti nāma . Sāpi duvidhā sapuggalāpuggalaniddesabhedato . Tattha yassā paññattiyā anto āpattiyā saha , vinā vā puggalo dassito , sā sapuggalaniddesā . Itarā apuggalaniddesāti veditabbā . Sapuggalaniddesāpi duvidhā dassitādassitāpattibhedato . Tattha adassitāpattikā nāma aṭṭha pārājikā dhammā . ‘‘ Pārājiko hoti asaṃvāso ’’ ti hi puggalova tattha dassito , nāpatti . Dassitāpattikā nāma bhikkhunīpātimokkhe ‘‘ sattarasa saṅghādisesā dhammā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesan ’’ ti hi tattha āpatti dassitā saddhiṃ puggalena , tathā apuggalaniddesāpi dassitādassitāpattitova duvidhā . Tattha adassitāpattikā nāma sekhiyā dhammā . Sesā dassitāpattikātiV0.64 veditabbā . Sāpi duvidhā aniddiṭṭhakārakaniddiṭṭhakārakabhedato . Tattha aniddiṭṭhakārakā nāma sukkavissaṭṭhi musāvāda omasavādaM0.70 pesuñña bhūtagāma aññavādaka ujjhāpanaka gaṇabhojana paramparabhojana surāmeraya aṅgulipatodaka hasadhamma anādariya talaghātakajatumaṭṭhaka sikkhāpadānaṃ vasena pañcadasavidhā honti . Sesānaṃ puggalaniddesānaṃ vasena niddiṭṭhakārakā veditabbā . Anuddesapaññattipi padabhājanantarāpattivinītavatthupaṭikkhepapaññattiavuttasiddhivasena chabbidhā honti . Tattha ‘‘ yebhuyyena khāyitaṃ āpatti thullaccayassā ’’ ti ( pārā .61) evamādikā padabhājaniye sandissamānāpatti padabhājanasikkhāpadaṃ nāma . ‘‘ Na tveva naggena āgantabbaṃ , yo āgaccheyya , āpatti dukkaṭassā ’’ tiādikā ( pārā .517) antarāpattisikkhāpadaṃ nāma . ‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , divā paṭisallīyantena dvāraṃ saṃvaritvā paṭisallīyitun ’’ ti ( pārā .75) evamādikā vinītavatthusikkhāpadaṃ nāma . ‘‘ Lohituppādako , bhikkhave , anupasampanno na upasampādetabbo , upasampanno nāsetabbo ’’ ti ( mahāva .114) evamādikā paṭikkhepasikkhāpadaṃ nāma . Khandhakesu paññattadukkaṭathullaccayāni paññattisikkhāpadaṃ nāma . ‘‘ Yā pana bhikkhunī naccaṃ vā gītaṃ vā vāditaṃ vā dassanāya gaccheyya , pācittiyan ’’ ti ( pāci .834) iminā vuttena ‘‘ yā pana bhikkhunī nacceyya vā gāyeyya vā vādeyya vā pācittiyan ’’ ti evamādikaṃ yaṃ kiñci aṭṭhakathāya dissamānaṃ āpattijātaṃ , vinayakammaṃ vā avuttasiddhisikkhāpadaṃ nāma . Chabbidhampetaṃ chahi kāraṇehi uddesārahaṃ na hotīti anuddesasikkhāpadaṃ nāmāti veditabbaṃ . Seyyathidaṃ – pañcahi uddesehi yathāsambhavaṃ visabhāgattā thullaccayadubbhāsitānaṃ , sabhāgavatthukampi dukkaṭathullaccayadvayaṃ asabhāgāpattikattā , antarāpattipaññattisikkhāpadānaṃ nānāvatthukāpattikattā , paṭikkhepasikkhāpadānaṃ kesañci vinītavatthupaññattisikkhāpadānañca adassitāpattikattā , adassitavatthukattā bhedānuvattakathullaccayassa , adassitāpattivatthukattā avuttasiddhisikkhāpadānanti . Ettāvatā ‘‘ duvidhaṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ uddesānuddesabhedato ’’ ti yaṃ vuttaṃ , taṃ samāsato pakāsitaṃ hoti . Tattha apaññatte sikkhāpadeti sauddesasikkhāpadaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ . 36. Bhijjantīti agahitapubbā eva bhijjanti .

Bāhāyan ti adhikaraṇe bhummanti āha ‘‘ purāṇadutiyikāya yā bāhā , tatra naṃ gahetvā ’’ ti . Upayogatthe bhummavacanampi yujjatiyeva yathā ‘‘ sudinnassa pādesu gahetvā ’’ ti . Ekacce ācariyā evaṃ kira vaṇṇayanti ‘‘ cattāro pārājikā kativassābhisambuddhena bhagavatā paññattātiādinā pucchaṃ katvā tesu paṭhamapārājikoM0.71 vesāliyaṃ paññatto pañcavassābhisambuddhena hemantānaṃ paṭhame māse dutiye pakkhe dasame divase aḍḍhateyyaporisāya chāyāyaV0.65 puratthābhimukhena nisinnena aḍḍhaterasānaṃ bhikkhusatānaṃ majjhe sudinnaṃ kalandaputtaṃ ārabbha paññatto ’’ ti , taṃ na yujjati , kasmā ? – Yasmā dvādasamaṃ vassaṃ , verañjāyaṃ vasi jino ; Tasmiñca suddho saṅghoti , neva pārājikaṃ tadā . Therassa sāriputtassa , sikkhāpaññattiyācanā ; Tasmiṃ siddhāti siddhāva , garukāpatti no tadā . Ovādapātimokkhañca , kiṃ satthā catuvassiko ; Paṭikkhipi kimāṇañca , samattaṃ anujāni so . Ajātasattuṃ nissāya , saṅghabhedamakāsi yaṃ ; Devadatto tato saṅgha-bhedo pacchimabodhiyaṃ . Ārādhayiṃsu maṃ pubbe , bhikkhūti munibhāsitaṃ ; Suttameva pamāṇaṃ no , sova kālo anappakoti . Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘ atha bhagavā ajjhācāraṃ apassanto pārājikaṃ vā saṅghādisesaṃ vā na paññapesī ’’ ti , taṃ sakalasikkhāpadaṃ sandhāyāha . Na kevalaṃ sauddesasikkhāpadamattaṃ , tena sauddesānuddesapaññattibhedaṃ sakalaṃ pārājikaṃ sandhāyāhāti vuttaṃ hoti . Dinnāpi paṭisandhīti pitarā dinnaṃ sukkaṃ nissāya uppannassa sattassa paṭisandhipi tena dinnā nāma hotīti vuttaṃ . Sukkameva vā idha paṭisandhinissayattā ‘‘ paṭisandhī ’’ ti vuttaṃ , tenāha ‘‘ khippaṃ patiṭṭhātī ’’ ti . Na hi pitu saṃyogakkhaṇeyeva sattassa uppattiniyamo atthi sukkameva tathā patiṭṭhānaniyamato . Sukke pana patiṭṭhite yāva satta divasāni , aḍḍhamāsamattaṃ vā , taṃ gabbhasaṇṭhānassa khettameva hoti mātu maṃsassa lohitalesassa sabbadāpi vijjamānattā .

Pubbepi paññattasikkhāpadānaṃ sabbhāvato apaññatte sikkhāpadeti pārājikaṃ sandhāya vuttanti āha – ‘‘ paṭhamapārājikasikkhāpade aṭṭhapite ’’ ti . Vuttamevatthaṃ vibhāvento āha – ‘‘ bhagavato kira paṭhamabodhiyan ’’ tiādi . Evarūpan ti pārājikapaññattiyā anurūpaṃ . Nidassanamattañcetaṃ , saṅghādisesapaññattiyā anurūpampi ajjhācāraṃ nākaṃsuyeva . Tenevāha – ‘‘ avasese pañca khuddakāpattikkhandhe eva paññapesī ’’ ti . Idañca thullaccayādīnaṃ pañcannaṃ lahukāpattikkhandhānaṃ sabbhāvamattaṃ sandhāya vuttaṃ , na pañcāpattikkhandhānaṃ anavasesato paññattattāva . Paṭhamabodhiyaṃ pañcannaṃ lahukāpattīnaṃ sabbhāvavacaneneva dhammasenāpatissa sikkhāpadapaññattiyācanā visesato garukāpattipaññattiyā pātimokkhuddesassa ca hetubhūtāti daṭṭhabbā . KeciM2.12 pana ‘‘ tasmiṃ tasmiṃ pana vatthusmiṃ avasesapañcakhuddakāpattikkhandhe eva paññapesīti idaṃ dvādasame vasse verañjāyaṃ vutthavassena bhagavatā tato paṭṭhāya aṭṭhavassabbhantare paññattasikkhāpadaṃ sandhāya vuttan ’’ ti vadanti , taṃ na sundaraṃ tato pubbepi sikkhāpadapaññattiyā sabbhāvato . Teneva verañjakaṇḍe ‘‘ ekabhikkhunāpi ratticchedo vā pacchimikāya tattha vassaṃ upagacchāmāti vassacchedo vā na kato ’’ ti ca ‘‘ sāmampi pacanaṃ samaṇasāruppaṃ na hoti , na ca vaṭṭatī ’’ ti ca vuttaṃ . Ārādhayiṃsūti cittaṃ gaṇhiṃsu , ajjhāsayaṃV2.11 pūrayiṃsu , hadayagāhiniṃ paṭipattiṃ paṭipajjiṃsūti attho . Ekaṃ samayan ti ekasmiṃ samaye , paṭhamabodhiyanti attho . Yaṃ ādīnavanti sambandho . Sikkhāpadaṃ paññapentoti paṭhamapārājikasikkhāpadaṃ paññapento . Ādīnavaṃ dassessatīti ‘‘ varaṃ te , moghapurisa , āsīvisassa ghoravisassa mukhe aṅgajātaṃ pakkhittaṃ , na tveva mātugāmassa aṅgajāte aṅgajātaṃ pakkhittan ’’ tiādinā yaṃ ādīnavaṃ dassessati .

Abhiviññāpesīti imassa ‘‘ pavattesī ’’ ti ayamattho kathaṃ laddhoti āha ‘‘ pavattanāpi hī ’’ tiādi . Kāyaviññatticopanatoti kāyaviññattivasena pavattacalanato . Kasmā panesa methunadhammena anatthikopi samāno tikkhattuṃ abhiviññāpesīti āha – ‘‘ tikkhattuṃ abhiviññāpanañcesā ’’ tiādi . Tattha tikkhattuṃ abhiviññāpanan ti muttipāpanavasena tīsu vāresu methunadhammassa pavattanaṃ . Sabbesampi padānaṃ avadhāraṇaphalattā vināpi evakāraṃ avadhāraṇattho viññāyatīti āha ‘‘ teneva ajjhācārenā ’’ ti . Kiñcāpi nābhiparāmasanampi kāyasaṃsaggo , tathāpi etaṃ visesaniyamanato , acchandarāgādhippāyato ca visuṃ vuttaṃ . Chandarāgarattasseva hi kāyasaṃsaggo idhādhippeto .

Aṭṭha hi gabbhakāraṇāni . Vuttañhetaṃ – ‘‘ Methunacoḷaggahaṇaṃ , tanusaṃsaggo ca nābhiāmasanaṃ ; Pānaṃ dassanasavanaṃ , ghāyanamiti gabbhahetavo aṭṭhā ’’ ti . Idāni avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dassetukāmo āha – ‘‘ kiṃ pana aññathāpi gabbhaggahaṇaṃ hotī ’’ tiādi . Nanu ca nābhiparāmasanampi kāyasaṃsaggoyeva , kasmā naṃ visuṃ vuttanti ? Ubhayesaṃ chandarāgavasena kāyasaṃsaggo vutto , itthiyā chandarāgavasena nābhiparāmasanaṃ , vatthuvasena vā taṃ visuṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ . Kathaṃ pana kāyasaṃsaggena gabbhaggahaṇaṃ hoti , kathañca tattha sukkasoṇitassa sambhavoti āha ‘‘ itthiyo hī ’’ tiādiM2.13 . Chandarāguppattivasena itthiyā sukkakoṭṭhāso calito hoti , sopi gabbhasaṇṭhānassa paccayo hotīti adhippāyo . Itthisantānepi hi rasādisattadhātuyo labbhantiyeva . Tenāha – ‘‘ aṅgapaccaṅgaparāmasanaṃ sādiyantiyopi gabbhaṃ gaṇhantī ’’ ti . Gaṇṭhipadesu pana ‘‘ kāyasaṃsaggādinā sattappakārena gabbhaggahaṇe pitu sukkakoṭṭhāsaṃ vinā chandarāgavasena mātu vikārappattaṃ lohitameva gabbhasaṇṭhānassa paccayo hotī ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Yassa aṅgapaccaṅgaparāmasanaṃ sādiyitvā mātā puttaṃ paṭilabhati , sace so aparena samayena paripuṇṇindriyo hutvā tādisaṃ pitaraṃ manussajātikaṃ jīvitā voropeti , pitughātakova hotī ’’ ti vadanti . TaṃV2.12 asuciṃ ekadesaṃ mukhena aggahesīti purāṇacīvaraṃ dhovantī tattha yaṃ asuciṃ addasa , taṃ asuciṃ ekadesaṃ pivi . Asucipāne pana hatthiniyā tāpasapassāvapānena vālakābyo nāma uppajjati , vālakābyassa vatthu vattabbaṃ . Maṇḍabyassa nābhiyā parāmasaneneva kira . Rūpadassane pana vejjakā āhu – ‘‘ Thīnaṃ sandassanā sukkaṃ , kadāci calitovare ; Taṃ gāmadhammakaraṇaṃ , dvayasamaṃ saṅgamiya ; Gabbhādīti ayaṃ nayo , thīnaṃ purisadassanāsītyūpaneyya ’’. TathāpyāhuM0.72V0.66 – ‘‘ Pupphike edhiyya suddhe , passaṃ narañca itthi taṃ ; Gabbhañca nayetyutta-miti tasmā kāso itī ’’ ti . Rājorodho viyāti sīhaḷadīpe ekissā itthiyā tathā ahosi , tasmā kira evaṃ vuttaṃ .

‘‘ Vaṭṭati tumhākaṃ methunadhammo ’’ ti puṭṭho ‘‘ kappatu vā mā vā kappatu , mayaṃ tena anatthikā ’’ ti dassento āha ‘‘ anatthikā mayaṃ etenā ’’ ti . Kiñcāpi nābhiparāmasane methunarāgo natthi , tathāpi nābhiparāmasanakāle phassasādiyanavasena assādamattaṃ tassā ahosīti gahetabbaṃ , aññathā gabbhasaṇṭhahanaṃ na siyā . Diṭṭhamaṅgalikāya nābhiparāmasanena maṇḍabyassa nibbatti ahosi , caṇḍapajjotamātu nābhiyaṃ vicchikā pharitvā gatā , tena caṇḍapajjotassa nibbatti ahosīti āha ‘‘ eteneva nayenā ’’ tiādi . Pubbepi paññattasikkhāpadānaṃ sabbhāvato apaññatte sikkhāpadeti imassa paṭhamapārājikasikkhāpade aṭṭhapiteti attho vutto .

Purisaṃ upanijjhāyatīti vātapānādinā disvā vā diṭṭhapubbaṃ vā purisaṃ upanijjhāyati . Rājorodhā viyāti sīhaḷadīpe kira ekissā itthiyā tathā ahosi , tasmā evaṃ vuttaṃ . Evarūpan ti evaṃ garukasabhāvaṃ , pārājikasaṅghādisesavatthubhūtanti attho , tenāha ‘‘ avasese pañcakhuddakāpattikkhandhe eva paññapesī ’’ ti .

Idhāti imasmiṃ vatthusmiṃ . Ayan ti sudinnassa purāṇadutiyikā . Yaṃ sandhāyāti yaṃ ajjhācāraṃ sandhāya . Sukkaṃ sandhāya ‘‘ mātāpitaro ca sannipatitā hontī ’’ ti vuttaṃ , mātā ca utunī hotīti lohitaṃ sandhāya . Tattha sannipatitā hontīti asaddhammavasena ekasmiṃ ṭhāne samāgatā saṅgatā honti . Mātā ca utunī hotīti idaṃ utusamayaṃ sandhāya vuttaṃ , na lokasamaññākarajassa lagganadivasamattaṃ . Gandhabboti tatrūpagasatto , gantabboti vuttaṃ hoti . Ta-kārassa dha-kāro katoti daṭṭhabbaṃ . Atha vā gandhanato uppajjanagatiyā nimittupaṭṭhānena sūcanatoM2.14 dīpanato gandhoti laddhanāmena bhavagāmikammunā abbati pavattatīti gandhabbo , tattha uppajjanakasatto . Paccupaṭṭhito hotīti upagato hoti . Ettha ca na mātāpitūnaṃ sannipātaṃ olokayamāno samīpe ṭhito nāma hoti , kammayantayantito pana eko satto tasmiṃ okāse nibbattanako purimajātiyaṃ ṭhitoyeva gatinimittādiārammaṇakaraṇavasena upapattābhimukho hotīti adhippāyo . Sannipātāti samodhānena samāgamena . Gabbhassāti gabbhe nibbattanakasattassa . Gabbhe nibbattanakasattopi hi gabbhoti vuccati . Yathāha – ‘‘ yathā kho panānanda , aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṃ kucchinā pariharitvā vijāyantī ’’ ti ( ma . ni .3.205). Katthaci pana gabbhoti mātukucchi vutto . Yathāha – ‘‘ Yamekarattiṃ paṭhamaṃ , gabbhe vasati māṇavo ; Abbhuṭṭhitova so yāti , sa gacchaṃ na nivattatī ’’ ti .( jā .1.15.363); – EtthaV2.13 ca gabbhati attabhāvabhāvena pavattatīti gabbho , kalalādiavattho dhammappabandho , taṃnissitattā pana sattasantāno ‘‘ gabbho ’’ ti vutto yathā ‘‘ mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī ’’ ti . Taṃnissayabhāvato mātukucchi ‘‘ gabbho ’’ ti veditabbo . Gabbho viyāti vā . Yathā hi nivāsaṭṭhānatāya sattānaṃ ovarako ‘‘ gabbho ’’ ti vuccati , evaṃ gabbhaseyyakānaṃ sattānaṃ yāva abhijāti nivāsaṭṭhānatāya mātukucchi ‘‘ gabbho ’’ ti vuttoti veditabbo . Avakkanti hotīti nibbatti hoti .

Ārakkhadevatāti tassa ārakkhatthāya ṭhitā devatā . Assa taṃ ajjhācāranti sambandho . Tathā nicchāresun ti tathā mahantaṃ saddaṃ katvā nicchāresuṃ . Kiñcāpi idha pāḷiyaṃ ākāsaṭṭhadevatā visuṃ na āgatā , tathāpi saddassa anussāvane ayamanukkamoti dassetuṃ cātumahārājikadevatāyo dvidhā katvā ākāsaṭṭhadevatā visuṃ vuttā . Tenettha ākāsaṭṭhakānaṃ visuṃ gahitattā cātumahārājikāti paribhaṇḍapabbataṭṭhakā veditabbā .

Itihāti nipātasamudāyo evaṃsaddassa atthe daṭṭhabboti āha ‘‘ evan ’’ ti . Khaṇena muhuttenāti padadvayaṃ vevacanabhāvato samānatthamevāti daṭṭhabbaṃ . Ekakolāhalamahosīti devabrahmalokesuM2.15 ekakolāhalamahosi . Kiñcāpi hi so saddo yāva brahmalokā abbhuggacchi , tathāpi na so manussānaṃ visayo tesaṃ rūpaṃ viya , teneva bhikkhū pucchiṃsu – ‘‘ kacci no tvaṃ , āvuso sudinna , anabhirato ’’ ti .

Yaṃ ādīnavanti sambandho .

Kāyaviññatticopanatoti kāyaviññattiyā nibbattacalanato .

Tenevāti avadhāraṇena yāni gabbhaggahaṇakāraṇāni nivattitāni , tānipi dassetuṃ kiṃ panātiādi vuttaṃ . Tattha ubhayesaṃ chandarāgavasena kāyasaṃsaggo vutto . Itthiyā eva chandarāgavasena nābhiparāmasanaṃ visuṃ vuttaṃ . Sāmapaṇḍitassa hi mātā puttuppattiyā sañjātādarā nābhiparāmasanakāle kāmarāgasamākulacittā ahosi , itarathā puttuppattiyā eva asambhavato . ‘‘ Sakko cassā kāmarāgasamuppattinimittāni akāsī ’’ tipi vadanti , vatthuvasena vā etaṃ nābhiparāmasanaṃ kāyasaṃsaggato visuṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ . Mātaṅgapaṇḍitassa diṭṭhamaṅgalikāya nābhiparāmasanena maṇḍabyassa nibbatti ahosi . Caṇḍapajjotamātu nābhiyaṃ vicchikā pharitvāM1.102 gatā , tena caṇḍapajjotassa nibbatti ahosīti āha eteneva nayenātiādi .

Ayan ti sudinnassa purāṇadutiyikā .

Yaṃ sandhāyāti yaṃ ajjhācāraṃ sandhāya .

Mātāpitaro ca sannipatitā hontīti iminā sukkassa sambhavaṃ dīpeti , mātā ca utunī hotīti iminā soṇitassa . Gandhabboti tatrupago satto adhippeto , gantabboti vuttaṃ hoti , ta-kārassa cettha dha-kāro kato . Atha vā gandhabbā nāma raṅganaṭā , te viya tatra tatra bhavesu nānāvesaggahaṇato ayampi ‘‘ gandhabbo ’’ ti vutto , so mātāpitūnaṃ sannipātakkhaṇato pacchāpi sattāhabbhantareV1.89 tatra upapanno ‘‘ paccupaṭṭhito ’’ ti vutto . Gabbhassāti kalalarūpasahitassa paṭisandhiviññāṇassa . Tañhi idha ‘‘ gabbho ’’ ti adhippetaṃ sā tena gabbhaṃ gaṇhītiādīsu ( pārā .36) viya .

Kiñcāpi yāva brahmalokā saddo abbhuggacchi , na taṃ manussānaṃ visayo ahosi tesaṃ rūpaṃ viya . Teneva bhikkhū pucchiṃsu ‘‘ kacci no tvaṃ āvuso sudinna anabhirato ’’ ti . Assa taṃ ajjhācāranti sambandho .

Pāḷiyaṃ nirabbudo vata bho bhikkhusaṅgho nirādīnavoti imassa anantaraṃ tasmiṃ bhikkhusaṅgheti ajjhāharitvā sudinnena … pe … ādīnavo uppāditoti yojanā veditabbā .

Itihāti nipātasamudāyassa evan ti idaṃ atthabhavanaṃ .

Muhuttenāti idaṃ khaṇenāti padassa vevacanaṃ .

Yāva brahmalokā abbhuggatopi devānaṃ tāvamahanto saddo tesaṃ rūpaṃ viya manussānaṃ gocaro na hoti .

37.‘‘ Evaṃ mātāputtānaṃ pabbajjā saphalā ahosi , pitā pana vippaṭisārābhibhūto vihāsī ’’ ti vacanato sudinnassa tasmiṃ attabhāve arahattādhigamo nāhosīti viññāyati . Keci pana ‘‘ pubbekatapuññatāya codiyamānassa bhabbakulaputtassāti vuttattā sudinno taṃ kukkuccaṃ vinodetvā arahattaṃ sacchākāsi , teneva pabbajjā anuññātā ’’ ti vadanti . Taṃ pāḷiyā aṭṭhakathāya ca na sameti . Pubbekatapuññatā ca appamāṇaṃ tādisassapi antarākatapāpakammassa vasena ajātasattuno viya adhigamantarāyadassanato .

37.‘‘ Evaṃ mātāputtānaṃ pabbajjā saphalā ahosi , pitā pana vippaṭisārābhibhūto vihāsī ’’ ti vacanato sudinnassa tasmiṃ attabhāve arahattādhigamo nāhosīti viññāyati . Keci pana ‘‘ pubbekatapuññatāya codiyamānassa bhabbakulaputtassāti vuttattā sudinno taṃ kukkuccaṃ vinodetvā arahattaṃ sacchākāsi , teneva pabbajjā anuññātā ’’ ti vadanti . Taṃ pāḷiyā aṭṭhakathāya ca na sameti . Pubbekatapuññatā ca appamāṇaṃ tādisassapi antarākatapāpakammassa vasena ajātasattuno viya adhigamantarāyadassanato .

37. Maggabrahmacariyan ti maggapadaṭṭhānaṃ sikkhattayameva upacārato vuttaṃ tasseva yāvajīvaṃ caritabbattā .

Katākatānusocanalakkhaṇaṃ kukkuccaṃ idhādhippetanti āha ‘‘ ajjhācārahetuko pacchānutāpo ’’ ti . Kataṃ ajjhācāraṃ paṭicca anusocanavasena virūpaṃ saraṇaṃ cintanaṃ vippaṭisāroti āha ‘‘ vippaṭisārotipi tasseva nāman ’’ ti . Kucchitaṃ kataṃ kiriyāti kukataṃ , kukatameva kukkuccan ti āha ‘‘ kucchitakiriyābhāvato kukkuccan ’’ ti .

Katākatānusocanalakkhaṇaṃ kukkuccaṃ idhādhippetanti āha ‘‘ ajjhācārahetuko pacchānutāpo ’’ ti . Kataṃ ajjhācāraṃ paṭicca anusocanavasena virūpaṃ saraṇaṃ cintanaṃ vippaṭisāroti āha ‘‘ vippaṭisārotipi tasseva nāman ’’ ti . Kucchitaṃ kataṃ kiriyāti kukataṃ , kukatameva kukkuccan ti āha ‘‘ kucchitakiriyābhāvato kukkuccan ’’ ti .

Katākatānusocanalakkhaṇaṃ kukkuccaṃ idhādhippetanti āha ‘‘ ajjhācārahetuko pacchānutāpo ’’ ti . Kataṃ ajjhācāraṃ paṭicca anusocanavasena virūpaṃ saraṇaṃ cintanaṃ vippaṭisāroti āha ‘‘ vippaṭisārotipi tasseva nāman ’’ ti . Kucchitaṃ kataṃ kiriyāti kukataṃ , kukatameva kukkuccan ti āha ‘‘ kucchitakiriyābhāvato kukkuccan ’’ ti .

Katākatānusocanalakkhaṇaṃ kukkuccaṃ idhādhippetanti āha ‘‘ ajjhācārahetuko pacchānutāpo ’’ ti . Kataṃ ajjhācāraṃ paṭicca anusocanavasena virūpaṃ saraṇaṃ cintanaṃ vippaṭisāroti āha ‘‘ vippaṭisārotipi tasseva nāman ’’ ti . Kucchitaṃ kataṃ kiriyāti kukataṃ , kukatameva kukkuccan ti āha ‘‘ kucchitakiriyābhāvato kukkuccan ’’ ti .

Katākatānusocanalakkhaṇaṃ kukkuccaṃ idhādhippetanti āha ‘‘ ajjhācārahetuko pacchānutāpo ’’ ti . Kataṃ ajjhācāraṃ paṭicca anusocanavasena virūpaṃ saraṇaṃ cintanaṃ vippaṭisāroti āha ‘‘ vippaṭisārotipi tasseva nāman ’’ ti . Kucchitaṃ kataṃ kiriyāti kukataṃ , kukatameva kukkuccan ti āha ‘‘ kucchitakiriyābhāvato kukkuccan ’’ ti .

Katākatānusocanalakkhaṇaṃ kukkuccaṃ idhādhippetanti āha ‘‘ ajjhācārahetuko pacchānutāpo ’’ ti . Kataṃ ajjhācāraṃ paṭicca anusocanavasena virūpaṃ saraṇaṃ cintanaṃ vippaṭisāroti āha ‘‘ vippaṭisārotipi tasseva nāman ’’ ti . Kucchitaṃ kataṃ kiriyāti kukataṃ , kukatameva kukkuccan ti āha ‘‘ kucchitakiriyābhāvato kukkuccan ’’ ti .

37. Maggabrahmacariyan ti maggapadaṭṭhānaṃ sikkhattayameva upacārato vuttaṃ tasseva yāvajīvaṃ caritabbattā .

Pariyādinnamaṃsalohitattāti parikkhīṇamaṃsalohitattā .

Pariyādinnamaṃsalohitattāti parikkhīṇamaṃsalohitattā .

Pariyādinnamaṃsalohitattāti parikkhīṇamaṃsalohitattā .

Avipphārikoti uddesādīsu byāpārarahito , abyāvaṭoti attho . Avipphārikoti uddesādīsu abyāvaṭo .

VahacchinnotiV2.14 chinnavaho , bhāravahanena chinnakkhandhoti vuttaṃ hoti . Taṃ taṃ cintayīti ‘‘ yadi ahaṃ taṃ pāpaṃ na karissaṃ , ime bhikkhū viya paripuṇṇasīlo assan ’’ tiādinā taṃ taṃ cintayi . Vahacchinnoti chinnapādo , chinnakhandho vā . Cintayīti iminā pajjhāyīti padassa kiriyāpadattaṃ dasseti . Tena ‘‘ kiso ahosi … pe … pajjhāyi cā ’’ ti ca-kāraṃ ānetvā pāḷiyojanā kātabbā .

38. Evaṃbhūtan ti kisalūkhādibhāvappattaṃ . Gaṇasaṅgaṇikāpapañcenāti gaṇe janasamāgame sannipatanaṃ gaṇasaṅgaṇikā , gaṇasaṅgaṇikāyeva papañco gaṇasaṅgaṇikāpapañco , tena . Yassāti ye assa . Kathāphāsukāti vissāsikabhāveneva kathākaraṇe phāsukā , sukhena vattuṃ sakkuṇeyyā , sukhasambhāsāti attho . 38. Gaṇe janasamāgame sannipātanaṃ gaṇasaṅgaṇikā , sāva papañcā , tena gaṇasaṅgaṇikāpapañcena . Yassāti ye assa . Kathāphāsukāti vissāsikabhāvena phāsukakathā , sukhasambhāsāti attho .

Pasādassa pamāṇato ūnādhikattaṃ sabbadā sabbesaṃ natthīti āha ‘‘ pasādapatiṭṭhānokāsassa sampuṇṇattā ’’ ti . Upādārūpaṃ bhūtarūpamukheneva mandanaṃ pīnanañca hotīti āha pasāda iccādi .

Dānīti imasmiṃ atthe etarahi-saddo atthīti āha ‘‘ dānīti nipāto ’’ ti . Dānīti nipāto idha pana-saddatthe vattati takkālavācino etarahi-padassa visuṃ vuccamānattāti āha ‘‘ so pana tvan ’’ ti .

No -saddopi nu-saddo viya pucchanatthoti āha ‘‘ kacciM2.16 nu tvan ’’ ti . No-saddopi nu-saddo viyaM1.103 pucchanatthoti āha ‘‘ kacci nu tvan ’’ ti .

Tameva anabhiratin ti tehi bhikkhūhi pucchitaṃ tameva gihibhāvapatthanākāraṃ anabhiratiṃ . Tamevāti gihibhāvapatthanālakkhaṇameva .

Tameva anabhiratin ti tehi bhikkhūhi pucchitaṃ tameva gihibhāvapatthanākāraṃ anabhiratiṃ . Tamevāti gihibhāvapatthanālakkhaṇameva .

Tameva anabhiratin ti tehi bhikkhūhi pucchitaṃ tameva gihibhāvapatthanākāraṃ anabhiratiṃ . Anabhiratimevāti eva-kārena nivattitāya pana tadaññāya anabhiratiyā vijjamānattaṃ dassetuṃ adhikusalānan tiādi vuttaṃ , samathavipassanā adhikusalā nāma .

Tameva anabhiratin ti tehi bhikkhūhi pucchitaṃ tameva gihibhāvapatthanākāraṃ anabhiratiṃ . Anabhiratimevāti eva-kārena nivattitāya pana tadaññāya anabhiratiyā vijjamānattaṃ dassetuṃ adhikusalānan tiādi vuttaṃ , samathavipassanā adhikusalā nāma .

‘‘ Tamevā ’’ ti avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dassento āha ‘‘ adhikusalānan ’’ tiādi . Adhikusalā dhammā samathavipassanādayo . Anabhiratimevāti eva-kārena nivattitāya pana tadaññāya anabhiratiyā vijjamānattaṃ dassetuṃ adhikusalānan tiādi vuttaṃ , samathavipassanā adhikusalā nāma .

Atthīti visayabhāvena citte parivattanaṃ sandhāya vuttaṃ , na pāpassa vattamānataṃ sandhāya , atthi visayabhāvena citte parivattatīti vuttaṃ hoti . Tenāha – ‘‘ niccakālaṃ abhimukhaṃ viya me tiṭṭhatī ’’ ti . Idaṃ panātiādi upari vattabbavisesadassanaṃ .

Idaṃ panātiādi upari vattabbavisesadassanaṃ .

Yaṃ tvan ti ettha yan ti hetuatthe nipāto , karaṇatthe vā paccattavacananti āha ‘‘ yena pāpenā ’’ ti . Pariyāyavacanamattan ti saddatthakathanamattaṃ .

Yaṃ tvan ti ettha yan ti hetuatthe nipāto , karaṇatthe vā paccattavacananti āha ‘‘ yena pāpenā ’’ ti . Pariyāyavacanamattan ti saddatthakathanamattaṃ .

Yaṃ tvan ti ettha yan ti hetuatthe nipāto , karaṇatthe vā paccattavacananti āha ‘‘ yena pāpenā ’’ ti . Pariyāyavacanamattan ti saddatthakathanamattaṃ .

Tasmin ti dhamme , evaṃ virāgāya desite satīti attho .

Tasmin ti dhamme , evaṃ virāgāya desite satīti attho .

Anekapariyāyenāti ettha pariyāya -saddo kāraṇavacanoti āha ‘‘ anekakāraṇenā ’’ ti . Virāgatthāyāti bhavabhogesu virajjanatthāya . Tasmin ti dhamme , evaṃ virāgāya desite satīti attho .

No rāgena rajjanatthāyāti bhavabhogesuyeva rāgena arañjanatthāya . Tasmin ti dhamme , evaṃ virāgāya desite satīti attho .

No rāgena rajjanatthāyāti bhavabhogesuyeva rāgena arañjanatthāya . Tasmin ti dhamme , evaṃ virāgāya desite satīti attho .

Tenāha ‘‘ bhagavatā hī ’’ tiādi . Tasmin ti dhamme , evaṃ virāgāya desite satīti attho .

Esa nayo sabbapadesūti adhippāyikamattaṃ sabbapadesu atidissati . Tasmin ti dhamme , evaṃ virāgāya desite satīti attho .

Idaṃ panettha pariyāyavacanamattan ti ‘‘ visaṃyogāyā ’’ tiādīsu sabbapadesu ‘‘ kilesehi visaṃyujjanatthāyā ’’ tiādinā padatthavibhāvanavasena vuttapariyāyavacanaṃ sandhāya vadati . Tasmin ti dhamme , evaṃ virāgāya desite satīti attho .

Na saṃyujjanatthāyāti kilesehi na saṃyujjanatthāya . Tasmin ti dhamme , evaṃ virāgāya desite satīti attho .

Na saṃyujjanatthāyāti kilesehi na saṃyujjanatthāya . Tasmin ti dhamme , evaṃ virāgāya desite satīti attho .

Aggahaṇatthāyāti kilese aggahaṇatthāya , bhavabhoge vā taṇhādiṭṭhivasena aggahaṇatthāya . Tasmin ti dhamme , evaṃ virāgāya desite satīti attho .

Na saṅgahaṇatthāyāti etthāpi imināva nayena attho veditabbo . Tasmin ti dhamme , evaṃ virāgāya desite satīti attho .

Nāmāti garahāyaṃ .

Nāmāti garahāyaṃ .

Nāmāti garahāyaṃ .

Nāmāti garahāyaṃ .

Nibbattitalokuttaranibbānamevāti saṅkhārehi nikkhantaṃ vivittaṃ , tatoyeva lokato uttiṇṇattā lokuttaraṃ nibbānaṃ . Lokuttaranibbānan ti virāgāyātiādinā vuttakilesakkhayanibbānato viseseti .

Madanimmadanāyāti vāti ettha avuttasamuccayatthena vā -saddena ādiatthena iti -saddena vā ‘‘ pipāsavinayāyā ’’ tiādi sabbaṃ saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ . Lokuttaranibbānan ti virāgāyātiādinā vuttakilesakkhayanibbānato viseseti .

Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānena ariyamaggena pahīyamānā rāgamānamadādayo taṃ patvā pahīyanti nāmāti āha ‘‘ yasmā pana taṃ āgammā ’’ tiādi . Tattha taṃ āgammāti nibbānaṃ āgamma paṭiccaV2.15 ariyamaggassa ārammaṇapaccayabhāvahetu . Lokuttaranibbānan ti virāgāyātiādinā vuttakilesakkhayanibbānato viseseti .

Mānamadapurisamadādayoti ettha jātiādiṃ nissāya seyyassa ‘‘ seyyohamasmī ’’ tiādinā uppajjanakamānoyeva madajananaṭṭhena madoti mānamado . Purisamado vuccati purisamāno ,‘‘ ahaṃ puriso ’’ ti uppajjanakamāno . ‘‘ Asaddhammasevanasamatthataṃ nissāya pavatto māno , rāgo eva vā purisamado ’’ ti keci . Ādi -saddena balamadayobbanamadādiṃ saṅgaṇhātiM2.17 . Mahāgaṇṭhipade pana majjhimagaṇṭhipade ca ‘‘ purisamado nāma sambhavo ’’ ti vuttaṃ , taṃ idha yuttaṃ viya na dissati . Na hi ‘‘ bhagavatā sambhavassa vināsāya dhammo desito ’’ ti vattuṃ vaṭṭati . Nimmadāti vigatamadabhāvā . Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘ amadā ’’ ti vuttaṃ . Madā nimmadīyanti ettha amadabhāvaṃ vināsaṃ gacchantīti madanimmadano . Jātiṃ nissāya uppajjanakamāno eva madajananaṭṭhena madoti mānamado . ‘‘ Ahaṃ puriso ’’ ti pavatto māno purisamado . ‘‘ Asaddhammasevanāsamatthataṃ nissāya māno , rāgo eva vā purisamado ’’ ti keci . Ādi -saddena balamadādiṃ saṅgaṇhāti .

Esa nayo sesapadesupi . Kāmapipāsāti kāmānaṃ pātukamyatā , kāmataṇhāti attho . Tebhūmakavaṭṭan ti tīsu bhūmīsu kammakilesavipākā pavattanaṭṭhenaV1.90 vaṭṭaṃ .

Ālīyanti abhiramitabbaṭṭhena sevīyantīti ālayā , pañca kāmaguṇāti āha ‘‘ pañca kāmaguṇālayā ’’ ti . Pañcasu hi kāmaguṇesu chandarāgappahāneneva pañca kāmaguṇāpi pahīnā nāma honti , teneva ‘‘ yo , bhikkhave , rūpesu chandarāgo ’’ tiādi ( saṃ . ni .3.323) vuttaṃ . Pañcakāmaguṇesu vā ālayā pañcakāmaguṇālayā . Ālīyanti allīyanti abhiramanavasena sevantīti ālayāti hi taṇhāvicaritānaṃ adhivacanaṃ . Tebhūmakavaṭṭan ti tīsu bhūmīsu kammakilesavipākā pavattanaṭṭhenaV1.90 vaṭṭaṃ .

Tebhūmakavaṭṭan ti tīsu bhūmīsu kammakilesavipākā vaṭṭanaṭṭhena vaṭṭaṃ . Tebhūmakavaṭṭan ti tīsu bhūmīsu kammakilesavipākā pavattanaṭṭhenaV1.90 vaṭṭaṃ .

Virajjatīti palujjati . ‘‘ Virajjatīti kāmavināso vutto , nirujjhatīti ekappahārena vināso ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ . Virāgo nirodhoti sāmaññacodanāyapi ‘‘ taṇhākkhayo ’’ ti adhikatattā taṇhāya eva virajjanaṃ nirujjhanañca vuttaṃ . Virajjatīti vigacchati .

Catasso yoniyoti ettha yonīti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ . ‘‘ Catasso nāgayoniyo ( saṃ . ni .3.342-343) catasso supaṇṇayoniyo ’’ ti ettha hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma . ‘‘ Yoni hesā bhūmija phalassa adhigamāyā ’’ ti ( ma . ni .3.226) ettha kāraṇaṃ . ‘‘ Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi , yonijaṃ mattisambhavan ’’ ti ( ma . ni .2.457; dha . pa .396) ettha passāvamaggo . Idha pana khandhakoṭṭhāso ‘‘ yonī ’’ ti adhippeto . Yavanti tāya sattā amissitāpi samānajātitāya missitā hontīti yoni . Sā pana atthato aṇḍādiuppattiṭṭhānavisiṭṭho khandhānaṃ bhāgaso pavattiviseso , sā ca aṇḍajajalābujasaṃsedajaopapātikavasena catubbidhā . Vuttañhetaṃ ‘‘ catasso kho imā , sāriputta , yoniyo . Katamā catasso ? Aṇḍajā yoni jalābujā yoni saṃsedajā yoni opapātikā yonī ’’ ti ( ma . ni .1.152). TatthaM2.18V2.16 aṇḍe jātā aṇḍajā . Jalābumhi jātā jalābujā . Saṃsede jātā saṃsedajā . Vinā etehi kāraṇehi uppatitvā viya nibbattāti opapātikā . Ettha ca petaloke tiracchāne manussesu ca aṇḍajādayo catassopi yoniyo sambhavanti , manussesu panettha kecideva opapātikā honti mahāpadumakumārādayo viya . Aṇḍajāpi kontaputtā dvebhātiyatherā viya , saṃsedajāpi padumagabbhe nibbattapokkharasātibrāhmaṇapadumavatīdevīādayo viya kecideva honti , yebhuyyena pana manussā jalābujāva . Petesupi nijjhāmataṇhikapetānaṃ niccadukkhāturatāya kāmasevanā natthi , tasmā te gabbhaseyyakā na honti . Jālāvantatāya na tāsaṃ kucchiyaṃ gabbho saṇṭhāti , tasmā te opapātikāyeva saṃsedajatāyapi asambhavato , avasesapetā pana catuyonikāpi honti . Yathā ca te , evaṃ yakkhāpi sabbacatuppadapakkhijātidīghajātiādayopi sabbe catuyonikāyeva . Sabbe nerayikā ca catumahārājikato paṭṭhāya uparidevā ca opapātikāyeva , bhummadevā pana catuyonikāva honti . Tattha devamanussesu saṃsedajaopapātikānaṃ ayaṃ viseso – saṃsedajā mandā daharā hutvā nibbattanti , opapātikā soḷasavassuddesikā hutvā . Yoniyoti aṇḍajādayo , tā pana yavanti tāhi sattā amissitāpi samānajātitāya missitā hontīti ‘‘ yoniyo ’’ ti vuttā .

Kāmānaṃ pahānan ti ettha kāmaggahaṇena kāmīyatīti kāmo , kāmetīti kāmoti duvidhassapi kāmassa saṅgaho katoti āha ‘‘ vatthukāmānaṃ kilesakāmānañca pahānan ’’ ti . Vatthukāmappahānañcettha tesu chandarāgappahānenāti veditabbaṃ . Ñātatīraṇapahānavasenāti ettha lakkhaṇādivasena sappaccayanāmarūpapariggaho ñātapariññā nāma . Kalāpasammasanādivasena pavattā lokiyavipassanā tīraṇapariññā nāma . Ariyamaggo pahānapariññā nāma . Idha pana ñātatīraṇakiccānampi asammohato maggakkhaṇe sijjhanato ariyamaggameva sandhāya tividhāpi pariññā vuttā , teneva ‘‘ lokuttaramaggova kathito ’’ ti vuttaṃ .

Kāmasaññānan ti kāmesu , kāmasahagatānaṃ vā saññānaṃ . Pariññāti tividhāpi pariññā idhādhippetāti āha ‘‘ ñātatīraṇapahānavasena tividhā pariññā ’’ ti . Tattha katamā ñātapariññā ? Sabbaṃ tebhūmakaṃ nāmarūpaṃ ‘‘ idaṃ rūpaṃ , ettakaṃ rūpaṃ , na ito bhiyyo , idaṃ nāmaṃ , ettakaṃ nāmaṃ , na ito bhiyyo ’’ ti bhūtupādāyabhedaṃ rūpaṃ phassādibhedaṃ nāmañca lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānato vavatthapeti , kammāvijjādikañcassa paccayaṃ pariggaṇhāti , ayaṃ ñātapariññā . KatamāM2.21 tīraṇapariññā ? Evaṃ ñātaṃ katvā taṃ sabbaṃ tīreti aniccato dukkhato rogatoti dvācattālīsāya ākārehi , ayaṃ tīraṇapariññā nāma . Katamā pahānapariññā ? Evaṃ tīrayitvā aggamaggena sabbasmiṃ chandarāgaṃ pajahati , ayaṃ pahānapariññā . Diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhiyo vā ñātapariññā , maggāmaggapaṭipadāñāṇadassanavisuddhiādayo , kalāpasammasanādianulomapariyosānā vā paññā tīraṇapariññā , ariyamagge ñāṇaṃ nippariyāyena pahānapariññā . Idha pana kāmasaññānaṃ sabhāvalakkhaṇapaṭivedhavasena aniccādisāmaññalakkhaṇavasena ca pavattamānānaṃ ñātatīraṇapariññānampi kiccanipphattiyā maggeneva ijjhanato maggakkhaṇaṃyeva sandhāya tividhāpi pariññā vuttā . Teneva ‘‘ imesu pañcasu ṭhānesu kilesakkhayakaro lokuttaramaggova kathito ’’ ti vuttaṃ . Ñātatīraṇapahānavasenāti ettha lakkhaṇādivasena sappaccayanāmarūpapariggaho ñātapariññā nāma . Kalāpasammasanādivasena pavattā lokiyavipassanā tīraṇapariññā nāma . Ariyamaggo pahānapariññā nāma . Idha pana ñātatīraṇakiccānampi asammohato maggakkhaṇe sijjhanato ariyamaggameva sandhāya tividhāpi pariññā vuttā , teneva ‘‘ lokuttaramaggova kathito ’’ ti vuttaṃ .

Kāmesu , kāme vā pātumicchā kāmapipāsāti āha – ‘‘ kāmesu pātabyatānaṃ , kāme vā pātumicchānan ’’ ti . Kāmesu pātabyatānan ti vatthukāmesu pātabyatāsaṅkhātānaṃ subhādiākārānaṃ tadākāragāhikānaṃ taṇhānanti attho . Visayamukhena hettha visayino gahitā .

Kāmesu pātabyatānan ti vatthukāmesu pātabyatāsaṅkhātānaṃ subhādiākārānaṃ tadākāragāhikānaṃ taṇhānanti attho . Visayamukhena hettha visayino gahitā .

Kāmesu pātabyatānan ti vatthukāmesu pātabyatāsaṅkhātānaṃ subhādiākārānaṃ tadākāragāhikānaṃ taṇhānanti attho . Visayamukhena hettha visayino gahitā .

Imesu pañcasu ṭhānesūti ‘‘ kāmānaṃ pahānaṃ akkhātan ’’ tiādinā vuttesu pañcasu ṭhānesu . Idha pana ñātatīraṇakiccānampi asammohato maggakkhaṇe sijjhanato ariyamaggameva sandhāya tividhāpi pariññā vuttā , teneva ‘‘ lokuttaramaggova kathito ’’ ti vuttaṃ .

Tīsu ṭhānesūti ‘‘ virāgāya dhammo desito , no sarāgāya , visaṃyogāya dhammo desito , no saṃyogāya , anupādānāya dhammo desito , no saupādānāyā ’’ ti evaṃ vuttesu ṭhānesu . Tīsu ṭhānesūti ‘‘ virāgāya dhammo desito … pe … no saupādānāyā ’’ ti evaṃ vuttesu .

Vippaṭisāraṃ karotīti evaṃ taṃ pāpaṃ vippaṭisāraṃ uppādeti . Kīdisaṃ vippaṭisāraṃ karotīti āha ‘‘ īdisepi nāmā ’’ tiādi .

Vippaṭisāraṃ karotīti evaṃ taṃ pāpaṃ vippaṭisāraṃ uppādeti . Kīdisaṃ vippaṭisāraṃ karotīti āha ‘‘ īdisepi nāmā ’’ tiādi .

39. NevaV2.19 piyakamyatāyāti attani satthu neva piyabhāvakāmatāya . Na bhedapurekkhāratāyāti na satthu tena bhikkhunā bhedanādhippāyapurekkhāratāya . Na kalisāsanāropanatthāyāti na dosāropanatthāya . Kalīti kodhassetaṃ adhivacanaṃ , tassa sāsanaṃ kalisāsanaṃ , kodhavasena vuccamāno garahadoso . 39. Kalīti kodho , tassa sāsanaṃ kalisāsanaṃ , kalaho . Gāmadhamman ti ettha janapadadhammaṃ janapadavāsīnaṃ siddhiṃ . Attāti cittaṃ , sarīrañca . 39. Kalisāsanāropanatthāyāti dosāropanatthāya . Kalīti kodhassa nāmaṃ , tassa sāsanaṃ kalisāsanaṃ , kodhavasena vuccamānā garahā .

Velan ti sikkhāpadavelaṃ . Mariyādan ti tasseva vevacanaṃ . Sikkhāpadañhi anatikkamanīyaṭṭhena ‘‘ velā , mariyādā ’’ ti ca vuccati . Asuttantavinibaddhan ti vinayasutte anāgataṃ , suttābhidhammesupi anāgataṃ , pāḷivinimuttan ti attho . Ajjhācārova vītikkamo .

Ajjhācāravītikkamoti methunavasena pavattaajjhācārasaṅkhāto vītikkamo . Pakaraṇeti ettha pa -saddo ārambhavacanoti āha ‘‘ kattuṃ ārabhatī ’’ ti . Katthaci upasaggo dhātuatthameva vadati , na visesatthajotakoti āha ‘‘ karotiyeva vā ’’ ti .

JātiyātiM2.22 khattiyādijātiyā . Gottenāti gotamakassapādigottena . Kolaputtiyenāti khattiyādijātīsuyeva sakkakulasotthiyakulādivisiṭṭhakulānaṃ puttabhāvena . Yasassīti mahāparivāro . Pesalan ti piyasīlaṃ . Avikampamānenāti paṭighānunayehi akampamānena . Pakarīyanti ettha te te payojanavisesasaṅkhātā atthavasāti atthavasaṃ ‘‘ pakaraṇan ’’ ti vuccati .

Yassa tasmiṃ attabhāve uppajjanārahānaṃ maggaphalānaṃ upanissayo natthi , taṃ buddhā ‘‘ moghapurisā ’’ ti vadanti ariṭṭhalāḷudāyīādike viya . Upanissaye satipi tasmiṃ khaṇe magge vā phale vā asati ‘‘ moghapurisā ’’ ti vadantiyeva dhaniyaupasenattherādike viya . Sudinnassa pana tasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ upanissayo samucchinnoyeva , tena naṃ ‘‘ moghapurisā ’’ ti āha .

Samaṇakaraṇānaṃ dhammānan ti hirottappādīnaṃ . Maggaphalanibbāna ggahaṇena paṭivedhasāsanassa gahitattā sāsanānan ti paṭipattipariyattisāsanānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ . Chavin ti tesaṃ pabhassarakaraṇaṃ chaviṃ . Kiṃ tanti āha ‘‘ chāyan ’’ ti , tesaṃ pakāsakaṃ obhāsanti attho . Kiṃ tanti āha ‘‘ sundarabhāvan ’’ ti . Chavimanugataṃ anucchavikaṃ . Patirūpan tiādīsupi ‘‘ tesan ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ . Samaṇānaṃ kammaṃ sāmaṇakaṃ , na sāmaṇakaṃ assāmaṇakaṃ .

Kathaṃ-saddayogena ‘‘ na sakkhissasī ’’ ti anāgatavacanaṃ kataṃ . ‘‘ Nāma-saddayogenā ’’ ti ca vadanti .

Dayālukenāti anukampāya sahitena . Paribhāsantoti garahanto .

Niruttinayena āsīvisa-saddassa atthaṃ dassento āha ‘‘ āsu sīghan ’’ tiādi . Etassāti āsīvisassa . Āgacchatīti yo tena daṭṭho , taṃ patiāgacchati . Āsittavisotipi āsīviso , sakalakāye āsiñcitvā viya ṭhapitaviso parassa ca sarīre āsiñcanavisoti attho . Asitavisotipi āsīviso . Yaṃ yañhi etena asitaṃ hoti paribhuttaṃ , taṃ visameva sampajjati , tasmā asitaṃ visaṃ etassāti asitavisoti vattabbe ‘‘ āsīviso ’’ ti niruttinayenaV2.20 vuttaṃ . Asisadisavisotipi āsīviso , asi viya tikhiṇaṃ parassa mammacchedanasamatthaṃ visaṃ etassāti āsīvisoti vuttaṃ hoti . Āsīti vā dāṭhā vuccati , tattha sannihitavisoti āsīviso .

Sesasappehi kaṇhasappassa mahāvisattā āsīvisassānantaraṃ kaṇhasappo vutto .

SappamukhampiM2.23 aṅgārakāsu viya bhayāvahattā akusaluppattiyā ṭhānaṃ na hotīti akusalakammato nivāraṇādhippāyena sīlabhedatopi suddhasīle ṭhitassa maraṇameva varataranti dassetuṃ ‘‘ āsīvisassa kaṇhasappassa mukhe aṅgajātaṃ pakkhittaṃ varan ’’ ti vuttaṃ .

Pabbajitena hi katapāpakammaṃ bhagavato āṇātikkamanato vatthumahantatāya mahāsāvajjaṃ . Samaṇakaraṇānaṃ dhammānan ti samaṇabhāvakarānaṃ hirottappādidhammānaṃ .

Kāsun ti āvāṭopi vuccati rāsipi . ‘‘ Kinnu santaramānova , kāsuṃ khaṇasi sārathi ; Puṭṭho me samma akkhāhi , kiṃ kāsuyā karissasī ’’ ti .( jā .2.22.3)– Ettha hi āvāṭo kāsu nāma . ‘‘ Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti , narā rudantā paridaḍḍhagattā ’’ ti ( jā .2.22.462)– Ettha rāsi . Idha pana ubhayampi adhippetanti āha ‘‘ aṅgārapuṇṇakūpe aṅgārarāsimhi vā ’’ ti . Kassati khaṇīyatīti kāsu , āvāṭo . Kasīyati cīyatīti kāsu , rāsi . Padittāyāti dippamānāya . Saṃ-saddo ettha samantapariyāyoti āha ‘‘ samantato pajjalitāyā ’’ ti .

Idaṃ mātugāmassa aṅgajāte aṅgajātapakkhipanaṃ nidānaṃ kāraṇamassa nirayupapajjanassāti itonidānaṃ , bhāvanapuṃsakañcetaṃ . Paccattavacanassa to-ādeso kato , tassa ca samāsepi alopo .

Tattha nāma tvan ti ettha tvaṃ -saddo ‘‘ samāpajjissasī ’’ ti iminā sambandhamupagacchamāno atthīti āha ‘‘ tvanti taṃsaddassa vevacanan ’’ ti . ‘‘ Yaṃ tanti pana pāṭho yuttarūpo ’’ ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ . Yaṃ tanti nāyaṃ uddesaniddeso , yathā loke yaṃ vā taṃ vāti avaññātavacanaṃ , evaṃ daṭṭhabbanti āha – ‘‘ yaṃ vā taṃ vā hīḷitaṃ avaññātanti vuttaṃ hotī ’’ ti .

Nīcajanānan ti nihīnaguṇānaṃ sattānaṃ . Gāmadhamman ti ettha gāma -saddena gāmavāsino vuttā abhedūpacārenāti āha ‘‘ gāmavāsikamanussānan ’’ ti . Kilesapaggharaṇakaṃ dhamman ti rāgādikilesavissandanakadhammaṃV2.21 . Methunadhammo hi rāgaṃ paggharati . Methunadhammassa mahāsāvajjatāya oḷārikattā vuttaṃ ‘‘ asukhuman ’’ ti . Anipuṇan ti tasseva vevacanaṃ .

Udake bhavaṃ odakaṃ . Kiṃ taṃ ? Udakakiccanti āha – ‘‘ udakakiccaṃ antikaṃ avasānaṃ assā ’’ ti . Samāpajjissatīti anāgatavacanaṃ nāma-saddayogena katanti āha –

‘‘ samāpajjissatīti … pe … nāma-saddenaM2.24 yojetabban ’’ ti . Loke methunadhammassa ādikattā koci paṭhamakappiko , na panāyanti āha – ‘‘ sāsanaṃ sandhāya vadatī ’’ ti . Bahūnan ti puggalāpekkhaṃ , na pana akusalāpekkhanti āha ‘‘ bahūnaṃ puggalānan ’’ ti . Yaṃ asaṃvaraṃ paṭicca dubbharatādupposatādi hoti , so asaṃvaro dubbharatādi-saddena vutto kāraṇe phalūpacārenāti āha – ‘‘ dubbharatādīnaṃ vatthubhūtassa asaṃvarassā ’’ ti . Vatthubhūtassāti kāraṇabhūtassa . Vasati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti hi kāraṇaṃ vatthu . Attāti cittaṃ sarīrañca , cittameva vā . Dubbharatañceva dupposatañca āpajjatīti attanā paccayadāyakehi ca dukkhena bharitabbataṃ posetabbatañca āpajjati . Asaṃvare ṭhito hi ekacco attanopi dubbharo hoti dupposo , ekacco upaṭṭhākānampi . Kathaṃ ? Yo hi ambilādīni laddhā anambilādīni pariyesati , aññassa ghare laddhaṃ aññassa ghare chaḍḍento sabbaṃ gāmaṃ caritvā rittapattova vihāraṃ pavisitvā nipajjati , ayaṃ attano dubbharo . Yo pana sālimaṃsodanādīnaṃ patte pūretvā dinnepi dummukhabhāvaṃ anattamanabhāvameva dasseti , tesaṃ vā sammukhāva taṃ piṇḍapātaṃ ‘‘ kiṃ tumhehi dinnan ’’ ti apasādento sāmaṇeragahaṭṭhādīnaṃ deti , ayaṃ upaṭṭhākānaṃ dubbharo . Etaṃ disvā manussā dūratova parivajjenti ‘‘ dubbharo bhikkhu na sakkā posetun ’’ ti . Mahicchatan ti ettha mahantāni vatthūni icchati , mahatī vā panassa icchāti mahiccho , tassa bhāvo mahicchatā , santaguṇavibhāvanatā paṭiggahaṇe amattaññutā ca . Mahiccho hi icchācāre ṭhatvā attani vijjamānasīladhutadhammādiguṇe vibhāveti , tādisassa paṭiggahaṇe amattaññutāpi hoti . Yaṃ sandhāya vadanti ‘‘ santaguṇasambhāvanatā paṭiggahaṇe ca amattaññutā , etaṃ mahicchatālakkhaṇan ’’ ti . Sā panesā mahicchatā ‘‘ idhekacco saddho samāno ‘ saddhoti maṃ jano jānātū ’ ti icchati , sīlavā samāno ‘ sīlavāti maṃ jano jānātū ’ ti ’’ iminā nayena āgatāyeva , tāya samannāgato puggalo dussantappiyo hoti , vijātamātāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti . Tenetaṃ vuccati – ‘‘ AggikkhandhoV2.22 samuddo ca , mahiccho cāpi puggalo ; Sakaṭena paccayaṃ dentu , tayopete atappiyā ’’ ti .( ma . ni . aṭṭha .1.252; a . ni . aṭṭha .1.1.63; vibha . aṭṭha .850; udā . aṭṭha .31; mahāni . aṭṭha .85); SattehiM2.25 kilesehi ca saṅgaṇanaṃ samodhānaṃ saṅgaṇikāti āha – ‘‘ gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya cā ’’ ti . Kosajjānugato ca hotīti kusītabhāvena anugato hoti , kusītassa bhāvo kosajjaṃ . Aṭṭhakusītavatthupāripūriyāti ettha kucchitaṃ sīdatīti kusīto da-kārassa ta-kāraṃ katvā . Yassa dhammassa vasena puggalo ‘‘ kusīto ’’ ti vuccati , so kusītabhāvo idha kusīta-saddena vutto . Vināpi hi bhāvajotanasaddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘ paṭassa sukkan ’’ ti , tasmā kusītabhāvavatthūnīti attho , kosajjakāraṇānīti vuttaṃ hoti . Tathā hi – ‘‘ Kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati , kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilamissati , handāhaṃ nipajjāmīti so nipajjati , na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya , idaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu . Ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ , kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilanto , handāhaṃ nipajjāmi … pe … maggo kho me gantabbo bhavissati , maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilamissati , handāhaṃ nipajjāmi … pe … ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ , maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilanto , handāhaṃ nipajjāmi … pe … ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ , tassa me kāyo kilanto akammañño , handāhaṃ nipajjāmi … pe … ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ , tassa me kāyo garuko akammañño māsācitaṃ maññe , handāhaṃ nipajjāmi … pe … uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho , atthi kappo nipajjituṃ , handāhaṃ nipajjāmi … pe … ahaṃ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā , tassa me kāyo dubbalo akammañño , handāhaṃ nipajjāmīti so nipajjati , na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya . Idaṃ aṭṭhamaṃ kusītavatthun ’’ ti ( dī . ni .3.334; a . ni .8.80)– EvamāgatāniM2.26V2.23 ‘‘ handāhaṃ nipajjāmī ’’ ti evaṃ pavattaosīdanāni uparūpari kosajjakāraṇattā aṭṭha kusītavatthūni nāma , tesaṃ pāripūriyā saṃvattatīti attho .

Subharo hoti suposoti attano upaṭṭhākehi ca sukhena bharitabbo posetabboti attho . Saṃvare ṭhito hi ekacco attanopi subharo hoti suposo , ekacco upaṭṭhākānampi . Kathaṃ ? Yo hi yaṃ kiñci lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā laddhā tuṭṭhacittova bhuñjitvā vihāraṃ gantvā attano kammaṃ karoti , ayaṃ attano subharo . Yo pana paresampi appaṃ vā bahuṃ vā lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā dānaṃ ahīḷetvā attamano vippasannamukho hutvā etesaṃ sammukhāva paribhuñjitvā yāti , ayaṃ upaṭṭhākānaṃ subharo . Etaṃ disvā manussā ativiya vissatthā honti ,‘‘ amhākaṃ bhadanto subharo , thokathokenapi tussati , mayameva naṃ posessāmā ’’ ti paṭiññaṃ katvā posenti . Appicchatan ti icchāvirahitattaṃ . Ettha hi byañjanaṃ sāvasesaṃ viya , attho pana niravaseso . Appa-saddo hettha abhāvatthoti sakkā viññātuṃ ‘‘ appābādhatañca sañjānāmī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.225) viya . Tenevāha ‘‘ nittaṇhabhāvan ’’ ti . Tippabhedāya santuṭṭhiyāti yathālābhādisantosasāmaññena vuttaṃ , catūsu pana paccayesu tayo tayo santosāti dvādasavidho hoti santoso . Kathaṃ ? Cīvare yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti tividho hoti santoso . Evaṃ piṇḍapātādīsu . Tassāyaṃ pabhedasaṃvaṇṇanā ( ma . ni . aṭṭha .1.252; saṃ . ni . aṭṭha .2.2.144; a . ni . aṭṭha .1.1.65)– idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā , so teneva yāpeti aññaṃ na pattheti , labhantopi na gaṇhāti . Ayamassa cīvare yathālābhasantoso . Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā , garucīvaraṃ pārupanto kilamati , so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhoyeva hoti . Ayamassa cīvare yathābalasantoso . Pakatidubbalādīnañhi garucīvarāni na phāsubhāvāvahāni sarīrakhedāvahāni ca hontīti payojanavasena anatricchatādivasena tāni parivattetvā lahukacīvaraparibhogo na santosavirodhīti . AparoM2.27 paṇītapaccayalābhī hoti , so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā pana cīvarāni labhitvā ‘‘ idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ , idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ , idaṃ gilānānaṃ , idaṃ appalābhānaṃ hotū ’’ ti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti . Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso . Mahagghañhi cīvaraṃ bahūni vāV2.24 cīvarāni labhitvāpi tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti . Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā , so teneva yāpeti aññaṃ na pattheti , labhantopi na gaṇhāti . Ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso . Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati , yenassa paribhuttena aphāsu hoti , so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti . Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso . Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati , so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti . Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso . Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati manāpaṃ vā amanāpaṃ vā , so tena neva somanassaṃ , na paṭighaṃ uppādeti , antamaso tiṇasantharakenapi yathāladdheneva tussati . Ayamassa senāsane yathālābhasantoso . Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati , yatthassa vasato aphāsu hoti , so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti . Ayamassa senāsane yathābalasantoso . Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati , so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti . Ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso . Yopi ‘‘ uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ , tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati , niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī ’’ ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃM2.28 pattampi na sampaṭicchati , so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti . Ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso . Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā , so yaṃ labhati , teneva tussati aññaṃ na pattheti , labhantopi na gaṇhāti . Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso . Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati , so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti . Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso . Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃV2.25 labhati , so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti . Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ ‘‘ gaṇha , bhante , yadicchasī ’’ ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati , atha ‘‘ muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitan ’’ ti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakeneva bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti . Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso . Evaṃ yathālābhādivasena tippabhedo santoso catunnaṃ paccayānaṃ vasena dvādasavidho hotīti veditabbo .

Kāmavitakkabyāpādavitakkavihiṃsāvitakkānaṃ vasena akusalavitakkattayaṃ . Nekkhammavitakkaabyāpādavitakkaavihiṃ sāvitakkānaṃ vasena kusalavitakkattayaṃ .

Sabbakilesāpacayabhūtāya vivaṭṭāyāti rāgādisabbakilesānaṃ apacayahetubhūtāya nibbānadhātuyā . Aṭṭhavīriyārambhavatthupāripūriyāti aṭṭhannaṃ vīriyārambhakāraṇānaṃ pāripūriyā . Yathā tathā paṭhamaṃ pavattaabbhussahanañhi upari vīriyārambhassa kāraṇaṃ hoti . Anurūpapaccavekkhaṇāsahitāni hi abbhussahanāni tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni aṭṭha vīriyārambhavatthūnīti veditabbāni . Tathā hi – ‘‘ Kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati , kammaṃ kho pana me karontena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ , handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya . Ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ , kammaṃ kho panāhaṃ karontoM2.29 nāsakkhiṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ , handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi … pe … maggo kho me gantabbo bhavissati , maggaṃ kho pana me gacchantena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ , handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi … pe … ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ , maggaṃ kho panāhaṃ gacchanto nāsakkhiṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ , handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi … pe … ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ , tassa me kāyo lahuko kammañño , handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi … pe … ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ , tassa me kāyo balavā kammañño , handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi … pe … uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho , ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati , yaṃ me ābādho pavaḍḍheyya , handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi … pe … ahaṃ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā , ṭhānaṃV2.26 kho panetaṃ vijjati , yaṃ me ābādho paccudāvatteyya , handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā ’’ ti ( dī . ni .3.335; a . ni .8.80)– Evaṃ pavattaanurūpapaccavekkhaṇāsahitāni abbhussahanāni tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni aṭṭha vīriyārambhavatthūni nāma .

Tadanucchavikaṃ tadanulomikan ti ettha ta -saddo vakkhamānāpekkho ca atītāpekkho ca hotīti āha ‘‘ yaṃ idāni sikkhāpadaṃ paññapessatī ’’ tiādi . Sabbanāmāni hi vakkhamānavacanānipi honti pakkantavacanānipi . Pāḷiyaṃ kathaṃ-saddayogena na sakkhissasīti anāgatavacanaṃ kataṃ ,‘‘ nāma-saddayogenā ’’ tipi vadanti .

Saṃvarappahānapaṭisaṃyuttan ti pañcasaṃvarehi ceva pañcapahānehi ca paṭisaṃyuttaṃ . Pañcavidho hi saṃvaro sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti . Pahānampi pañcavidhaṃ tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti . Tattha ‘‘ iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto ’’ ti ( vibha .511) evamāgato pātimokkhasaṃvaro sīlasaṃvaro nāma , so ca atthatoM2.30 kāyikavācasiko avītikkamo . ‘‘ Rakkhati cakkhundriyaṃ , cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī ’’ ti ( dī . ni .1.213; ma . ni .1.295; saṃ . ni .4.239; a . ni .3.16) evamāgatā indriyārakkhā satisaṃvaro , sā ca atthato tathāpavattā sati eva . ‘‘ Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi , paññāyete pidhīyare ’’ ti ( su . ni .1041; netti .11) evamāgato ñāṇasaṃvaro . Ettha hi ‘‘ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī ’’ ti vatvā ‘‘ paññāyete pidhīyare ’’ ti vacanato sotasaṅkhātānaṃ taṇhādiṭṭhiduccaritaavijjādikilesānaṃ samucchedakañāṇaṃ pidahanaṭṭhena saṃvaroti vuttaṃ . ‘‘ Khamo hoti sītassa uṇhassā ’’ tievamāgatā ( ma . ni .1.24; ma . ni .3.159; a . ni .4.114) adhivāsanā khantisaṃvaro , sā ca atthato tathāpavattā khandhā adoso vā . Paññāti eke , taṃ na gahetabbaṃ . ‘‘ Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī ’’ ti ( ma . ni .1.26) evamāgataṃ kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyameva vīriyasaṃvaro . Sabbo cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritānaṃ muṭṭhassaccasaṅkhātassa pamādassa abhijjhādīnaṃ vā akkhanti aññāṇakosajjānañca saṃvaraṇato pidahanato chādanato ‘‘ saṃvaro ’’ ti vuccati . Saṃvaratīti saṃvaro , pidahati nivāreti pavattituṃ naV2.27 detīti attho . Paccayasamavāye uppajjanārahānaṃ kāyaduccaritādīnaṃ tathā tathā anuppādanameva hi idha saṃvaraṇaṃ nāma . Evaṃ tāva pañcavidho saṃvaro veditabbo . Tena tena guṇaṅgena tassa tassa aguṇaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ . Nāmarūpaparicchedādīsu hi vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā , paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ , tasseva aparabhāge uppannena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa , kalāpasammasanena ‘‘ ahaṃ mamā ’’ ti gāhassa , maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya , udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā , vayadassanena sassatadiṭṭhiyā , bhayadassanena sabhaye abhayasaññāyātiādinā nayena tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa aguṇaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānan ti veditabbaṃ . Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattinivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ , etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma . Vikkhambhanameva pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ . Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavatoM2.31 attano santāne ‘‘ diṭṭhigatānaṃ pahānāyā ’’ tiādinā ( dha . sa .277) nayena vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ , idaṃ samucchedappahānaṃ nāma . Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ vūpasantatā kilesānaṃ , etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma . Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ , etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma . Sabbampi cetaṃ cāgaṭṭhena pahānanti vuccati . Evamimehi yathāvuttasaṃvarehi ceva pahānehi ca paṭisaṃyuttā dhammadesanā ‘‘ saṃvarappahānapaṭisaṃyuttā ’’ ti veditabbā . Asuttantavinibaddhan ti suttantesu anibaddhaṃ , pāḷianāruḷhanti attho . Pakiṇṇakadhammadesanā hi saṅgahaṃ na ārohati . Vuttamevatthaṃ pakāsento āha ‘‘ pāḷivinimuttan ’’ ti . Atha vā asuttantavinibaddhan ti suttābhidhammapāḷiṃ anāruḷhabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ , pāḷivinimuttan ti vinayapāḷiṃ anāruḷhabhāvaṃ sandhāya .

Okkantikadhammadesanā nāma ñāṇena anupavisitvā antarā kathiyamānā dhammadesanā , paṭikkhipanādhippāyā bhaddālittherasadisā .

Samparetabbato pecca gantabbato samparāyo , paraloko . Tattha bhavaṃ samparāyikaṃ . Vaṭṭabhayena tajjentoti ‘‘ evaṃ dussīlā nirayādīsu dukkhaṃ pāpuṇantī ’’ ti tajjento . Ativiya dukkhavipākan tiM1.104 gahaṭṭhānaṃ nātisāvajjampi kammaṃ pabbajitānaṃ bhagavato āṇāvītikkamato ceva samādinnasikkhattayavināsanato ca mahāsāvajjaṃ hotīti vuttaṃ .

Dīghanikāyappamāṇampi majjhimanikāyappamāṇampi dhammadesanaṃ karotīti ‘‘ tena khaṇena tena muhuttena kathaṃ bhagavā tāvamahantaṃ dhammadesanaṃ karotī ’’ ti na vattabbaṃ . Yāvatā hi lokiyamahājanā ekaṃ padaṃ kathenti , tāva ānandatthero aṭṭha padāni katheti . Ānandatthere pana ekaṃV2.28 padaṃ kathenteyeva bhagavā soḷasa padāni katheti . Iminā nayena lokiyajanassa ekapaduccāraṇakkhaṇe bhagavā aṭṭhavīsasataṃ padāni katheti . Kasmā ? Bhagavato hi jivhā mudu , dantāvaraṇaṃ suphusitaṃ , vacanaṃ agaḷitaṃ , bhavaṅgaparivāso lahuko , tasmā sace eko bhikkhu kāyānupassanaṃ pucchati , añño vedanānupassanaṃ , añño cittānupassanaṃ , añño dhammānupassanaṃ ,‘‘ iminā puṭṭhe ahaṃ pucchissāmī ’’ ti eko ekaṃ na oloketi , evaṃ santepi tesaṃ bhikkhūnaṃ ‘‘ ayaṃ paṭhamaṃ pucchi , ayaṃ dutiyan ’’ tiādinā pucchanavāro tādisassa paññavato paññāyati sukhumassa antarassa labbhanato . Buddhānaṃ pana desanāvāro aññesaṃ na paññāyatevaM2.32 accharāsaṅghātamatte khaṇe anekakoṭisahassacittappavattisambhavato . Daḷhadhammena dhanuggahena khittasarassa vidatthicaturaṅgulaṃ tālacchāyaṃ atikkamanato puretaraṃyeva bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanaṃ , navavidhena vedanānupassanaṃ , soḷasavidhena cittānupassanaṃ , pañcavidhena dhammānupassanaṃ katheti . Tiṭṭhantu vā ete cattāro , sace hi aññe cattāro sammappadhānesu , aññe iddhipādesu , aññe pañcindriyesu , aññe pañcabalesu , aññe sattabojjhaṅgesu , aññe aṭṭhamaggaṅgesu pañhe puccheyyuṃ , tampi bhagavā katheyya . Tiṭṭhantu vā ete aṭṭha , sace aññe sattatiṃsa janā bodhipakkhiyesu pañhe puccheyyuṃ , tampi bhagavā tāvadeva katheyya .

Mūlaṃ nissayo patiṭṭhāti pacchimaṃ pacchimaṃ paṭhamassa paṭhamassa vevacananti daṭṭhabbaṃ . Tattha patiṭṭhāti sampayogavasena upanissayavasena ca okāsabhāvo . Sikkhāsaṅkhātānañhi avasesakusaladhammānaṃ methunaviratisampayogavasena vā patiṭṭhā siyā upanissayabhāvena vā . Tenevāha ‘‘ methunasaṃvaro hī ’’ tiādi . Vuttatthavasenāti patiṭṭhāadhigamūpāyavasena .

Sikkhāpadavibhaṅge niddiṭṭhaviraticetanā taṃsampayuttadhammā ca sikkhāpadanti dassetukāmo āha – ‘‘ ayañca attho sikkhāpadavibhaṅge vuttanayena veditabbo ’’ ti . Sikkhāpadavibhaṅge hi viratiādayo dhammā nippariyāyato pariyāyato ca ‘‘ sikkhāpadan ’’ ti vuttā . Vuttañhetaṃ – ‘‘ TatthaV2.29 katamaṃ kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ ? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ kāmesumicchācārā viramantassa , yā tasmiṃ samaye kāmesumicchācārā ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velānatikkamo setughāto , idaṃ vuccati kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ . Avasesā dhammā veramaṇiyā sampayuttā . ‘‘ Tattha katamaṃ kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ ? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ kāmesumicchācārā viramantassa , yā tasmiṃM2.33 samaye cetanā sañcetanā cetayitattaṃ , idaṃ vuccati kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ . Avasesā dhammā cetanāya sampayuttā . ‘‘ Tattha katamaṃ kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ ? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ kāmesumicchācārā viramantassa , yo tasmiṃ samaye phasso … pe … paggāho avikkhepo , idaṃ vuccati kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadan ’’ ti ( vibha .706). Ettha hi yasmā na kevalaṃ viratiyeva sikkhāpadaṃ , cetanāpi sikkhāpadameva , tasmā taṃ dassetuṃ dutiyanayo vutto . Yasmā ca na kevalaṃ eteyeva dve dhammā sikkhāpadaṃ , cetanāsampayuttā pana paropaṇṇāsa dhammāpi sikkhitabbakoṭṭhāsato sikkhāpadameva , tasmā tatiyanayo dassito . Duvidhañhi sikkhāpadaṃ nippariyāyasikkhāpadaṃ pariyāyasikkhāpadanti . Tattha virati nippariyāyasikkhāpadaṃ . Sā hi ‘‘ pāṇātipātā veramaṇī ’’ ti pāḷiyaṃ āgatā , no cetanā . Viramanto ca tāya eva tato tato viramati , na cetanāya , cetanampi pana āharitvā dasseti , tathā sesacetanāsampayuttadhamme . Tasmā cetanā ceva avasesasampayuttadhammā ca pariyāyasikkhāpadan ti veditabbaṃ .

Idāni na kevalaṃ idha viratiādayo dhammāva sikkhāpadaṃ , atha kho tadatthajotikā paññattipīti dassento āha ‘‘ apicā ’’ tiādi . ‘‘ Yo tattha nāmakāyo padakāyoti idaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttan ’’ ti vadanti . Nāmakāyoti nāmasamūho nāmapaṇṇattiyeva . Padaniruttibyañjanāni nāmavevacanāneva ‘‘ nāmaṃ nāmakammaṃ nāmaniruttī ’’ tiādīsu ( dha . sa .1313-1315) viya . Sikkhākoṭṭhāsoti viratiādayova vuttā , tadatthajotakaṃ vacanampi sikkhāpadanti idampi ettha labbhateva .

Atthavaseti vuddhivisese ānisaṃsavisese . Tesaṃ pana sikkhāpadapaññattikāraṇattā āha ‘‘ dasa kāraṇavase ’’ ti , dasa kāraṇaviseseti attho . Tenāha ‘‘ hitavisese ’’ ti . Atthoyeva vā atthavaso , dasa atthe dasa kāraṇānīti vuttaṃ hoti . Atha vā atthoM2.34 phalaṃ tadadhīnavuttitāya vasoV2.30 etassāti atthavaso , hetūti evampettha attho daṭṭhabbo .

Suṭṭhu devāti idaṃ rājantepurappavesanasikkhāpade ( pāci .494 ādayo ) vuttaṃ . ‘‘ Ye mama sotabbaṃ saddahātabbaṃ maññissanti , tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā ’’ ti vuttattā ‘‘ yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati , tassa taṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotī ’’ ti vuttaṃ . Asampaṭicchane ādīnavan ti bhaddālisutte ( ma . ni .2.134 ādayo ) viya asampaṭicchane ādīnavaṃ dassetvā .

Sukhavihārābhāve sahajīvamānassa abhāvato sahajīvitāpi sukhavihārova vutto . Sukhavihāro nāma catunnaṃ iriyāpathavihārānaṃ phāsutā .

Maṅkutan ti nittejabhāvaṃ . Dhammenātiādīsu dhammoti bhūtaṃ vatthu . Vinayoti codanā ceva sāraṇā ca . Satthusāsanan ti ñattisampadā ceva anussāvanasampadā ca .

Piyasīlānan ti sikkhākāmānaṃ . Tesañhi sīlaṃ piyaṃ hoti . Tenevāha ‘‘ sikkhattayapāripūriyā ghaṭamānā ’’ ti . Sandiṭṭhamānāti saṃsayaṃ āpajjamānā . Ubbāḷhā hontīti pīḷitā honti .

Saṅghakammānīti satipi uposathapavāraṇānaṃ saṅghakammabhāve gobalibaddañāyena uposathaṃ pavāraṇañca ṭhapetvā upasampadādisesasaṅghakammānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ . Samaggānaṃ bhāvo sāmaggī .

‘‘ Na vo ahaṃ , cunda , diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemī ’’ ti ( dī . ni .3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā . ‘‘ Yena devūpapatyassa , gandhabbo vā vihaṅgamo ; Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ , manussattañca abbaje ; Te mayhaṃ āsavā khīṇā , viddhastā vinaḷīkatā ’’ ti .( a . ni .4.36)– Ettha tebhūmakaṃ kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā . Idha pana parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā āsavāti āha – ‘‘ asaṃvare ṭhitena tasmiṃyeva attabhāve pattabbā ’’ tiādi . Yadi hi bhagavā sikkhāpadaṃ na paññapeyya , tato asaddhammapaṭisevanaadinnādānapāṇātipātādihetu ye uppajjeyyuṃ parūpavādādayo diṭṭhadhammikā nānappakārā anatthā , ye ca taṃnimittameva nirayādīsuM2.35 nibbattassa pañcavidhabandhanakammakāraṇādivasena mahādukkhānubhavananānappakārā anatthā , te sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā ’’ ti . Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvoV2.31 , tattha bhavā diṭṭhadhammikā . Tena vuttaṃ ‘‘ tasmiṃyeva attabhāve pattabbā ’’ ti . Sammukhā garahaṇaṃ akitti , parammukhā garahaṇaṃ ayaso . Atha vā sammukhā parammukhā ca garahaṇaṃ akitti , parivārahāni ayasoti veditabbaṃ . Āgamanamaggathakanāyāti āgamanadvārapidahanatthāya .

Samparetabbato pecca gantabbato samparāyo , paralokoti āha ‘‘ samparāye narakādīsū ’’ ti .

Methunādīni rajjanaṭṭhānāni , pāṇātipātādīni dussanaṭṭhānāni .

Cuddasa khandhakavattāni nāma vattakkhandhake vuttāni āgantukavattaṃ āvāsikagamikaanumodanabhattaggapiṇḍacārikaāraññikasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhāyasaddhivihārikaācariyaantevāsikavattanti imāni cuddasa vattāni . Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāleyeva caritabbāni dveasīti mahāvattāni , na sabbāsu avatthāsu caritabbāni , tasmā cuddasakhandhakavattesu agaṇitāni , tāni pana ‘‘ pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññapessāmī ’’ ti ( cūḷava .75 ādayo ) ārabhitvā ‘‘ na upasampādetabbaṃ … pe … na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabban ’’ ti ( cūḷava .76) vuttāvasānāni chasaṭṭhi , tato paraṃ ‘‘ na , bhikkhave , pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ , mūlāyapaṭikassanārahena , mānattārahena , mānattacārikena , abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vatthabban ’’ tiādinā ( cūḷava .82) vuttavattāni pakatattacaritabbehi anaññattā visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitāni pañcāti ekasattati vattāni , ukkhepanīyakammakatavattesu vuttaṃ ‘‘ na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ … pe … nahāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabban ’’ ti ( cūḷava .75) idaṃ abhivādanādīnaṃ asādiyanaṃ ekaṃ ,‘‘ na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo ’’ tiādīni ( cūḷava .51) dasāti evametāni dvāsīti vattāni . Etesveva pana kānici tajjanīyakammādivattāāni , kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsīti eva , aññattha pana aṭṭhakathāpadese appakaṃM2.36 ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti ‘‘ asīti khandhakavattānī ’’ ti vuttaṃ .

Saṃvaravinayoti sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidhopi saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro , vinayanato vinayoti vuccati . Pahānavinayoti tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidhampi pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃV2.32 , vinayanaṭṭhena vinayo , tasmā pahānavinayoti vuccati . Samathavinayoti satta adhikaraṇasamathā . Paññattivinayoti sikkhāpadameva . Sikkhāpadapaññattiyā hi vijjamānāya eva sikkhāpadasambhavato paññattivinayopi sikkhāpadapaññattiyā anuggahito hoti .

Idāni – ‘‘ Yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ saṅghaphāsu , yaṃ saṅghaphāsu , taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya , yaṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya , taṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya , yaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya , taṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya , yaṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya , taṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya , yaṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya , taṃ appasannānaṃ pasādāya , yaṃ appasannānaṃ pasādāya , taṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya , yaṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya , taṃ saddhammaṭṭhitiyā , yaṃ saddhammaṭṭhitiyā , taṃ vinayānuggahāya . ‘‘ Yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ saṅghaphāsu , yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya , yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya , yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya , yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya , yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ appasannānaṃ pasādāya , yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya , yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ saddhammaṭṭhitiyā , yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ vinayānuggahāya . ‘‘ YaṃM2.37 saṅghaphāsu , taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya , yaṃ saṅghaphāsu , taṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya , yaṃ saṅghaphāsu , taṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya , yaṃ saṅghaphāsu , taṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya , yaṃ saṅghaphāsu , taṃ appasannānaṃ pasādāya , yaṃ saṅghaphāsu , taṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya , yaṃ saṅghaphāsu , taṃ saddhammaṭṭhitiyā , yaṃ saṅghaphāsu , taṃ vinayānuggahāya , yaṃ saṅghaphāsu , taṃ saṅghasuṭṭhutāya . ‘‘ Yaṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya … pe … yaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya … pe … yaṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya … pe … yaṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya … pe … yaṃ appasannānaṃ pasādāya … pe … yaṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya … pe … yaṃ saddhammaṭṭhitiyā … pe … yaṃ vinayānuggahāya , taṃ saṅghasuṭṭhutāyaV2.33 , yaṃ vinayānuggahāya , taṃ saṅghaphāsutāya , yaṃ vinayānuggahāya , taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya , yaṃ vinayānuggahāya , taṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya , yaṃ vinayānuggahāya , taṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya , yaṃ vinayānuggahāya , taṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya , yaṃ vinayānuggahāya , taṃ appasannānaṃ pasādāya , yaṃ vinayānuggahāya , taṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya , yaṃ vinayānuggahāya , taṃ saddhammaṭṭhitiyā ( pari .334). ‘‘ Atthasataṃ dhammasataṃ , dve ca niruttisatāni ; Cattāri ñāṇasatāni , atthavase pakaraṇe ’’ ti ( pari .334)– Yaṃ vuttaṃ parivāre , taṃ dassento ‘‘ apicetthā ’’ tiādimāha . Tattha ‘‘ yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ saṅghaphāsu , yaṃ saṅghaphāsu , taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā ’’ ti iminā anukkamena yaṃ vuttaṃ , taṃ sandhāya āsannāsannapadānaṃ uparūparipadehi saddhiṃ yojitattā saṅkhalikabandhanasadisattā ‘‘ saṅkhalikanayan ’’ ti vuttaṃ . Saṅkhalikanayaṃ katvāti sambandho . ‘‘ Yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ saṅghaphāsu , yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā ’’ ti evamādinā dasasu padesu ekamekaṃ padaṃ tadavasesehi navanavapadehi yojetvā yaṃ vuttaṃ , taṃ sandhāya ‘‘ ekekapadamūlikaṃ dasakkhattuṃ yojanaṃ katvā ’’ ti vuttaṃ . Atthasatan tiādīsuM2.38 saṅkhalikanaye tāva purimapurimapadānaṃ vasena dhammasataṃ veditabbaṃ , pacchimapacchimānaṃ vasena atthasataṃ daṭṭhabbaṃ . Kathaṃ ? Kiñcāpi parivāre ‘‘ yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ saṅghaphāsū ’’ tiādinā saṅkhalikanaye khaṇḍacakkameva vuttaṃ , tathāpi teneva nayena baddhacakkassapi nayo dinno , tasmā ‘‘ yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ saṅghaphāsū ’’ tiādiṃ vatvā ‘‘ yaṃ vinayānuggahāya , taṃ saṅghasuṭṭhū ’’ ti yojetvā baddhacakkaṃ kātabbaṃ . Evaṃ ‘‘ yaṃ saṅghaphāsu , taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā ’’ tiādiṃ vatvāpi ‘‘ yaṃ vinayānuggahāya , taṃ saṅghasuṭṭhu , yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ saṅghaphāsū ’’ ti yojetvā baddhacakkaṃ kātabbaṃ . Iminā anukkamena sesapadesupi yojitesu saṅkhalikanayena dasa baddhacakkāni honti . Tesu ekekasmiṃ cakke purimapurimapadānaṃ vasena dasa dasa dhammā , pacchimapacchimapadānaṃ vasena dasa dasa atthāti saṅkhalikanaye atthasataṃ dhammasatañca sampajjati . Ekamūlakanaye pana ‘‘ yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ saṅghaphāsu , yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā ’’ ti evamādinā ekameva padaṃ sesehi navahi padehi yojitanti purimapadassaV2.34 ekattā ekameva dhammapadaṃ naveva atthapadāni honti , tasmā ekamūlakanaye dasasu padesu ekamekaṃ mūlaṃ katvā dasakkhattuṃ yojanāya katāya dhammapadānaṃ vasena dhammapadāni dasa , atthapadāni navutīti atthasataṃ dhammasatañca na sampajjati , tasmā ekamūlakanaye saṅkhalikanaye vuttanayena atthasataṃ dhammasatañca aggahetvā yaṃ tattha dasadhammapadānaṃ navutiatthapadānañca vasena padasataṃ vuttaṃ , taṃ sabbaṃ dhammasatanti gahetvā tadatthajotanavasena aṭṭhakathāyaṃ vuttāni saṅghasuṭṭhubhāvādīni atthapadāni atthasatanti evaṃ gahite atthasataṃ dhammasatañca sampajjati . Evaṃ tāva atthasataṃ dhammasatañca veditabbaṃ . Dve ca niruttisatānīti ettha pana atthajotikānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisataṃ , dhammabhūtānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisatanti dve niruttisatāni ca veditabbāni . Cattāri ñāṇasatānīti atthasate ñāṇasataṃ , dhammasate ñāṇasataṃ , dvīsu niruttisatesu dve ñāṇasatānīti cattāri ñāṇasatāni .

Evañca pana , bhikkhaveti ettha ca -saddo bhinnakkamena yojetabboti āha ‘‘ uddiseyyātha cā ’’ ti . Kathaṃ panettha ‘‘ uddiseyyāthā ’’ ti vutte pariyāpuṇeyyāthātiādi atthasambhavoti āha ‘‘ atirekānayanattho hi ettha ca-saddo ’’ ti . Vuttatthato atirekassa atthassa ānayanaṃ atirekānayanaṃ , so attho etassāti atirekānayanattho , avuttasamuccayatthotiM2.39 vuttaṃ hoti .

‘‘ Asaṃvāso ’’ ti vuttattā ‘‘ daḷhaṃ katvā ’’ ti vuttaṃ .

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ Paṭhamapaññattikathā niṭṭhitā . Sudinnabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā . Makkaṭivatthukathāvaṇṇanā

Udake bhavaṃ odakaṃ , dhovanakiccanti āha udakakiccan tiādi .

Samāpajjissasīti anāgatavacanaṃ nāma-saddayogena katanti āha ‘‘ nāma-saddena yojetabban ’’ ti .

Dubbharatādīnaṃ hetubhūto asaṃvaro idha dubbharatādi-saddena vutto kāraṇe kāriyopacārenāti āha ‘‘ dubbharatādīnaṃ vatthubhūtassa asaṃvarassā ’’ ti .

Attāti attabhāvo . Dubbharatan ti attanā upaṭṭhākehi ca dukkhena bharitabbataṃ .

Sattehi kilesehi ca saṅgaṇanaṃ samodhānaṃ saṅgaṇikāti āha gaṇasaṅgaṇikāyātiādi . Aṭṭhakusītavatthupāripūriyāti ettha kammaṃ kātabbanti ekaṃ , tathā akāsinti , maggo gantabboti agamāsinti , nālatthaṃ bhojanassa pāripūrinti , alatthanti , uppanno me ābādhoti , aciravuṭṭhito gelaññāti ekanti imāni aṭṭha kusītavatthūni nāma . Ettha ca kosajjaṃ kusīta-saddena vuttaṃ .

Vināpi hi bhāvajotanapaccayaṃ bhāvattho viññāyati yathā paṭassa sukkanti . Sabbakilesāpacayabhūtāya vivaṭṭāyāti rāgādisabbakilesānaṃ apacayahetubhūtāya nibbānāya , nibbānatthanti attho .

Kusumamālan ti nānāguṇaṃ sandhāyāha . Ratanadāman ti atthasampattiṃ sandhāya vadati . Paṭikkhipanādhippāyā bhaddāli viya .

Saṃvarappahānapaṭisaṃyuttan ti sīlasaṃvarādīhi pañcahi saṃvarehi ceva tadaṅgappahānādīhi pañcahi pahānehi ca upetaṃ . Asuttanta vinibaddhan ti tīsu piṭakesu pāḷisaṅkhātasuttantavasena aracitaṃ , saṅgītikārehi ca anāropitaṃ , tenāha ‘‘ pāḷivinimuttan ’’ ti . Tena ca aṭṭhakathāsu yathānurūpaṃ saṅgahitantiV1.91 dasseti . Evarūpā hi pakiṇṇakadesanā aṭṭhakathāya mūlaṃ .

Okkantikadhammadesanā nāma tasmiṃ tasmiṃ pasaṅge otāretvā otāretvā nānānayehi kathiyamānā dhammadesanā , tenāha bhagavā kirātiādi .

Padaniruttibyañjanāni nāmavevacanāneva ‘‘ nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ niruttī ’’ tiādīsu ( dha . sa .1315) viya . Nippariyāyena virati sikkhāpadaṃ nāma . Akusalapakkhe dussīlyaṃ nāma cetanā . Kusalapakkhepi cetanāpariyāyato vibhaṅge ‘‘ sikkhāpadan ’’ ti vuttaṃ .

Vuttatthavasenāti patiṭṭhāadhigamupāyavasena .

Sikkhāpadavibhaṅge yā tasmiṃ samaye kāmesumicchācārā ārati viratītiādinā ( vibha .706) niddiṭṭhaviratiyo ceva , yā tasmiṃ samaye cetanā sañcetanātiādinā ( vibha .704) niddiṭṭhacetanā ca , kāmesumicchācārā viramantassa phasso … pe … avikkhepotiādinā ( vibha .705) niddiṭṭhaphassādidhammā ca sikkhāpadanti dassetuṃ ‘‘ ayañca atthoM1.105 sikkhāpadavibhaṅge vuttanayeneva veditabbo ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Yo tattha nāmakāyo padakāyoti idaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttan ’’ ti vadanti . Nāmakāyoti nāmasamūho nāmapaññattiyeva , sesānipi tasseva vevacanāni .

Sikkhākoṭṭhāsoti viratiādayo vuttā tappakāsakañca vacanaṃ .

Atthavaseti hitavisese ānisaṃsavisese , te ca sikkhāpadapaññattiyā hetūti āha ‘‘ kāraṇavase ’’ ti .

Saṅghasuṭṭhutāyāti ettha lokavajjassa paññāpane saṅghasuṭṭhutā hoti pākaṭādīnavato . Paññattivajjassa paññāpane saṅghaphāsutā hoti pākaṭānisaṃsattā . Tattha paṭhamena dummaṅkūnaṃ niggaho , dutiyena pesalānaṃ phāsuvihāro . Paṭhamena samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighāto , dutiyena diṭṭhadhammikānaṃ . Tathā paṭhamena appasannānaṃ pasādo , dutiyena pasannānaṃ bhiyyobhāvo . ‘‘ Pubbe katapuññatāya codiyamānassa bhabbakulaputtassā ’’ ti vuttattā ‘‘ sudinno taṃ kukkuccaṃ vinodetvā arahattaṃ sacchākāsi , teneva pabbajjā anuññātā ’’ ti vadanti , upaparikkhitabbaṃ . Tathā paṭhamena saddhammaṭṭhiti , dutiyena vinayānuggaho hotīti veditabbo . Apicettha vatthuvītikkame yattha ekantākusalabhāvena , taṃ saṅghasuṭṭhubhāvāya paññattaṃ lokavajjato , yattha paññattijānane eva atthāpatti , na aññadā , taṃ saddhammaṭṭhitiyā vāpi pasāduppādabuddhiyā dhammadesanāpaṭisaṃyuttaṃ , itarañca sekhiyaṃ , idaṃ lokavajjaṃ nāma . Vatthuno paññattiyā vā vītikkamacetanāyābhāvepi paṭikkhittassa karaṇe , kattabbassa akaraṇe vāM0.73 sati yattha āpattippasaṅgo , taṃ sabbaṃ ṭhapetvā surāpānaṃ paṇṇattivajjan ti veditabbaṃ . Āgantukavattaṃ , āvāsika , gamika , anumodana , bhattagga , piṇḍacārika , āraññaka , senāsanaV0.67 , jantāghara , vaccakuṭi , saddhivihārika , upajjhāya , antevāsika , ācariyavattanti etāni aggahitaggahaṇanayena gaṇiyamānāni cuddasa , etāni pana vitthārato dveasīti mahāvattāni nāma honti . Sattahi āpattikkhandhehi saṃvaro saṃvaravinayo paññattisikkhāpadameva . Tattha paññattivinayo samathavinayatthāya samathavinayo saṃvaravinayatthāya saṃvaravinayo pahānavinayatthāyāti yojanā veditabbā . Yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ saṅghaphāsūti ekamiva vuttaṃ saṅghasuṭṭhutāya sati saṅghaphāsu bhavissatīti dīpanatthaṃ . Pakarīyanti ettha te te payojanavisesasaṅkhātā atthavasāti atthavasaṃ ‘‘ pakaraṇan ’’ ti vuccati . Dasasu padesu ekekaṃ mūlaṃ katvā dasakkhattuṃ yojanāya padasataṃ vuttaṃ . Tattha pacchimassa padassa vasena atthasataṃ purimassa vasena dhammasataṃ atthajotikānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisataṃ , dhammabhūtānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisatanti dve niruttisatāni , atthasate ñāṇasataṃ , dhammasate ñāṇasataṃ dvīsu niruttisatesu dve ñāṇasatānīti cattāri ñāṇasatāni veditabbāni . Ettha saṅghasuṭṭhutāti dhammasaṅghassa suṭṭhubhāvoti attho . ‘‘ Atthapadānīti aṭṭhakathā . Dhammapadānīti pāḷī ’’ ti vuttaṃ kira .

Sukhavihārābhāve sahajīvanassa abhāvato sahajīvitāti sukhavihārova vutto .

Dussīlapuggalāti nissīlā dūsitasīlā ca . Pārājikasikkhāpadappasaṅge hi nissīlā adhippetā , sesasikkhāpadapasaṅge tehi tehi vītikkamehi khaṇḍachiddādibhāvappattiyā dūsitasīlā adhippetā . Ubhayenapi alajjinova idha ‘‘ dussīlā ’’ ti vuttāti veditabbā .

Sabbasikkhāpadānampi dasa atthavase paṭicceva paññattattā upari dussīlapuggale nissāyāti etthāpi eseva nayo , teneva ‘‘ ye maṅkutaṃ … pe … niggahessatī ’’ ti sabbasikkhāpadasādhāraṇavasena attho vutto . Tattha maṅkutan ti nittejataṃ adhomukhataṃ . Dhammenātiādīsu dhammoti bhūtaṃ vatthu . Vinayoti codanā ceva sāraṇā ca . Satthusāsanan ti ñattisampadā ceva anusāvanasampadā ca .

Dussīlapuggale nissāya hi uposatho na tiṭṭhati , pavāraṇā na tiṭṭhati , saṅghakammāni nappavattanti , sāmaggī na hotīti iminā alajjīhi saddhiṃ uposathādisakalasaṅghakammaṃ kātuṃ na vaṭṭati dhammaparibhogattāti dasseti . Uposathapavāraṇānaṃ niyatakālikatāya ca avassaṃ kattabbattā saṅghakammato visuṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .

Akitti garahā . Ayaso parivārahāni .

Cuddasa khandhakavattāni nāma vattakkhandhake ( cūḷava .356 ādayo ) vuttāni āgantukavattaṃV1.92 āvāsikagamikaanumodanabhattaggapiṇḍacārikaāraññakasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhāyasaddhivihārikaācariyaantevāsikavattanti imāni cuddasa vattāni , etāni ca sabbesaṃ bhikkhūnaṃ sabbadā ca yathārahaṃ caritabbāni . Dve asīti mahāvattāni pana tajjanīyakammakatādikāleyeva caritabbāni , na sabbadā . Tasmā visuṃ gaṇitāni . Tāni pana ‘‘ pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññapessāmī ’’ ti ( cūḷava .75) ārabhitvā ‘‘ na upasampādetabbaṃ … pe … na chamāya caṅkamanteM1.106 caṅkame caṅkamitabban ’’ ti vuttāvasānāni chasaṭṭhi , tato paraṃ ‘‘ na , bhikkhave , pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikena vuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ , mūlāyapaṭikassanārahena , mānattacārikena , mānattārahena , abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vatthabban ’’ tiādinā ( cūḷava .82) vuttavattāni pakatattena caritabbehi anaññattā visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitāni pañcāti ekasattativattāni ca ukkhepanīyakammakatavattesu ca vuttaṃ ‘‘ na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ … pe … nahāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabban ’’ ti ( cūḷava .86) idaṃ abhivādanādīnaṃ asādiyanaṃ ekaṃ ,‘‘ na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo ’’ tiādīni ( cūḷava .51) ca dasāti evaṃ dvāsīti vattāni honti , etesveva pana kānici tajjanīyakammādivattāni kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsītiyeva . Aññattha pana aṭṭhakathāpadese appakaṃ ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti asītikhandhakavattānīti āgataṃ . Atha vā purimehi cuddasavattehi asaṅgahitāni vinayāgatāni sabbāni vattāni yathā dvāsīti vattāni , asīti vattāni eva vā honti , tathā saṅgahetvā ñātabbāni .

Saṃvaravinayoti sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidhopi saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro , vinayanato vinayoti vuccati . Pahānavinayoti tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidhampi pahānaṃ , yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ , vinayanaṭṭhena vinayo , tasmā ‘‘ pahānavinayo ’’ ti vuccati . Samathavinayoti satta adhikaraṇasamathā . Paññattivinayoti sikkhāpadameva . Tampi hi bhagavato sikkhāpadapaññattiyāva anuggahitaṃ hoti tabbhāve eva bhāvato .

Saṅkhalikanayaṃ katvā dasakkhattuṃ yojanañca katvā yaṃ vuttanti sambandho . Tattha purimapurimapadassa anantarapadeneva yojitattā ayosaṅkhalikasadisanti ‘‘ saṅkhalikanayan ’’ ti vuttaṃ .

Dasasu padesu ekamekaṃ padaṃ tadavasesehi navanavapadehi yojitattā ‘‘ ekekapadamūlikan ’’ ti vuttaṃ .

AtthasataṃM1.107V1.93 dhammasatan ti ettha yo hi so parivāre ( pari .334) yaṃ saṅghasuṭṭhu , taṃ saṅghaphāsūti ādiṃkatvā yaṃ saddhammaṭṭhitiyā , taṃ vinayānuggahāyāti pariyosānaṃ khaṇḍacakkavaseneva saṅkhalikanayo vutto , tasmiṃ ekamūlakanaye āgatabaddhacakkanayena yaṃ vinayānuggahāya , taṃ saṅghasuṭṭhūti idampi yojetvā baddhacakke kate purimapurimāni dasa dhammapadāni , pacchimapacchimāni dasa atthapadāni cāti vīsati padāni honti . Ekamūlakanaye pana ekasmiṃ vāre naveva atthapadāni labbhanti . Evaṃ dasahi vārehi navuti atthapadāni navuti dhammapadāni ca honti , tāni saṅkhalikanaye vuttehi dasahi atthapadehi dasahi dhammapadehi ca saddhiṃ yojitāni yathāvuttaṃ atthasataṃ dhammasatañca hontīti veditabbaṃ . Yaṃ panettha sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha ṭī . pārājikakaṇḍa 2.39) saṅkhalikanayepi ekamūlakanayepi paccekaṃ atthasatassa dhammasatassa yojanāmukhaṃ vuttaṃ , taṃ tathā siddhepi atthasataṃ dhammasatanti ( pari .334) gāthāya na sameti dve atthasatāni dve dhammasatāni cattāri niruttisatāni aṭṭha ñāṇasatānīti vattabbato . Tasmā idha vuttanayeneva atthasataṃ dhammasatanti vuttanti gahetabbaṃ . Dve ca niruttisatānīti atthajotikānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisataṃ , dhammabhūtānaṃ niruttīnañca vasena niruttisatanti dve niruttisatāni . Cattāri ca ñāṇasatānīti atthasate ñāṇasataṃ , dhammasate ñāṇasataṃ , dvīsu niruttisatesu dve ñāṇasatānīti cattāri ñāṇasatāni .

Atirekānayanatthoti avuttasamuccayattho .

Methunaṃ dhamman ti evaṃ bahulanayena laddhanāmakaṃ sakasampayogena , parasampayogena vā attano nimittassa sakamagge vā paramagge vā paranimittassa sakamagge eva pavesapaviṭṭhaṭhituddharaṇesu yaṃ kiñci ekaṃ paṭisādiyanavasena seveyya pārājiko hoti asaṃvāsoti . Keci pana ‘‘ pavesādīni cattāri vā tīṇi vā dve vā ekaṃ vā paṭiseveyya , pārājiko hoti . Vuttañhetaṃ ‘ so ce pavesanaṃ sādiyati , paviṭṭhaṃ , ṭhitaṃ , uddharaṇaṃ sādiyati , āpatti pārājikassā ’ tiādī ’’ ti ( pārā .59) vadanti , tesaṃ matena catūsupi catasso pārājikāpattiyo āpajjati . Teyeva evaṃ vadanti ‘‘ āpajjatu methunadhammapārājikāpatti methunadhammapārājikāpattiyā tabbhāgiyā ’’ ti ,‘‘ attano vītikkame pārājikāpattiṃ , saṅghādisesāpattiñca āpajjitvā sikkhaṃ paccakkhāya gahaṭṭhakāle methunādipārājikaṃ āpajjitvā puna pabbajitvā upasampajjitvā ekaṃ saṅghādisesāpattiṃ ekamanekaṃ vā paṭikaritvāva so puggalo yasmā nirāpattiko hoti , tasmā so gahaṭṭhakāleM0.74 sāpattikovāti antimavatthuṃ ajjhāpannassāpi attheva āpattivuṭṭhānaṃ . Vuṭṭhānadesanāhi pana asujjhanato ‘ payoge payoge āpatti pārājikassā ’ ti na vuttaṃ gaṇanapayojanābhāvato . Kiñcāpi na vuttaṃ , atha kho padabhājane ‘ āpatti pārājikassā ’ ti vacanenāyamattho siddho ’’ ti yuttiñca vadanti . Yadi evaṃ mātikāyampi ‘‘ yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya pārājikan ’’ ti vattabbaṃ bhaveyya , pārājikassa anavasesavacanampi na yujjeyya . Sabbepi hi āpattikkhandhe bhikkhugaṇanañca anavasesetvāV0.68 tiṭṭhatīti anavasesavacananti katvā paveseva āpatti , na paviṭṭhādīsu , tamevekaṃ sandhāya ‘‘ yassa siyā āpattī ’’ ti pārājikāpattimpi anto katvā nidānuddese vacanaṃ veditabbaṃ . Tasmā mātikāyaṃ ‘‘ pārājikan ’’ ti avatvā ‘‘ pārājiko hotī ’’ ti puggalaniddesavacanaṃ tena sarīrabandhanena upasampadāya abhabbabhāvadīpanatthaṃ . ‘‘ Āpatti pārājikassā ’’ ti padabhājane vacanaṃ antimavatthuṃ ajjhāpannassāpi pārājikassa asaṃvāsassa sato puggalassa atheyyasaṃvāsakabhāvadīpanatthaṃ . Na hi so saṃvāsaṃ sādiyantopi theyyasaṃvāsako hoti , tasmā ‘‘ upasampanno bhikkhu ’’ tveva vuccati . Tenevāha ‘‘ asuddho hoti puggalo aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanno , tañce suddhadiṭṭhi samāno anokāsaṃ kārāpetvā akkosādhippāyo vadeti , āpatti omasavādena dukkaṭassā ’’ ti ( pārā .389). Anupasampannassa tadabhāvato siddho so ‘‘ upasampanno bhikkhu ’’ tveva vuccatīti . Tena padasodhammaṃ sahaseyyañca na janeti , bhikkhupesuññādiñca janetīti veditabbaṃ . Bhikkhunīnaṃ saṅghādisesesu pana bhikkhusaṅghādisesato vuṭṭhānavidhivisesadassanatthaṃ ‘‘ ayampi bhikkhunī … pe … āpannā ’’ ti ( pāci .679) puggalaniddesaṃ katvāpi pārājikato adhippāyantaradassanatthaṃ ‘‘ nissāraṇīyaṃ saṅghādisesan ’’ ti ( pāci .679) āpattināmaggahaṇañca kataṃ . Ettāvatā sapuggalaniddese dassitādassitāpattidukaṃ vitthāritaṃ hoti . Apuggalaniddesesu sekhiyesu āpattiyā dassanakāraṇaṃ sekhiyānaṃ aṭṭhakathāya meva vuttaṃ . Tadabhāvato itaresu āpattidassanaṃ kataṃ . Apuggalaniddesesupi dassitādassitāpattidukañca vitthāritaṃ hotīti .

Paṭhamapaññattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā . Paṭhamapaññattikathāvaṇṇanānayo niṭṭhito .

Sudinnabhāṇavāraṃ niṭṭhitaṃ . Sudinnabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā .

Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanā Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanā

40. Anuttānapadavaṇṇanāti uttānaṃ vuccati pākaṭaṃ , tappaṭipakkhena anuttānaṃ apākaṭaṃ appacuraṃ duviññeyyañca , anuttānānaṃ padānaṃ vaṇṇanā anuttānapadavaṇṇanā . Uttānapadavaṇṇanāya payojanābhāvato anuttānaggahaṇaṃ .

Pacurapaṭisevano hotīti bahulapaṭisevano hoti , divase divase nirantaraṃ paṭisevatīti attho . Pacuratthe hi vattamānavacanan ti sabbadā paṭisevanābhāvepi ‘‘ ihaV2.35 mallā yujjhantī ’’ tiādīsu viya bāhullavuttiṃ upādāya vattamānavacanaṃ .

40. Pacuratthe hi vattamānavacanan ti ekadā paṭisevitvā pacchā anoramitvā divase divase sevanicchāya vattamānattā sevanāya abhāvakkhaṇepi iha mallā yujjhantītiādīsu viya abbocchinnataṃ bāhullavuttitañca upādāya paṭisevatīti vattamānavacanaṃ katanti attho .

Āhiṇḍantāti vicarantā . Āhiṇḍantāti vicarantā .

Aññesupīti aññesupi bhikkhūsu .

41. Sahoḍḍhaggahitoti saha bhaṇḍena gahito . Attano micchāgāhena lesaoḍḍanena vā paripuṇṇatthampi paṭhamapaññattiṃ aññathā karonto ‘‘ tañca kho manussitthiyā , no tiracchānagatāyā ’’ ti āha . 41. SahoḍḍhaggahitotiM1.108 sabhaṇḍaggahito , ayameva vā pāṭho .

Dassanan ti sānurāgadassanaṃ . Gahaṇan ti anurāgavaseneva hatthena gahaṇaṃ . Āmasanaṃ attano sarīrena tassā sarīrassa upari āmasanamattaṃ , phusanaṃ tato daḷhataraṃ katvā saṃphusanaṃ , ghaṭṭanaṃ tatopi daḷhataraṃ katvā sarīrena sarīrassa ghaṭṭanaṃ . Taṃ sabbampīti dassanādi sabbampi . Taṃ sikkhāpadaṃ tatheva hotīti manussāmanussādipuggalavisesaṃ kiñci anupādiyitvā sāmaññato ‘‘ yo pana bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā ’’ ti ( pārā .39) vuttattā manussāmanussatiracchānagatānaṃ itthipurisapaṇḍakaubhatobyañjanānaṃV1.94 tiṃsavidhepi magge methunaṃ sevantassa taṃ sikkhāpadaṃ mūlacchejjakaraṃ hoti evāti adhippāyo . Etena yaṃ anupaññattimūlapaññattiyā eva adhippāyappakāsanavasena subodhatthāya vatthuvasena pavattānaṃ visesatthajotakavasenāti dassitaṃ hoti .

Āmasanaṃ āmaṭṭhamattaṃ . Tato daḷhataraṃ phusanaṃ . Ghaṭṭanaṃ pana tato daḷhataraṃ katvā sarīrena sarīrassa saṅghaṭṭanaṃ .

Taṃ sabbampīti anurāgena pavattitaṃ dassanādisabbampi .

42. Daḷhataraṃ sikkhāpadamakāsīti imasmiṃ adhikāre anupaññattiyā sikkhāpadassa daḷhīkaraṇaṃ sithilakaraṇañca pasaṅgato āpannaṃ vibhajitvā dassetukāmo ‘‘ duvidhañhi sikkhāpadan ’’ tiādimāha . 42. Pāṇātipātā disacittakasikkhāpadānaṃ surāpānā diacittakasikkhāpadānañca ( pāci .326 ādayo ) ekeneva lakkhaṇavacanena lokavajjataṃ dassetuṃ ‘‘ yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti , taṃ lokavajjaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ . Tattha sacittakapakkheti idaṃ kiñcāpi acittakasikkhāpadaṃ sandhāyeva vattuṃ yuttaṃ tasseva sacittakapakkhasambhavato , tathāpi sacittakasikkhāpadānampi asañcicca caṅkamanādīsu loke pāṇaghātavohārasambhavena acittakapakkhaṃ parikappetvā ubhinnampi sacittakācittakasikkhāpadānaṃ sādhāraṇavasena ‘‘ sacittakapakkhe ’’ ti vuttaṃ . Itarathā sacittakasikkhāpadānaṃ imasmiṃ vākye lokavajjatālakkhaṇaṃ na vuttaṃ siyā . ‘‘ Sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā ’’ ti vutte pana sacittakasikkhāpadānaṃ cittaṃ akusalameva , itaresaṃ sacittakapakkheyeva akusalaniyamo , na acittakapakkhe . Tattha pana yathāsambhavaṃ kusalaṃ vā siyā , akusalaṃ vā , abyākataṃ vāti ayamattho sāmatthiyato sijjhatīti veditabbaṃ . Sacittakapakkheti vatthuvītikkamavijānanacittena sacittakapakkheti gahetabbaṃ , na paṇṇattivijānanacittena tathā sati sabbasikkhāpadānampi lokavajjatāpasaṅgato . ‘‘ Paṭikkhittamidaṃ kātuṃ na vaṭṭatī ’’ ti jānantassa hi paṇṇattivajjepi anādariyavasena paṭighacittameva uppajjati , tasmā idaṃ vākyaṃ niratthakameva siyā sabbasikkhāpadānipi lokavajjānīti ettakamattasseva vattabbatāpasaṅgato . EtthaM1.109 ca sacittakapakkheyeva cittaṃ akusalanti niyamassa akatattā surāpānādīsu acittakapakkhe cittaṃ akusalaṃ na hotevāti na sakkā niyametuṃ , kevalaṃ pana sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva , na kusalādīti evamettha niyamo sijjhati , evañca surāti ajānitvā pivantānampi akusalacitteneva pānaṃ gandhavaṇṇakādibhāvaṃ ajānitvā limpantīnaṃ bhikkhunīnaṃ vināpi akusalacittena limpanañca , ubhayatthāpi āpattisambhavo ca samatthito hoti . Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.42)‘‘ sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti vacanato acittakassa vatthuajānanavasena acittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti viññāyatī ’’ ti vuttaṃ , taṃ na yuttaṃV1.95 . Acittakesu hi terasasu lokavajjesu surāpānasseva acittakapakkhepi akusalacittaniyamo , na itaresaṃ dvādasannaṃ akusalādicittenāpi āpajjitabbato . Yaṃ pana evaṃ kenaci anicchamānaṃ saddatopi apatīyamānamimaṃ niyamaṃ parādhippāyaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ yadi hi acittakassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalameva siyā , sacittakapakkheti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyā ’’ tiādi vuttaṃ , taṃ niratthakameva evaṃ niyamassa kenaci anadhippetattā . Na hi koci saddasatthavidū niyamaṃ icchati , yena sacittakapakkheti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyātiādi vuttaṃ bhaveyya , kintu sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva , acittakapakkhe pana cittaṃ aniyataṃ akusalameva vā siyā , kusalādīsu vā aññataranti evameva icchati . Tena sacittakapakkheti visesanampi sātthakaṃ siyā . Acittakasikkhāpadānaṃ sacittakapakkhesu akusalaniyamena lokavajjatā ca sijjhati . Tesu ca surāpānasseva acittakapakkhepi lokavajjatā akusalacittatā ca , itaresaṃ pana sacittakapakkhe evāti vādopi na virujjhatīti na kiñcettha anupapannaṃ nāma . Yaṃ panettha ‘‘ surāti ajānitvā pivantassa … pe … vināpi akusalacittena āpattisambhavato … pe … surāpānādiacittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatā na siyā ’’ tiādi vuttaṃ . Yañca tamatthaṃ sādhetuṃ gaṇṭhipadesu āgatavacanaṃ dassetvā bahuṃ papañcitaṃ , taṃ na sārato paccetabbaṃ aṭṭhakathāhi viruddhattā . Tathā hi ‘‘ vatthuajānanatāya cettha acittakatā veditabbā akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti vuttaṃ . Yañcetassa ‘‘ sacittakapakkheM1.110 akusaleneva pātabbato lokavajjatā ’’ ti vuttaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ , taṃ na sundaraṃ . ‘‘ Sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā ’’ ti sabbesaṃ lokavajjānaṃ idheva pārājikaṭṭhakathāya sāmaññato vatvā surāpānasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ akusaleneva pātabbatāyā ’’ ti evaṃ acittakapakkhepi akusalacittatāya visesetvā vuttattā . Na hi ‘‘ sāmaññato idha vuttova attho puna surāpānaṭṭhakathāyampi vutto ’’ ti sakkā vattuṃ vuttasseva puna vacane payojanābhāvā , tadaññesupi acittakalokavajjesu vattabbatāpasaṅgato ca , nāpi ekattha vutto nayo tadaññesupi ekalakkhaṇatāya vutto eva hotīti ‘‘ surāpānasikkhāpadeyeva ( pāci .326 ādayo ) vutto ’’ ti sakkā vattuṃ acittakalokavajjānaṃ sabbapaṭhame uyyuttasikkhāpadeyeva ( pāci .311 ādayo ) vattabbato , surāpānasikkhāpadeyeva vā vatvā eseva nayo sesesu acittakalokavajjesupīti atidisitabbato ca . Apica vuttamevatthaṃ vadantena ‘‘ sacittakapakkhe akusaleneva pātabbatāyā ’’ ti pubbe vuttakkamenevaV1.96 vattabbaṃ sandehādivigamatthattā puna vacanassa . Sikkhāpadavisaye ca visesitabbaṃ visesetvāva vuccati , itarathā āpattānāpattādibhedassa duviññeyyattā . Tathā hi bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni , citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cā ’’ ti giraggasamajjādīnaṃ sacittakapakkhe eva lokavajjatā akusalacittatā ca visesetvā vuttā , na evaṃ surāpānassa . Tassa pana pakkhadvayassāpi sādhāraṇavasena ‘‘ akusaleneva pātabbatāyā ’’ ti vuttaṃ , na pana ‘‘ sacittakapakkhe ’’ ti visesetvā . Tasmā idaṃ surāpānaṃ sacittakācittakapakkhadvayepi lokavajjaṃ akusalacittañcāti dassetumeva ‘‘ akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti visuṃ vuttanti suṭṭhu sijjhati . Eteneva yaṃ sāratthadīpaniyaṃ ‘‘ sacittakapakkhe akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti vuttassa imasseva adhippāyassa paṭipādakametanti saññāya iminā eva hi adhippāyena aññesupi lokavajjesu acittakasikkhāpadesu akusalacittatā eva vuttā , na pana ticittatā . Teneva bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃM1.111 vuttaṃ ‘‘ giraggasamajjaṃ cittāgārasikkhāpadaṃ saṅghāṇi itthālaṅkāro gandhavaṇṇako vāsitakapiññāko bhikkhunīādīhi ummaddanaparimaddanānīti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni akusalacittāni , ayaṃ panettha adhippāyo vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni , citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cā ’’ ti vuttaṃ , tampi paṭisiddhaṃ hoti tabbiparītasseva atthassa yathāvuttanayena sādhanato . Tasmā surāpānassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalamevāti imaṃ visesaṃ dassetumeva idaṃ vacanaṃ vuttanti gahetabbaṃ . Ayañhettha attho vatthuajānanatāya cetthāti ettha ca-kāro visesatthajotako apicāti iminā samānattho . Tasmā yadidaṃ aññesu acittakalokavajjesu vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni , citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cāti lokavajjatāya akusalacittatāya ca lakkhaṇaṃ vuccati , taṃ ettha surāpānasikkhāpade nāgacchati , idha pana viseso atthīti vuttaṃ hoti . So kataroti ce ? Vatthuajānanatāya eva vatthujānanacittena vināpi āpajjitabbatāya eva acittakatā veditabbā , natthettha acittakatāya viseso . Kintu vatthuajānanasaṅkhātaacittakapakkhepi akusalacitteneva surāmerayassa ajjhoharitabbatāyāti imassa sikkhāpadassa sacittakapakkhepi acittakapakkhepi lokavajjatā akusalacittatā ca veditabbāti ayamettha viseso . Idha hi ‘‘ citte pana satī ’’ ti avisesetvā ‘‘ akusalenevā ’’ ti sāmaññato vuttattā ubhayapakkhepi lokavajjatā akusalacittatā ca siddhāti veditabbā . Teneva paramatthajotikāya ( khu . pā . aṭṭha .2. pacchimapañcasikkhāpadavaṇṇanā ) khuddakaṭṭhakathāya sikkhāpadavaṇṇanāya ‘‘ surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃV1.97 kāyato ca kāyacittato cāti dvisamuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ . Surāti jānanacittābhāveneva hettha cittaṅgavirahito kevalopi kāyo ekasamuṭṭhānaṃ vutto , tasmiñca ekasamuṭṭhānakkhaṇepi yāya cetanāya pivati , sā ekantaakusalā eva hoti . Teneva tattheva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ paṭhamā cettha pañca ekantaakusalacittasamuṭṭhānattā pāṇātipātādīnaṃ pakativajjato veramaṇiyo , sesā paṇṇattivajjato ’’ ti evaṃ pañcannampi sāmaññato akusalacittatā lokavajjatāsaṅkhātā pakativajjatā ca vuttā . Aṅgesu ca jānanaṅgaṃ na vuttaṃ . Tathā hi ‘‘ surāmerayamajjapamādaṭṭhānassaM1.112 pana surādīnaṃ aññataraṃ hoti madanīyaṃ , pātukāmatācittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti , tajjañca vāyāmaṃ āpajjati , pīte ca pavisatīti imāni cattāri aṅgānī ’’ ti vuttaṃ , na pana surāti jānanaṅgena saddhiṃ pañcāti . Yadi hi surāti jānanampi aṅgaṃ siyā , avassameva taṃ vattabbaṃ siyā , na ca vuttaṃ . Yathā cettha , evaṃ aññāsupi suttapiṭakādiaṭṭhakathāsu katthaci jānanaṅgaṃ na vuttaṃ . Tasmā ‘‘ akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti imassa aṭṭhakathāpāṭhassa acittakapakkhepi ‘‘ akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti evameva atthoti niṭṭhamettha gantabbaṃ . Apica yaṃ gaṇṭhipadesu ‘‘ etaṃ sattaṃ māressāmīti tasmiṃyeva padese nipannaṃ aññaṃ mārentassa pāṇasāmaññassa atthitāya yathā pāṇātipāto hoti , evaṃ etaṃ majjaṃ pivissāmīti aññaṃ majjaṃ pivantassa majjasāmaññassa atthitāya akusalameva hoti , yathā pana kaṭṭhasaññāya sappaṃ ghātentassa pāṇātipāto na hoti , evaṃ nāḷikerapānasaññāya majjaṃ pivantassa akusalaṃ na hotī ’’ ti pāṇātipātena saddhiṃ sabbathā samānattena upametvā vuttaṃ , taṃ ativiya ayuttaṃ sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ pāṇātipātādiakusalānañca aññamaññaṃ samānatāya niyamābhāvā . Pāṇātipāto hi pariyāyenāpi sijjhati , na tathā adinnādānaṃ . Taṃ pana āṇattiyāpi sijjhati , na ca methunādīsu . Tasmā payogaṅgādīhipi bhinnānameva saṃsaṭṭhaṃ sabbathā samīkaraṇaṃ ayuttameva . ‘‘ Pāṇātipāto viya adinnādānamethunādīnipi pariyāyakathādīhi sijjhantī ’’ ti kenaci vutte taṃ kinti na gayhati tathā vacanābhāvāti ce ? Idhāpi ‘‘ tathā pāṇātipātasadisaṃ surāpānan ’’ ti vacanābhāvā idampi na gahetabbameva . Kiñci aṭṭhakathāvacaneneva siddhamevatthaṃ paṭibāhantena vinayaññunā suttasuttānulomādīhi tassa virodhaṃ dassetvā paṭibāhetabbaṃ , na pana payogaṅgādīhi accantavibhinnena sikkhāpadantarena saha samīkaraṇamattena . Na hi ‘‘ surāti ajānitvā pivantassāpi akusalamevā ’’ ti ettha suttādivirodho atthi , vinayapiṭake tāva etassa atthassa viruddhaṃ suttādikaṃ na dissati , nāpi suttapiṭakādīsu . YaṃV1.98 panettha keci vadanti ‘‘ manopubbaṅgamā dhammāti ( dha . pa .1,2) vuttattā sabbāni akusalāni pubbe vītikkamavatthuṃ jānantasseva hontī ’’ ti . Taṃ tesaṃ suttādhippāyānabhiññātamevaM1.113 pakāseti . Na hi ‘‘ manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti idaṃ vacanaṃ pubbe vītikkamavatthuṃ jānantasseva akusalā dhammā uppajjantīti imamatthaṃ dīpeti , atha kho kusalākusalā dhammā uppajjamānā uppādapaccayaṭṭhena pubbaṅgamabhūtaṃ sahajātacittaṃ nissāyeva uppajjanti , na vinā cittenāti imamatthaṃ dīpeti . Na hettha ‘‘ surāti ajānitvā pivantassa akusalamevā ’’ ti vutte sahajātacittaṃ vināpi lobhādiakusalacetasikā dhammā uppajjantīti ayamattho āpajjati . Yena taṃ nisedhāya idaṃ suttaṃ āharaṇīyaṃ siyā , abhidhammavirodhopettha natthi pubbe nāmajātiādivasena ajānantasseva pañcaviññāṇavīthiyaṃ kusalākusalajavanuppattivacanato . Apica bālaputhujjanānaṃ chasu dvāresu uppajjamānāni javanāni yebhuyyena akusalāneva uppajjanti . Kusalāni pana tesaṃ kalyāṇamittādiupanissayabalena appakāneva uppajjanti , tuṇhībhūtānampi niddāyitvā supinaṃ passantānampi uddhaccādiakusalajavanasseva yebhuyyappavattito kusalākusalavirahitassa javanassa tesaṃ abhāvā . Akusalā hi visayānuguṇaṃ vāsanānuguṇañca yathāpaccayaṃ samuppajjanti , tattha kiṃ pubbe jānanājānananibaddhena . Ye pana jānanādiaṅgasampannā pāṇātipātādayo , ye ca jānanādiṃ vināpi sijjhamānā surāpānamicchādiṭṭhiādayo , te te tathā tathā yāthāvato ñatvā sammāsambuddhena niddiṭṭhā , tesañca yathāniddiṭṭhavasena gahaṇe ko nāma abhidhammavirodho . Evaṃ suttādivirodhābhāvato , aṭṭhakathāya ca vuttattā yathāvuttavasenevettha attho gahetabbo . Yadi evaṃ kasmā ‘‘ sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati , na ajānitvā ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti ? Nāyaṃ doso sīlabhedassa bhagavato āṇāyattattā ukkhittānuvattikādīnaṃ sīlabhedo viya . Na hi tāsaṃ akusaluppattiyā eva sīlabhedo hoti saṅghāyattasamanubhāsanānantareyeva vihitattā . Evamidhāpi jānitvā pivane eva vihito , na ajānitvā pivane . Añño hi sikkhāpadavisayo , añño akusalavisayo . Teneva sāmaṇerānaṃ purimesu pañcasu sikkhāpadesu ekasmiṃ bhinne sabbānipi sikkhāpadāni bhijjanti . Akusalaṃ pana yaṃ bhinnaṃ , tena ekeneva hoti , nāññehi . Tasmā sāmaṇerassaM1.114 ajānitvā pivantassa sīlabhedābhāvepi kammapathappattaṃ akusalamevāti gahetabbaṃ . Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.42)‘‘ sāmaṇerassa surāti ajānitvāV1.99 pivantassa pārājikaṃ natthi , akusalaṃ pana hotī ’’ ti kehici vuttavacanaṃ ‘‘ taṃ tesaṃ matimattan ’’ ti paṭikkhipitvā ‘‘ bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ . Sāmaṇero jānitvā pivanto sīlabhedaṃ āpajjati , na ajānitvāti ettakameva hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , akusalaṃ pana hotīti na vuttan ’’ ti tattha kāraṇaṃ vuttaṃ , taṃ akāraṇaṃ . Na hi aṭṭhakathāyaṃ sāmaṇerānaṃ jānitvā pivane eva sīlabhedo , na ajānitvāti sīlabhedakathanaṭṭhāne akusalaṃ pana hotīti avacanaṃ ajānanapakkhe akusalābhāvassa kāraṇaṃ hoti , tattha pasaṅgābhāvā , vattabbaṭṭhāne eva ‘‘ akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti vuttattā ca . Na ca te ‘‘ akusalaṃ pana hotī ’’ ti vadantā ācariyā imaṃ sāmaṇerānaṃ sīlabhedappakāsakaṃ khandhakaṭṭhakathāpāṭhameva gahetvā avocuṃ , yena ‘‘ ettakameva aṭṭhakathāyaṃ vuttan ’’ ti vattabbaṃ siyā , atha kho surāpānaṭṭhakathāgataṃ suttapiṭakaṭṭhakathāgatañca anekavidhaṃ vacanaṃ , mahāvihāravāsīnaṃ paramparopadesañca gahetvā avocuṃ . Bhinnaladdhikānaṃ abhayagirikādīnaṃ matañhetaṃ , yadidaṃ jānitvā pivantasseva akusalanti gahaṇaṃ . Tasmā yaṃ vuttaṃ kehici ‘‘ sāmaṇerassa surāti ajānitvā pivantassa pārājikaṃ natthi , akusalaṃ pana hotī ’’ ti , taṃ suvuttanti gahetabbaṃ . Yañca sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.42)‘‘ ajānitvā pivantassāpi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato ’’ ti kehici vuttavacanaṃ ‘‘ na sundaran ’’ ti paṭikkhipitvā ‘‘ bodhisatte kucchigate bodhisattamātu sīlaṃ viya hi idampi ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti veditabban ’’ ti vatvā dhammatāsiddhattaṃyeva samatthetuṃ ‘‘ bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati , na suraṃ pivati . Sace pissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti , khīrameva pavisati , na surā . Yathā kiṃ ? Yathā koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati , na udakaṃ . Idaṃ yonisiddhanti ce , idampi dhammatāsiddhanti veditabban ’’ ti idaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ dassitaṃ , tampi na yuttameva . Yathā hi bodhisattamātu sīlaṃ viya ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti etthaM1.115 bodhisattamātu dhammatā nāma bodhisattassa ca attano ca pāramitānubhāvena akusalānuppattiniyamo eva . Tathā ariyasāvakānampi bhavantare pāṇātipātādīnaṃ dasannaṃ kammapathānaṃ aññesañca apāyahetukānaṃ akusalānaṃ accantappahāyakassa maggassa ānubhāvena taṃtaṃsīlavītikkamahetukassa akusalassa anuppattiniyamo eva dhammatā . Na hi sabhāvavādīnaṃ dhammatā viya ahetukatā idha dhammatā nāma . Yathā vā evaṃdhammatānaye kāraṇassa bhāve abhāve ca kāriyassa bhāvo abhāvo ca dhammatā , na ahetuappaccayābhāvābhāvo , evamidhāpi pāṇātipātādikammapathānaṃ hetubhūtassa kilesassa accantābhāvena tesaṃ abhāvo , tadavasesānaṃ akusalānaṃ hetuno bhāvena bhāvo ca dhammatāV1.100 , na ahetukatā . Tasmā apāyahetuno rāgassa abhāveneva ariyānaṃ ajānitvāpi surāya anajjhoharaṇanti suvuttamevidaṃ kehici ‘‘ ajānitvā pivantassāpi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato ’’ ti , taṃ kena hetunā na sundaraṃ jātanti na ñāyati , dhammatāsiddhanti vā kathanena kathaṃ taṃ paṭikkhittanti . Yampi dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .1.352)‘‘ surañca khīrañca missetvā … pe … idaṃ dhammatāsiddhan ’’ ti vacanaṃ , tampi surāpānassa acittakapakkhepi akusalacittaññeva sādheti . Tathā hi ‘‘ bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi pāṇaṃ na hanati , nādinnaṃ ādiyati … pe … na suraṃ pivatī ’’ ti vutte ‘‘ purimānaṃ tāva catunnaṃ kammapathānaṃ sacittakattā viramaṇaṃ sukaraṃ , pacchimassa pana surāpānassa acittakattā kathaṃ viramaṇaṃ bhaveyyā ’’ ti codanāsambhavaṃ manasikatvā vatthuajānanavasena acittakattepi yasmā kammapathappattaakusaleneva surā ajjhoharitabbā , tādisī ca akusalappavatti ariyasāvakassa maggeneva hatā , tasmāssa paragalaṃ surāya pavisanaṃ natthīti atthato gamyamānatthaṃ parihāravacanaṃ vadatā ‘‘ sace pissa surañca khīrañcā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha khīrameva pavisati , na surāti idaṃ surāya sabbathāpi paragalappavesābhāvadassanaparaṃ , na pana surāmissakhīrassa surāya viyojanasāmatthiyadassanaparaṃ . Ayañhettha adhippāyo – yadi hi surāmisse khīre kiñci paviseyya , khīrameva paviseyya , na surā . Khīre pana surāya aviyutte na kiñci pavisatītiM1.116 . Idaṃ yonisiddhan ti udakassa mukhe appavisanaṃ yonisiddhaṃ . Yonīti cettha jāti adhippetā . Tasmā koñcajātikānaṃ mukhatuṇḍasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ khīramissaudakajjhoharaṇahetuttābhāvena taṃ appavisanaṃ siddhanti attho . Idampi hi khīramissāya surāya khīre pavisantepi paragalāpavisananti . Dhammatāsiddhan ti ariyasāvakassa arūpadhammānaṃ surāpivanahetubhūtakilesasahitattābhāvasaṅkhātāya dhammatāya siddhaṃ . Evamettha acittakapakkhepi surāya akusalacitteneva pātabbato ariyasāvakānaṃ apivanaṃ samatthitanti veditabbaṃ . Athāpi siyā ajānanapakkhe akusalacittena vināva pātabbattepi surāya apivanaṃ ariyānaṃ dhammatātiV1.101 samatthanaparametanti , taṃ na , aṭṭhakathāvacanantarehi virujjhanato . Yathā hi vacanantarehi na virujjhati , tathāyeva attho gahetabbo . Apica pāṇātipātādīnaṃ pañcannaṃ kammapathānaṃ bhavantarepi akaraṇaṃ ariyānaṃ dhammatāsīlameva , tesañca yadi sacittakataṃ samānaṃ . Surāpānaṃ viya itarānipi cattāri ajānantenāpi ariyasāvakena na kattabbāni siyuṃ , tathā ca ajānantānaṃ ariyānaṃ kusalābyākatacittehipi viramaṇaparamāraṇaparasantakagahaṇādīsu kāyavacīpavatti na sampajjeyya , no ce sampajjati , cakkhupālattherassa caṅkamanena pāṇaviyogassa , uppalavaṇṇattheriyā balakkārena maggenamaggaphusanassa ca pavattattā . Tasmā surāpānassa acittakapakkhepi akusaleneva pātabbatāya surā ariyānaṃ paragalaṃ na pavisatīti visesetvā vuttanti veditabbaṃ . Nanu vatthuṃ jānantasseva sabbe kammapathā vuttāti ? Na , micchādiṭṭhiyā viparītaggahaṇeneva pavattattā . Kathañhi nāma asabbaññuṃ sabbaññuto , aniccādiṃ niccādito ca gahaṇantī diṭṭhi vatthuṃ vijānāti . Yadi hi jāneyya , micchādiṭṭhiyeva na siyā . Sā ca kammapathesu gaṇitāti kuto jānantasseva kammapathappavattiniyamo . Atha sabbaññuṃ sabbaññūti gaṇhantīpi ‘‘ ayaṃ satto ’’ ti tassa sarūpaggahaṇato diṭṭhipi vatthuṃ vijānātīti ce ? Na , surāpānassapi ‘‘ ayaṃ na surā ’’ ti sarūpaggahaṇassa samānattā . ‘‘ Ayan ’’ ti ca vatthuparāmasanepi ‘‘ surā ’’ ti visesavijānanābhāvā na jānātīti ce ? ‘‘ Ayan ’’ ti puggalattaṃ jānantīpi ‘‘ asabbaññū ’’ tipi visesajānanābhāvā diṭṭhipi vatthuṃ na jānātīti samānameva . Evañhi tesaṃM1.117 buddhāti ahitoti ahitaṃ vā pūraṇakassapādiṃ hito paṭighassa vā anunayassa vā uppādanepi eseva nayo . Vipallāsapubbakañhi sabbaṃ akusalaṃ . Apica surāya pīyamānāya niyamena akusaluppādanaṃ sabhāvo pītāya viya . Khīrādisaññāya pītasurassa puggalassa mātubhaginiādīsupi rāgadosādiakusalappabandho vatthusabhāveneva uppajjati , evaṃ pīyamānakkhaṇepi tikhiṇo rāgo uppajjateva , teneva sāgatattherassa ajānitvā pivanakāle pañcābhiññādijhānaparihāni , pacchā ca buddhādīsu agāravādiakusalappabandho yāva surāvigamā pavattittha . Teneva bhagavāpi tassa agāravādiakausalappavattidassanamukhena surādosaṃ pakāsetvā sikkhāpadaṃ paññapesi . Na hi pañcanīvaraṇuppattiṃ vinā jhānaparihāni hoti . Tasmā ajānantassāpi surā pīyamānā pītā ca attano sabhāveneva akusaluppādikāti ayamattho sāgatattherassa jhānaparihāniyā anvayatopi , ariyānaṃ kilesābhāvena mukhena surāya appavesasaṅkhātabyatirekatopi sijjhatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ , evaṃ gahaṇameva hi vibhajjavādīmatānusāraṃ . Yaṃ pana ‘‘ jānitvā pivantasseva akusalan ’’ ti gahaṇaṃ , taṃ bhinnaladdhikānaṃ abhayagirikādīnamevaV1.102 mataṃ , taṃ pana gaṇṭhipadakārakādīhi ‘‘ paravādo ’’ ti ajānantehi attano matiyā saṃsanditvā likhitaṃ vibhajjavādīmaṇḍalampi pavisitvā yāvajjatanā sāsanaṃ dūseti , purāpi kira imasmimpi damiḷaraṭṭhe koci bhinnaladdhiko nāgaseno nāma thero kuṇḍalakesīvatthuṃ paravādamathananayadassanatthaṃ damiḷakabbarūpena kārento ‘‘ imaṃ surāpānassa jānitvāva pivane akusalanayaṃ , aññañca desakālādibhedena anantampi ñeyyaṃ sabbaññutaññāṇaṃ salakkhaṇavaseneva ñātuṃ na sakkoti ñāṇena paricchinnattena ñeyyassa anantattahānippasaṅgato . Aniccādisāmaññalakkhaṇavaseneva pana ñātuṃ sakkotī ’’ ti ca ,‘‘ paramatthadhammesu nāmarūpantiādibhedo viya puggalādisammutipi visuṃ vatthubhedo evā ’’ ti ca evamādikaṃ bahuṃ viparītatthanayaṃ kabbākārassa kavino upadisitvā tasmiṃ pabandhe kāraṇābhāsehi satiṃ sammohetvā pabandhāpesi , tañca kabbaṃ nissāya imaṃ bhinnaladdhikamataṃ idha vibhajjavādīmateM1.118 sammissaṃ ciraṃ pavattittha . Taṃ pana pacchā ācariyabuddhappiyamahātherena bāhirabbharikaṃ diṭṭhijālaṃ vighāṭetvā idha parisuddhaṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpentena sodhitampi sāratthadīpaniyā ( sārattha . ṭī . pārājikakaṇḍa 2.42) vinayaṭīkāya surāpānassa sacittakapakkheyeva cittaṃ akusalanti samatthanavacanaṃ nissāya kehici vipallattacittehi puna ukkhittasiraṃ jātaṃ , tañca mahātherehi vinicchinitvā gārayhavādaṃ katvā madditvā laddhigāhake ca bhikkhū viyojetvā dhammena vinayena satthusāsanena cireneva vūpasamitaṃ . Tenevettha mayaṃ evaṃ vitthārato idaṃ paṭikkhipimha ‘‘ mā aññepi vibhajjavādino ayaṃ laddhi dūsesī ’’ ti . Tasmā idha vuttāni avuttāni ca kāraṇāni suṭṭhu sallakkhetvā yathā āgamavirodho na hoti , tathā attho gahetabbo . Sesan ti yassa vatthuvijānanacittena sacittakapakkhepi cittaṃ akusalamevāti niyamo natthi , taṃ sabbanti attho . Rundhantīti ‘‘ tiracchānagatitthiyā doso natthī ’’ tiādinā anāpattiyā lesaggahaṇaṃ nivārentī . Dvāraṃ pidahantīti ‘‘ tañca kho manussitthiyā ’’ tiādinā ( pārā .41) lesaggahaṇassa kāraṇasaṅkhātaṃ dvāraṃ pidahantī . Sotaṃ pacchindamānāti tadubhayalesaggahaṇadvārānaṃ vasena avicchinnaṃ vītikkamasotaṃ pacchindamānā . Gāḷhataraṃ karontīti yathāvuttehi kāraṇehi paṭhamapaññattisiddhaṃ āpattiññeva daḷhaṃ karontī , anāpattiyā okāsaṃ adadamānāti attho . Sā ca yasmā vītikkamābhāve , avisayatāya abbohārike vītikkame ca lokavajjepi sithilaṃ karontī uppajjati , tasmā tathā uppattiṃ uppattikāraṇañca dassento āha aññatra adhimānātiādi . Aññatra adhimānāti imissā anupaññattiyā ‘‘ vītikkamābhāvā ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ . Aññatra supinantāti imissā ‘‘ abbohārikattā ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ . Tattha vītikkamābhāvāti pāpicchāya avijjamānassa uttarimanussadhammassa vijjamānatoV1.103 pakāsanavasappavattavisaṃvādanādhippāyasaṅkhātassa vītikkamassa abhāvato . Adhimānikassa hi anadhigate adhigatasaññitāya yathāvuttavītikkamo natthi . Abbohārikattāti ‘‘ atthesā , bhikkhave , cetanā , sā ca kho abbohārikā ’’ ti ( pārā .235) vacanato mocanassādacetanāya upakkamanassa ca vijjamānattepi thinamiddhena abhibhūtatāyaM1.119 avasattena abbohārikattā , āpattikāraṇavohārābhāvāti attho . Vā -saddo cettha samuccayattho daṭṭhabbo ,‘‘ abbohārikattā cā ’’ ti vā pāṭho . Vuttāti duvidhāpi cesā anupaññatti anāpattikarā vuttāti adhippāyo . Akate vītikkameti āpadāsupi bhikkhūhi sikkhāpadavītikkame akate , kukkuccā na bhuñjiṃsūtiādīsu viya vītikkamaṃ akatvā bhikkhūhi attano dukkhuppattiyā ārocitāyāti attho . Sithilaṃ karontīti paṭhamaṃ sāmaññato baddhasikkhāpadaṃ mocetvā attano visaye anāpattikaraṇavasena sithilaṃ karontī . Dvāraṃ dadamānāti anāpattiyā dvāraṃ dadamānā . Aparāparampi anāpattiṃ kurumānāti dinnena tena dvārena uparūpari anāpattibhāvaṃ dīpentī . Paññattepi sikkhāpade udāyinā ‘‘ muhuttikāya vesiyā na doso ’’ ti lesena vītikkamitvā sañcarittāpajjanavatthusmiṃ ( pārā .296 ādayo ) paññattattā ‘‘ kate vītikkame ’’ ti vuttaṃ . Paññattigatikāti atthato mūlapaññattiyevāti adhippāyo . Makkaṭīvatthukathāvaṇṇanānayo niṭṭhito .

Tattha yassa sacittakassa sikkhāpadassa cittaṃ akusalameva hoti , taṃ lokavajjaṃ . Yassa sacittakācittakapakkhasahitassa acittakassa ca sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevaM2.40 hoti , tampi surāpānādi lokavajjanti imamatthaṃ sampiṇḍetvā dassetuṃ ‘‘ yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti , taṃ lokavajjaṃ nāmā ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Sacittakapakkhe ’’ ti hi idaṃ vacanaṃ acittakaṃ sandhāya vuttaṃ . Na hi ekaṃsato sacittakassa ‘‘ sacittakapakkhe ’’ ti visesane payojanaṃ atthi . Sacittakapakkheti ca vatthuvītikkamavijānanacittena ‘‘ sacittakapakkhe ’’ ti gahetabbaṃ , na paṇṇattivijānanacittena . Yadi hi ‘‘ na vaṭṭatī ’’ ti paṇṇattivijānanacittenapi yassa sikkhāpadassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva , tampi lokavajjanti vadeyya , sabbesaṃ paṇṇattivajjasikkhāpadānampi lokavajjatā āpajjeyya paṇṇattivajjānampi ‘‘ na vaṭṭatī ’’ ti jānitvā vītikkame akusalacittasseva sambhavato . Na hi bhagavato āṇaṃ jānitvā maddantassa kusalacittaṃ uppajjati anādariyavasena paṭighacittasseva uppajjanato . Apicettha ‘‘ sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā ’’ ti vacanato acittakassa vatthuajānanavasena acittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti viññāyati . Yadi hi acittakassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalameva siyā ,‘‘ sacittakapakkhe ’’ ti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyā . ‘‘ Yassa cittaṃ akusalameva hoti , taṃ lokavajjan ’’ ti ettake vutte surāti ajānitvā pivantassa gandhavaṇṇakādibhāvaṃ ajānitvā tāni limpantīnaṃ bhikkhunīnañcaV2.36 vināpi akusalacittena āpattisambhavato ekantākusalaṃ sacittakasikkhāpadaṃ ṭhapetvā surāpānādiacittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatā na siyāti tesampi saṅgaṇhatthaṃ ‘‘ yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti , taṃ lokavajjan ’’ ti vuttaṃ . Teneva cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ ‘‘ etaṃ sattaṃ māressāmīti tasmiṃyeva padese nipannaṃ aññaṃ mārentassa pāṇasāmaññassa atthitāya yathā pāṇātipāto hoti , evaṃ etaṃ majjaṃ pivissāmīti aññaṃ majjaṃ pivantassa majjasāmaññassa atthitāya akusalameva hoti . Yathā pana kaṭṭhasaññāya sappaṃ ghātentassa pāṇātipāto na hoti , evaṃ nāḷikerapānasaññāya majjaṃ pivantassa akusalaṃ na hotī ’’ ti . Keci pana vadanti ‘‘ sāmaṇerassa surāti ajānitvā pivantassa pārājiko natthi , akusalaṃ pana hotī ’’ ti , taṃ tesaṃ matimattaṃ . ‘‘ Bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ , sāmaṇero jānitvāM2.41 pivanto sīlabhedaṃ āpajjati , na ajānitvā ’’ ti ettakameva hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ,‘‘ akusalaṃ pana hotī ’’ ti na vuttanti . Aparampi vadanti ‘‘ ajānitvā pivantassapi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato ’’ ti , tampi na sundaraṃ . Bodhisatte kucchigate bodhisattamātu sīlaṃ viya hi idampi ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti veditabbaṃ . Teneva dīghanikāye kūṭadantasuttaṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .1.352) vuttaṃ – ‘‘ Bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati , na suraṃ pivati . Sacepissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti , khīrameva pavisati , na surā . Yathā kiṃ ? Yathā koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati , na udakaṃ . Idaṃ yonisiddhanti ce ? Idampi dhammatāsiddhanti veditabban ’’ ti . Yadi evaṃ surāpānasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ( pāci . aṭṭha .329)‘‘ vatthuajānanatāya cettha acittakatā veditabbā , akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā ’’ ti kasmā vuttaṃ ? Nāyaṃ doso . Ayañhettha adhippāyo – sacittakapakkhe akusalacitteneva pātabbatāya lokavajjatāti . Imināyeva hi adhippāyena aññesupi lokavajjesu acittakasikkhāpadesu akusalacittatāyeva vuttā , na pana sacittakatā . Teneva bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ ( pāci . aṭṭha .1227) vuttaṃ – ‘‘ GiraggasamajjaṃV2.37 cittāgārasikkhāpadaṃ saṅghāṇi itthālaṅkāro gandhakavaṇṇako vāsitakapiññāko bhikkhunīādīhi ummaddanaparimaddanāti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni lokavajjāni akusalacittānī ’’ ti , Ayaṃ panettha adhippāyo – vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni , citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cāti . Tasmā bhikkhuvibhaṅge āgatāni surāpānauyyuttauyyodhikasikkhāpadāni tīṇi , bhikkhunīvibhaṅge āgatāni giraggasamajjādīni dasāti imesaṃ terasannaṃ acittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatādassanatthaṃ ‘‘ sacittakapakkhe ’’ ti idaṃ visesanaṃ katanti niṭṭhamettha gantabbaṃ . YasmāM2.42 pana paṇṇattivajjassa vatthuvītikkamavijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ siyā kusalaṃ , siyā akusalaṃ , siyā abyākataṃ , tasmā tassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti sesaṃ paṇṇattivajjanti vuttaṃ .

Rundhantīti vītikkamaṃ rundhantī . Dvāraṃ pidahantīti vītikkamalesassa dvāraṃ pidahantī . Sotaṃ pacchindamānāti uparūpari vītikkamasotaṃ pacchindamānā . Atha vā rundhantīti anāpattilesaṃ rundhantī . Dvāraṃ pidahantīti anāpattilesassa dvāraṃ pidahantī . Sotaṃ pacchindamānāti anāpattisotaṃ pacchindamānā , āpattimeva kurumānāti vuttaṃ hoti .

Nanu ca lokavajje kāci anupaññatti uppajjamānā sithilaṃ karontī uppajjati , tasmā ‘‘ lokavajje anupaññatti uppajjamānā … pe … gāḷhataraṃ karontī uppajjatī ’’ ti idaṃ kasmā vuttanti āha ‘‘ aññatra adhimānā aññatra supinantā ’’ tiādi . ‘‘ Aññatra adhimānā ’’ ti imissā anupaññattiyā ‘‘ vītikkamābhāvā ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ ,‘‘ aññatra supinantā ’’ ti imissā ‘‘ abbohārikattā ’’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ . Tattha vītikkamābhāvāti pāpiccho icchāpakatotiādivītikkamābhāvā . Uttarimanussadhamme hi ‘‘ pāpiccho icchāpakato uttarimanussadhammaṃ ullapatī ’’ ti ( mahāva .129) vacanato visaṃvādanādhippāyena musā bhaṇanto pārājiko hoti . Ayaṃ pana adhimānena adhigatasaññī hutvā ullapati , na sikkhāpadaṃ vītikkamitukāmo , tasmā ‘‘ aññatra adhimānā ’’ ti ayaṃ anupaññatti uppajjamānā vītikkamābhāvā anāpattikarā jātā . Abbohārikattāti supinante vijjamānāyapi cetanāya vītikkamicchāya ca abbohārikattā . Kiñcāpi hi supinante mocanassādacetanā saṃvijjati , kadāci upakkamanampi hoti , tathāpi thinamiddhena abhibhūtattā taṃ cittaṃ abbohārikaṃ , cittassa abbohārikattā upakkamakiriyāsaṃvattanikāpi cetanā abbohārikā . TenevaV2.38 ‘‘ atthesā bhikkhave cetanā , sā ca kho abbohārikā ’’ ti ( pārā .235) bhagavatā vuttā , tasmā ‘‘ aññatra supinantā ’’ ti ayaṃ anupaññatti abbohārikattā anāpattikarā jātā .

Akate vītikkameti ‘‘ kukkuccāyantā na bhuñjiṃsū ’’ tiādīsu viya vītikkame akate . Sithilaṃ karontīti paṭhamaṃ sāmaññato baddhasikkhāpadaṃ mocetvāM2.43 attano attano visaye anāpattikaraṇavasena sithilaṃ karontī . Dvāraṃ dadamānāti anāpattiyā dvāraṃ dadamānā . Tenevāha ‘‘ aparāparampi anāpattiṃ kurumānā ’’ ti .

Nanu ca sañcarittasikkhāpade ‘‘ antamaso taṅkhaṇikāyapī ’’ ti anupaññatti uppajjamānā āpattimeva karontī uppannā , atha kasmā ‘‘ anāpattiṃ kurumānā uppajjatī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ antamaso taṅkhaṇikāyapī ’’ tiādi . Udāyinā bhikkhunā taṅkhaṇikāya sañcarittaṃ āpannavatthusmiṃ paññattattā ‘‘ kate vītikkame ’’ ti vuttaṃ . Paññattigatikāva hotīti mūlapaññattiyaṃyeva antogadhā hoti .

Makkaṭivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā .