Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā
Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā
193. Adhiṭṭhemāti saṃvidahāma .
193. Catutthe vaggu ca sā modayati ca satteti vaggumudā .
‘‘ Vaggumadā ’’ tipi pāṭho , tassa vaggu ca sā pasannasuddhataraṅgasamiddhattā sukhumā cāti attho jīvitavaggutthanitā jīvitatthanti nīluppalantiādīsu viya .
Madassāti ca bahukhajjabhojjapānādisamiddhā nadī chaṇadivasesūti nirutti veditabbā .
Vaggu parisuddhāti lokena sammatāti kira attho .
193. Adhiṭṭhemāti
V1.210 saṃvidahāma .Bhāsito bhavissatīti pāṭhaseso .
Dūtakamman ti gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ .
Iriyāpathaṃ saṇṭhapetvāti padhānānurūpaṃ katvā .
Pucchantānaṃ vāti ‘‘ ayyā santairiyāpathā ativiya upasantā , kataraṃ visesamadhigacchiṃsū ’’ ti pucchantānaṃ .
Iriyāpathaṃ saṇṭhapetvāti padhānānurūpaṃ katvā .
Anāgatasambandhe pana asatīti ‘‘ bhāsito bhavissatī ’’ ti pāṭhasesaṃ katvā anāgatasambandhe asati .
‘‘ Bhāsito ’’ ti atītavacanaṃ kathaṃ anāgatavacanena sambandhamupagacchatīti āha ‘‘ lakkhaṇaṃ pana saddasatthato pariyesitabban ’’ ti .
Īdise hi ṭhāne ‘‘ dhātusambandhe paccayā ’’ ti iminā lakkhaṇena dhātvatthasambandhe sati ayathākālavihitāpi paccayā sādhavo bhavantīti saddasatthavidū vadanti .
Anāgatasambandhe pana asatīti bhāsito bhavissatīti pāṭhasesaṃ katvā anāgatasambandhe asati .
Bhāsitoti atītavacanaṃ kathaṃ anāgatavacanena sambandhamupagacchatīti āha lakkhaṇaṃ panātiādi .
Īdise hi ṭhāne dhātusambandhe paccayāti iminā lakkhaṇena dhātvatthasambandhe sati ayathākālavihitāpi paccayā sādhavo bhavantīti saddasatthavidū vadanti .
194. Vaṇṇavāti
M2.279 iminā sakalasarīrānugatavaṇṇassa manāpatā vuttā .
194. Vaṇṇavāti iminā abhinavuppannavaṇṇatā vuttā .Yasmā indriyānaṃ ūnattaṃ vā pūraṇattaṃ vā natthi , tasmā ‘‘ abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇattā ’’ ti vuttaṃ .
Chaṭṭhassa abhiniviṭṭhokāso hadayavatthu , pañcapasādānaṃ abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇatāvacaneneva hadayavatthuādisakalasarīrassa paripuṇṇatā dassitāyeva hotīti āha –
‘‘ manacchaṭṭhānaṃ
V2.248 indriyānan ’’ ti .
Yasmā indriyānaṃ upādārūpattā nissayavaseneva pīṇananti āha ‘‘ abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇattā ’’ ti .
Pañcappasādānaṃ viya hadayarūpassāpi paripuṇṇatā vuttāyevātiM1.241 āha ‘‘ manacchaṭṭhānaṃ indriyānan ’’ ti .Pasannamukhavaṇṇāti iminā sakalasarīravaṇṇatopi adhikataraṃ mukhavaṇṇassa manāpatā vuttā .
Pasannamukhavaṇṇāti iminā mukhavaṇṇassa atipaṇītatā vuttā .
Vippasannachavivaṇṇāti iminā pana vijjamānasseva sarīravaṇṇassa ativiya pasannatā vuttā .
Vippasannacchavivaṇṇāti iminā pakatisarīravaṇṇasseva yathāvuttanayena vippasannatā vuttā .
Uddesaṃ paripucchaṃ anuyuñjantā imaṃ sarīrasobhaṃ neva pāpuṇiṃsūti sambandho .
Yathā tan ti ettha tan ti nipātamattaṃ .
Bhantamigappaṭibhāgāti kattabbākattabbassa ajānanato bhantamigasadisā .
Yathā tan ti ettha tan ti nipātamattaṃ .
Catucakkan ti catuiriyāpathaṃ .
Iriyāpatho hi idha pavattanaṭṭhena ‘‘ cakkan ’’ ti adhippeto .
Navadvāran ti navahi vaṇamukhehi navadvāraṃ .
Dukkhan ti sīsarogādidukkhaṃ .
Catucakkan ti ettha pavattanaṭṭhena iriyāpathova cakkanti vutto .
Sabbakiccesūti pattapacanacīvararajanayogaṭṭhānādikiccesu .
Yāpetun ti vahituṃ pavattetuṃ .
Tenāha ‘‘ gametun ’’ ti .
195. Santoti iminā tesaṃ vijjamānataṃ dasseti , saṃvijjamānāti iminā pana tesaṃ upalabbhamānataṃ dasseti .
Tenāha –
‘‘ atthi ceva upalabbhanti cā ’’ ti .
Upalabbhantīti dissanti , ñāyantīti attho .
195. Upalabbhantīti dissanti , ñāyantīti attho .
Panthadūhanakamman ti panthaghātanakammaṃ .
Hanantoti mārento .
Ghātentoti mārāpento .
Atha vā hanantoti bandhanatāḷanādīhi hiṃsanto .
Ghātentoti mārento .
Chindantoti paresaṃ hatthādīni chindanto .
Pacantoti daṇḍena uppīḷento .
Pacanañhettha dahanaṃ vibādhanaṃ adhippetaṃ .
Pacantoti vā tajjento tāsento .
Atha vā pacantoti gāmesu aggipātanavasena gehādīni jhāpetvā tattha ajeḷakādīni pacanto .
Pacantoti pīḷento , gehādīni vā sayaṃ ḍahanto , aññehi vā pācento .
Ye sikkhāpadesu bahulagāravā na honti āpattivītikkamabahulā , te sikkhāpadesu atibbagāravā .
Uddhateti akappiye kappiyasaññitāya kappiye akappiyasaññitāya avajje vajjasaññitāya vajje avajjasaññitāya ca uddhaccapakatike .
Unnaḷeti uggatanaḷe , uṭṭhitatucchamāneti vuttaṃ hoti .
Capaleti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yutte .
Mukhareti mukhakhare
M2.280 , kharavacaneti vuttaṃ hoti .
Vikiṇṇavāceti asaṃyatavacane divasampi niratthakavacanappalāpine .
Muṭṭhā naṭṭhā sati etesanti muṭṭhassatī , sativirahiteti vuttaṃ hoti .
Asampajāneti nippaññe .
Pākatindriyeti saṃvarābhāvena gihikāle viya vivaṭaindriye .
Ācariyupajjhāyehi pariccattaketi dhammena āmisena ca asaṅgahetvā ācariyupajjhāyehi pariccatte anāthe appatiṭṭhe .
Lābhagaruketi paccayagaruke .
Iriyāpathasaṇṭhapanādīnīti ādi -saddena paccayapaṭisevanasāmantajappānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Mahāniddese ( mahāni .87) hi iriyāpathasaṇṭhapanapaccayapaṭisevanasāmantajappanavasena tividhaṃ kuhakavatthu āgataṃ .
Tattha pāpicchasseva sato sambhāvanādhippāyakatena iriyāpathena vimhāpanaṃ iriyāpathasaṇṭhapanasaṅkhātaṃ kuhakavatthu .
Tathā cīvarādīhi nimantitassa tadatthikasseva sato pāpicchataṃ nissāya paṭikkhepanena te ca gahapatike attani suppatiṭṭhitasaddhe ñatvā puna tesaṃ ‘‘ aho ayyo appiccho , na kiñci paṭiggaṇhituṃ icchati , suladdhaṃ vata no assa , sace appamattakampiV2.249 kiñci paṭiggaṇheyyā ’’ ti nānāvidhehi upāyehi paṇītāni cīvarādīni upanentānaṃ tadanuggahakāmataṃyeva āvikatvā paṭiggahaṇena ca tato pabhuti asītisakaṭabhārehi upanāmanahetubhūtaṃ vimhāpanaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhakavatthūti veditabbaṃ .
Pāpicchasseva pana sato uttarimanussadhammādhigamaparidīpanavācāya tathā tathā vimhāpanaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhakavatthūti veditabbaṃ .
Cittalapabbatādivihāro lokasammatasenāsanaṃ nāma .
Lokasammata … pe … upāyehi saṃvaṇṇiyamānaguṇoti sambandho .
Paripācetun ti pariṇāmetuṃ .
Uddhateti uddhaccapakatike .
Unnaḷeti uggatanaḷasadisena uggatatucchamānena sahite .
Capaleti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yutte .
Mukhareti kharavacane .
Pākatindriyeti asaṃvutattā gihikāle viya pakatiyaṃ ṭhitindriye .
Iriyāpathasaṇṭhapanādīnīti ādi -saddena paccayapaṭisevanasāmantajappānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ .
Paramasallekhavuttīhi mahāariyavaṃsehi bhikkhūhi nivutthasenāsanāni lokasammatasenāsanāni nāma .
Paripācetun ti vimhāpanavasena pariṇāmetuṃ .Suddhacittena attano ganthadhurādikammaṃ katvā vicarantānaṃ tammūlakapaccayaparibhoge dosābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ ye panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Bhikkhācāre asampajjamāneti gocaragāme bhikkhāya caritvā labhitabbapiṇḍapāte asampajjante .
Te ca vattasīsena sabbampetaṃ karonti , na lābhanimittaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ tantipaveṇighaṭanakā sāsanajotakā ’’ ti .
Bhikkhācāre asampajjamāneti idaṃ janapadacārikaṃ
V1.211 carantīti iminā sambandhitabbaṃ , na pana pāḷiṃ vācentotiādīhi , tāni pana padāni attano nirantaravāsaṭṭhānepi janapadesupi kattabbakiccadassanavasena vuttāni , tāni ca te vattasīsena karonti , na lābhanimittaṃ , tenāha tantītiādi .Kicchenāti na dukkhāya paṭipadāya .
Buddhānañhi cattāropi maggā sukhāpaṭipadāva honti , pāramīpūraṇakāle pana sarāgadosamohasseva sato āgatānaṃ yācakānaṃ alaṅkatappaṭiyattaṃ sīsaṃ kantitvā galalohitaṃ
M2.281 nīharitvā suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa aññānipi khantivādīsadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .
Kasirenāti tasseva vevacanaṃ .
Kicchenāti imasseva vevacanaṃ kasirenāti .
Tadubhayampi pāramīpūraṇavāyāmaṃ sandhāya vuttaṃ .Ekasseva dātuṃ asakkuṇeyyatāya garubhāvato ‘‘ garubhaṇḍānī ’’ ti vuttaṃ , sabbesaṃ bhājetvāpi gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ‘‘ garuparikkhārānī ’’ ti vuttaṃ .
Sādhāraṇaparikkhārabhāvenāti saṅghikattā sabbabhikkhusādhāraṇaparikkhārabhāvena .
Sādhāraṇaparikkhārabhāvenāti saṅghikaparikkhārabhāvena .
Saṅgaṇhāti upalāpetīti idaṃ atheyyacittaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tenevāha –
‘‘ tathābhāvato thenetvā ’’ ti , avissajjiyaavebhaṅgiyabhāvato thenetvāti attho .
Garubhaṇḍañhi kulasaṅgahatthāya vissajjento vibhajanto ca tassa avissajjiyaavaebhaṅgiyabhāvaṃ theneti .
Tathābhāvato thenetvāti avissajjiyaavebhaṅgiyabhāvato thenetvā , na ṭhānācāvanavasenāti adhippāyo , tenāha ‘‘ kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjatī ’’ ti .
Kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjatīti ettha ‘‘ yo vissajjeyya , āpatti thullaccayassā ’’ ti vuttattā vissajjanapaccayā thullaccayenapi na muccati .
Asantan ti avijjamānaṃ .
Abhūtan ti anuppannaṃ .
Anuppannattā hi tassa taṃ asantanti .
Purimassa pacchimaṃ kāraṇavacanaṃ .
Ullapatīti uggatāyuko lapati .
Sīlañhi bhikkhuno āyu , taṃ tassa tathālapanasamakālameva vigacchati .
Asantan ti imassa abhūtan ti idaṃ kāraṇavacanaṃ , anuppannattā avijjamānanti attho .
Asantasambhāvanāyāti attano avijjamānaguṇehi sambhāvanāya .
Evañhi gaṇhatā … pe … thenetvā gahitā hontīti ettha asantasambhāvanāya raṭṭhapiṇḍassa
V2.250 thenetvā gahitattā lokuttaradhammopi thenitoyeva hoti .Kitavassevāti kitavassa sakuṇaggahaṇamiva .
Kerāṭikassāti saṭhassa .
Kitavassevāti kitavassa sakuṇagahaṇamiva .
Kerāṭikassāti saṭhassa .
Gottaṃ vuccati sādhāraṇanāmaṃ , matta-saddo luttaniddiṭṭho , tasmā samaṇāti gottamattaṃ anubhavanti dhārentīti gotrabhuno , nāmamattasamaṇāti vuttaṃ hoti .
Samaṇoti gottamattaṃ anubhonti dhārentīti gotrabhuno , nāmamattasamaṇāti attho .
Dujjānaparicchedan ti anantadukkhattā ‘‘ ettakaṃ dukkhan ’’ ti saṅkhyāvasena paricchinditvā ñātuṃ sabbaññutaññāṇenāpi dukkaraṃ , na pana sarūpavasena ñātuṃ buddhañāṇassa avisayabhāvā .